– Áńgimemizdi aldymen ózińizdiń bilimińizge qatysty suraqtan bastasaq. Siz Almatyda ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde qazaq jáne arab fılologııasy baǵytynda bilim alypsyz. Tańdaýyńyz ne sebepti dál osy oqý jolyna tústi?
– Ár adamnyń ómirinde kezdeısoqtyq úlken ról atqarady. Men Qazaqstanǵa 1993 jyly oqýǵa keldim. Bul – Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin eki jyl ótken kez. Sol shaqta áli ınternet kelmegen, aqparat almasýdyń mashaqaty kóp edi. Sol sebepti Qazaqstan týraly óte az biletinmin. Al Almaty Polsha úkimetiniń stıpendııalyq baǵdarlamasy aıasynda oqýǵa bolatyn qalalardyń ishindegi shyǵysqa qaraı eń shalǵaı jatqan qala edi. QazUÝ-dyń arabtaný mamandyǵynda oqý tili orys tili bolýǵa tıis edi, biraq men kelgenge deıin qazaq tilin jergilikti jerde meńgerýge múmkindik bar ekenin estigenmin. Meniń tańdanysymdy týdyrǵany – orys tilinde oqý múmkindigi bolmaǵandyqtan, aldymen bir jyldyq tildik daıyndyqtan ótip, sodan keıin ǵana negizgi oqýdy bastaýǵa týra keldi.
Ol tusta Almaty – orystildi qala. Biraq jataqhanada menimen birge Qytaıdan, Mońǵolııadan jáne Irannan kelgen qazaqtar turdy. Al olar oryssha sóıleı almaıtyn. Sodan meniń tez arada qazaqsha úırenýge degen yntam ashyldy. Qazaq tili – keremet til, ony úırený maǵan qazaq mádenıetin, ádebıeti men tarıhyn túsinýge jol ashty. Arab tili de shet tilderine degen qyzyǵýshylyǵymdy arttyryp, rýhanı damýyma sep boldy.
– Qazaq tilin úırenýde qıyndyq týdyratyn kedergi bar ma?
– Qazaq tili túrki tilderi tobyna kiretindikten, úndieýropalyq tilderden edáýir erekshelenedi. Tildiń logıkasy múldem