Qoıylymdar sherýi: qyzyq pen shyjyq

Festıval shymyldyǵyn H.Bókee­va atyndaǵy Batys Qazaqstan oblystyq qazaq drama teatry «Qaraly sulý» spektaklimen ashty. Uly jazýshymyz M.Áýezovtiń atalǵan áńgimesin asqan sheberlikpen pesaǵa aınaldyrǵan (1996) R.Muqanovanyń bul týyndysyna jas rejısser Almat Sháripov basqasha úńilgen eken. Ol spektakl janryn metafızıka dep anyqtap, alty jyl boıy súıgen jaryn joqtap, júzinen qaıǵy taby ketpegen Qaragózdiń jan dúnıesindegi arpalysty ashýdy maqsat etken. Rejısser Qaragóz­diń jalǵyzdyǵy men aýyl adamdary­nyń býyrqanǵan tirshiligin qatar kórsetýge tyrysqan. Sahna túkpirindegi kópshilik dombyramen án salyp, oıyndar oınap, ózara qaljyńdasyp júredi. Biraq sondaı jar­qyn ómirge Qaragóz – H.Shamelova tarapy­nan eshqandaı qyzyǵýshylyq joq. Tipti qaraly sulý olarǵa kóziniń qıyǵyn da tastamaıdy. Osy tusta A.Sháripov kelinshek seziminiń oıanýyna aınalasyndaǵy dýmandy tirshilik­tiń áser etkenin akterlik oıyn arqyly kórsetýi qajet edi.

Sodan soń rejısserlik oqylymda Qaragóz óz nápsisin jeńe almaı sonyń qur­ba­nyna aınalady. Al dramatýrg ıdeıasy bo­ıynsha jas áıel tán qalaýyn jeńip, adam rýhy­nyń myqtylyǵyn pash etedi. Bizdiń pikirimizshe de qoıylymnyń sahnalyq úlgisi men sheshimin ádebı shyǵarmanyń tereń zerttelgen mazmunynan, kórkemdik sıpatynan týyndaıtyn ózine tán ereksheliginen izdese úlken nátıjege jetýge bolar edi.

Kelesi óner kórsetken S.Amýtaev atyn­daǵy Menzele Memlekettik tatar drama teatry F.Býlıakovtyń «Súıesiń be, súı­meı­siń be?» dep atalatyn tragıkomedııa­syn usyndy. Spektakl oqıǵasy ómir boıy qatar júrip birge qartaıǵan erli-zaıyptylardyń ózara jarastyqtary týraly. Janyńdaǵy súıikti jaryńdy baǵalaý, onyń qadirin túsiný asa mańyzdy ekeni týraly oılar qozǵalady. Biraq rejısser Ilsýr Kazakbaev (Bashqurtstan) qoıylymdy tragıkomedııalyq bıikke kótere almaǵan. Spektakl bir saryndy baıandaýǵa qurylyp, turmystyq drama deńgeıine túsip ketken. Akterler qansha tyrysqandarymen de qoıylymnyń ekpin-yrǵaǵy bir qalyptan ózgergen joq.

Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynyń «Ierma» qoıylymyn festıval qatysýshylary men kórermen qa­ýym árqıly qabyldady. «Ierma» degen sózdiń maǵynasy ıspan tilinen aýdarǵanda «jemissiz», «tul», «bedeý» degen maǵynany bildiredi. Sondyqtan da bul spektakl bedeý áıeldiń taǵdyryn kórsetýge qurylǵan. Dına Jumabaı qaı shyǵarmany qolyna alsa da sahnalyq tyń ıdeıa, basqasha kórkemdik úlgi-úrdis, kózimiz úırene qoımaǵan plas­tıkalyq sheshim taýyp, keıipkerlerdiń jan dúnıesindegi sezim sharpylystaryn akterlerdiń oıyny arqyly jetkizýge kóńil bóledi. Bul qoıylymnyń syrtqy pishini de bólek. Spektakl oqıǵasy sahnanyń ústine jaıǵasqan kórermenderdiń aldynda oınaldy. Rejısser topyraǵy burqyrap tereń qazylǵan tórtburyshty kórge bir­neshe semıotıkalyq maǵyna syıdyrǵan. Bastapqyda kór – Ierma men onyń kúıeýi Hýan ekeýiniń otaýy bolyp elesteıdi. Olardyń arasynda bala joq bolsa da ádemi jarastyq bar. Áıeli kúıeýin jumysqa qımastyqpen shyǵaryp salady. Ýaqyt óte kele balasy bolmaı sharq urǵan Ierma óz úıinde naǵyz tutqynǵa aınalyp, jany yshqynady, psıhologııalyq kúızeliske tap bolady.

Dına Jumabaı alǵashqy sahnadan bas­tap kórdiń shetimen júrip kele jatqan Iermaǵa «áldı, áldı» degen sózdi aıtqyzyp, kórermen nazaryn qoıylymnyń basty máselesine burady. Sahnalyq jaryq pen mýzyka da spektaklge erekshe serpin berip, keıipkerdiń kontrastyq hal-kúıin jetkizýge mol septigin tıgizdi.

Ierma rólindegi A.Rahat óz keıipkeri­niń psıhologııalyq tolǵanystary men oı aǵymynyń damý úrdisin, ıaǵnı onyń kúıeýine, tóńiregin qorshaǵan adamdarǵa degen qarym-qatynasyn, kúızelisiniń asqyný sebepterin shynaıy beıneledi. Aktrısanyń Iermasy emosııalyq jelide óte áserli órilip, shatasqan oılardyń shyrmaýyna matalǵan áıel úshin bedeýliktiń jazylmas dertke aınalǵanyn júris-tury­synan, sóılegen sózderinen jáne sát saıyn qubylatyn muńdy júzimen kórsetti. Mu­nyń aqyry balaly bolǵysy kelmegen kúıe­ýin tunshyqtyryp óltirýge jetkizgen trage­dııalyq jaǵdaıǵa ulasqanyna sendire aldy.

E.Otarbaevtyń Hýany asa baısaldy, óz kásibine berilgen adam bolyp beınelendi. Áıeliniń betin qaqpaıdy, biraq syrtqa shyǵyp, basqalarmen aralasýyna qarsy­lyq bildiredi. Ishki dúnıesi qaıǵy men zarǵa tolǵan áıeliniń bala týraly sóz­derin júre tyńdap, nemquraıdylyq tanytady. Sonymen qosa akter Hýannyń qyzǵanyshy men sekemshildigin Vıktormen kezdesetin sahnalarda ashýǵa kúsh saldy. Biraq rejısserlik sheshimde Ierma men Vıktordyń araqatynasy anyqtalmaǵan. Sodan bolar, bul keıipkerdi somdaǵan Q.Tólen oqıǵaǵa aralasa almaı, únemi bólek­tenip júrdi.

Tutas alǵanda spektaklde akterlik ansambl myqty boldy. Shaǵyn rólderdiń ózi sahnalyq aıqyndylyǵymen, daralyǵymen shyǵarmanyń kórkem ıdeıalyq mazmunyn ashýyna mol yqpal etti. Atap aıtqanda, D.Shymyrbaeva (Marııa), G.Qazaqbaeva (1-kempir), K.Beljanova (2-kempir), K.Baı­tileýova (1-áıel), M.Qonysqyzy (2-áıel), N.Ábilqııasqyzy (3-áıel) óz keıipkerlerine laıyq minez taýyp, oryndaýshylyq óner tutastyǵyn kórsetti.

Bul qoıylymnan kásibı ónerge tán sahna mádenıetin, rejısser men akterlerdiń tandemin, teatrdyń kúrdeli dramatýrgııalyq týyndyny meńgere alatyn shyǵarmashylyq óresin baıqadyq. Spektakl «Úzdik akterlik ansambl» júldesimen marapattaldy.

Festıvaldyń úshinshi kúni Qyrǵyzstan Respýblıkasynyń A.Jaınaqov atyndaǵy Batken oblystyq mýzykalyq drama teatry S.Raevtyń Sh.Aıtmatovtyń «Ǵasyrdan da uzaq kún» romanynyń jelisimen jazylǵan «Mań» dep atalatyn dramasy boıynsha qoıylǵan spektaklin kórsetti.

Rejısser N.Ábdiqadyrovtyń bul qoıy­lymynan jańalyqtyń nyshanyn baı­qamadyq. Sahnada ótip jatqan oqıǵalar rejısser tarapynan aıqyndalmaǵandyq­tan da onyń kórkemdik-ıdeıalyq mazmuny túsiniksiz boldy. О́lgen adamnyń múrde­sin kilemge orap alyp, ári-beri sandalǵan kópshiliktiń qımyl-qozǵalystary qaıta­lana berdi. Qoıylymnan rejısser­diń ózindik qoltańbasyn, akterlerdiń shama-sharqyn barlaı almadyq. Eń bastysy, shyǵarmaǵa búgingi talap turǵysynan kelý jetispeıdi. Bizdiń qazirgi ómirimizdiń ónerden mazmundylyq pen kúrdelilikti, shyǵarmashylyq jaýapkershilikti talap etetini eskerilmegen.

Iran teatry mádenı sharaǵa Evrıpıd­tiń «Elektra» tragedııasyn alyp kelipti. Spektakl bos keńistikte dekorasııasyz, mý­zykasyz jáne rekvızıtterdiń kómegin­­siz oınaldy. Keıipkerlerdiń bólmeleri eden­­de shartty túrde aq boıaýmen syzylǵan. Elek­tra men Klıtemnestra, Ifıgenııa ústeri­ne uzyn kóılek kıip, bastaryna jaýlyq sal­ǵan. Aktrısalardyń bet-júzderi anyq kóri­­nip, sózderi naqty estildi. Qoıylym Elektra­­nyń jyl saıyn óziniń týǵan kúninde qorqy­nysh­ty jaǵdaılar bola beretin­di­gin aıtyp, ­sot­qa shaǵymdanǵanyn málimdeý­den basta­lady. Ol ákesin óltirgen adamdy taýyp, jaza­laýdy talap etedi. Osydan keıin qatysý­shy keıipkerlerdiń barlyǵy da joǵary­da otyrǵan kózge kórinbeıtin tergeýshi­niń suraqtaryna jaýap beredi.

Rejısser Mostafa Nasırı etıýdtik tásilderdi qoldanyp, keıipkerlerdiń is-qımyldaryn plastıkalyq áreket arqyly kórsetip otyrdy. Qoıylym sońynda Elektra ákesiniń ólimine qatysty barlyq shyndyqqa kózin jetkizedi. Sahnalyq shyǵarmada adam ómiriniń tym shekteýli ekeni jáne kim qandaı qylmys jasasa da bir Allanyń aldynda túbi jaýap beretini týraly jalpyǵa belgili aqıqat aıtyldy. Bul spektaklden rejısserlik jańalyq kórmesek te akterlik oıyndar óz erekshelikterimen daralanyp, Agamemnondy somdaǵan Jalal Shahbaznezadqa «Úzdik ekinshi plandaǵy er adam beınesi» júldesi tapsyryldy.

Budan keıin G.Álıev atyndaǵy Tbılısı Ázerbaıjan kásibı Memlekettik drama teatry P.Nýralıevtiń «Men ólgende, jylama» («Ne plach, kogda ıa ýmrý») degen psıhologııalyq dramasy boıynsha qo­ıylǵan spektaklin kórsetti. О́kinishke qaraı, atalǵan qoıylymnan rejısser T.Valı-Zadeniń kórkemdik qııal júırikti­gin, spektakldiń plastıkalyq úlgisin sheshý­degi izdenisin kóre almadyq.

Aqmola oblystyq orys drama teatry­nyń «Beketshi» («Stansıonnyı smotrıtel») qoıylymy festıvaldyń saıystyq sánin keltirgen kórkemdik shoqtyǵy bıik mádenı jańalyq dep baǵalandy. Spektakl rejısseri alys-jaqyn shetelderge esimi jaqsy tanys «Altyn maska», «Altyn Sofıt» júldeleriniń ıegeri Tımýr Kýlov (Tatarstan rejısseri) buǵan deıin de atalǵan teatr ujymymen ortaq til tabysyp, M.Áýezovtiń «Kókserek» týyndysyn sátti qoıǵan edi. Onyń atalǵan spektakli birneshe teatr festıvaline qatysyp, júldeli oryndardy ıelengen bolatyn.

A.S.Pýshkınniń belgili povesi negi­zinde sahnalanǵan bul qoıylym alǵashqy kórinisten-aq kórermendi birden qyzyq­tyryp áketedi. At qorada turǵan jylqylar ózderiniń qojaıyny, beketshi Samson Vyrın men onyń qyzy Dýnıa týraly áń­gimeleıdi. Bir kezderi osy bekette qyzý tirshilik bolǵanyn tamsana aıtysyp, olar­dyń taǵdyryna qatysty ózderiniń árqıly kózqarastaryn bildiredi. T.Kýlov búgingi tehnologııanyń bar múmkindigin paıdalanyp, asa dınamıkaly qoıylym týdyrǵan. Spektakldiń jaryǵy, mýzykasy, led ekran arqyly avtor túsiniktemesi men ár kórinistiń qaıda ótip jatqany týraly jazý­lardyń shyǵyp turýy kórermendi kınofılm kórip otyrǵandaı áserge bóleıdi. Dekorasııa qyzmetin atqarǵan chemodandar oqıǵa barysynda birese at qoraǵa, birese úı jıhazyna, eń sońynda qulyptasqa aınalady.

Oryndaýshylardyń barlyǵy da: Sam­son Vyrın – V.Ovchınıkov, Dýnıa – O.Gre­channıkova, Mınskıı – T.Valıev, Áıel – N.Djýnýsova, Qaıyrshy – A.Egorın re­jısser oı-tujyrymynyń sahnalyq je­lisine baǵyndyrylyp, birneshe róldi qatar oınaı alatyn sheberlikterin kór­setti. Akterler birese attardyń, birese adam­dardyń rólderine lezde aýysyp, teatrlyq sharttylyq aıasynda erkin qımyldady.

Rejısserlik oqylymda ákesiniń janynda júrgen Dýnıanyń bir kúni bir kúni­nen aýmaıtynyn jáne búkil úıdiń sharýa­syn jalǵyz ózi atqaratynyn chemodandardy birese jıyp, birese qulatý arqyly ádemi sheshken. O.Grechannıkovanyń Dýnıasy al­ǵashqy sahnalarda óte qarapaıym, elgezek qyz bolyp beınelenedi. Ákesiniń arqasy­na otyryp, máz bolyp júrgen áreketinen onyń balalyǵy baıqalady. Al jigitpen jo­lyq­qannan keıin onyń mineziniń birden ózgergenin aktrısa nanymdy ashty. Dýnıa ózine sóılep júrgen ákesine emes, jigittiń suraǵyna jaýap berip, soǵan kóp kóńil bóledi.

Keıipkerlerdiń hal-ahýaly men sezim­derin ishki ekspressııamen jetkizýdi basty nysana etken rejısser árbir qımyl men áreketke mol maǵyna syıdyrǵan. Aıtalyq, Mınskııdiń úıine kelgen soń úlde men búldege oranǵan Dýnıa kúıeýi tartý etken qyzyl týflımen bastapqyda júre almaı birneshe ret shalynyp, aqyry boıyn tip-tik ustap júrip ketedi. Rejısser bul arqyly Dýnıa taǵdyrynyń basqa arnaǵa burylǵanyn naqty uqtyrady. Sol sııaqty ákesi qyzyn kórýge zar bolyp, qaqpa syrtynda otyrsa ol bı úırenip jatady. Rejısser osylaısha onyń óz baqyty úshin kúresip jatqanyn paralleldi oryndalyp otyratyn áreketter arqyly kórsetken.

Tutas alǵanda, spektakl áke men bala arasyndaǵy kúrdeli qaıshylyqtardy kóterip, kórermen qaýymǵa oı salatyn ári qyzyǵa kóretin dúnıe bolyp shyqqan. Sondyqtan da qoıylym festıvaldyń «Úzdik spektakli» atanyp, Gran-prıge jáne óziniń rejısserlik kórkemdik sheshimderimen tánti etken T.Kýlov «Úzdik rejısser» júldesine qol jetkizdi.

Festıval baǵdarlamasynan tys N.Jan­tórın atyndaǵy Mańǵystaý oblystyq mý­zy­kalyq drama teatry Á.Kekilbaıulynyń «Kúı» men «Ańyzdyń aqyry» shyǵarma­lary negizinde qurastyrylǵan «Kúı» (rej. G.Mırǵalıeva) dep atalatyn spektaklin kórsetti. Teatr repertýarynda birneshe jyldan beri júrip kele jatqan qoıylym­da akterler erkin kósildi. Kópshilik sahna­larynyń mazmuny tereń, tili aıqyn ári jınaqy boldy.

Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq akademııalyq mýzykalyq drama teatrynyń «Qaragóz» (avt. M.Áýezov) spektakline aq­taýlyq kórermender aǵylyp keldi. Zal­da ıne shanshar oryn bolǵan joq. G.Mır­ǵalıeva pesanyń burynǵy dástúrli sahna­lyq sheshimderin nazarynda ustaı otyryp, tragedııany psıhologııalyq baǵytta sheshýge umtylǵany birden baıqaldy.

Mundaǵy Ánýar Bektastyń Syrymy jastyqtyń otyna lapyldaǵan, ótkir minezdi jigit bolyp keskindeldi. Jas akter óner adamyna laıyqty kóńil kúı tolǵanystary men oı arpalystaryn da senimdi bederledi. Keıbir tájirıbe tapshylyǵy qylań bere­tin sátteri de boldy. Avtor sýrettegen «Jalanǵan er, jalyndaǵan aqyndyq» qasıetterin kórsetetin monologterdi aıtý kezinde áli de bolsa izdene túskeni jón.

Qaragóz rólin oınaǵan Aqmaral Tana­­baeva jas qyzdyń psıhologııasyn, minez ereksheligin jete túsingen. Ol ba­synda bostandyǵy men erki joq arý­­dyń sharasyzdyǵyn, Syrymǵa degen ma­hab­batynyń kirshiksizdigin nanymdy ashty. Jigitpen qoshtasatyn sahnada kóz­deri jasqa tolyp, ishteı egilýin de áser­li jetkizdi. Qaragózdiń jyndanatyn sahna­larynda aktrısa artyq qımyl-qoz­ǵalystarǵa, orynsyz aıqaıǵa barmaıdy. Biraq oryndaýshynyń tuńǵıyqqa tesilip qaraǵan kózderinen, selt etip shoshynýynan, júıke júıesi buzylǵan jannyń ishki qasireti seziledi. Esinen adasyp, júdep-jadap otyrsa da aktrısa qyzdyń tektiligin, mineziniń jumsaqtyǵyn, áldekimnen kómek suraǵysy kelgen dármensizdigin syrtqy kelbetimen anyq baıqatady. Qysqasy, Qaragózdi aktrısanyń shyǵarmashylyq ómirbaıanyna kelip qosylǵan eleýli tabysy dep baǵalaımyz.

Sahna maıtalmany Maıra Omar som­daǵan Mórjan búkil bir rýly eldi ashsa ala­qanynda, jumsa judyryǵynda ustap otyrǵan aqyly men aılasy qatar júretin kópqyrly tulǵa bolýmen birge Qaragózdiń janashyr anasy bolyp beınelendi. Aktrısa alǵashqy sahnadan bastap qyzyna jany ashıtyn qamqor ananyń mazasyzdyǵyn, alańdaýshylyǵyn ár qımylymen, sóılegen sózderimen jetkizdi. Sahnalyq áreket pen sóz júıesin qatar óre bilgen aktrısa asa shıraq qımyldap, salt-dástúrdi qyz­ǵyshtaı qorǵaıtyn, urpaq bolashaǵyn oılaıtyn abzal ananyń kesek beınesin jasady. Sodan bolar, áje úmitin aqtamaǵan Qaragóz abyroıynyń tógilýin súıekke tańba dep túsingen Mórjan «jerdiń ústimen kelip, astymen ketetin boldyq» degen sózdi aıtyp kóz jumady. Rejısserlik oqylymda Mórjannyń qaza tabýy ata-babalarymyzdyń «ólimnen uıat kúshti» degen qaǵıdasyna saı shyqqan.

Qoıylymda oınaǵan Narsha – B.Sul­tanǵazy, Aqbala – A.Jetpisbaeva, Jarylǵap – E.Nurymbet, Jabaı – J.Tólenbaev, Asan – U.Qabyl, Dýlat– E.Janpeıisov, Tekti qudaǵı – B.Maqsutova, Toısary – N.Saýdanbekuly jáne báıbisheler – G.Qy­lyshbaı, A.Nógerbek, t.b. óz rólderin tolyq meńgerip, minez erekshelikterin ashty.

Spektakldiń mýzykasy (kompozıtor O.Dálelhan) men bı kórinisteri (horeografy S.Suńǵat) qoıylymnyń ulttyq boıa­ýyn qanyqtyra túsken. Kıim sýretshisi M.Qosmaǵanbetovanyń jumysyn erekshe bólip aıtqan jón. О́ıtkeni rejısser keıipkerlerdiń jas ereksheligi men qoǵamdaǵy ornyn kıimder arqyly ashýǵa erekshe mán bergendikten de, sýretshi de mol izdengen eken.

Qoryta aıtqanda, teatrdyń atalǵan spek­takli ulttyq klassıkamyzdyń buryn­nan qalyptasqan dástúrli qoıylý úrdisiniń jalǵasyp jatqandyǵyn dáleldedi.

Sonymen eki jylda bir ótetin «Abish alemi» III Halyqaralyq teatr festıvali joǵary deńgeıde uıymdastyryldy. Bul is-sharanyń basty maqsaty – alys-jaqyn shetelderden kelgen teatr ujymdarynyń bir-birimen ortaq qarym-qatynas ornatyp, ózara tájirıbe almasýyn kúsheıtý. Sol arqyly teatrlardyń rýhanı-mádenı deńgeıin jan-jaqty damytý bolyp tabylady. Bıylǵy festıvaldyń basty ereksheligi – barlyq teatr ujymy sońyna deıin ketpeı biriniń jumysyn biri tamashalady. Halqymyzdyń zańǵar jazýshysy Ábish Kekilbaıulynyń rýhyn asqaqtatý maqsatynda turaqty ótkizilip kele jatqan aıtýly festıvaldyń kórkemdik sapasyn kúsheıtý aldaǵy ýaqytta jalǵasa beretini sózsiz.

Baqyt NURPEIIS,

T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory, ónertaný doktory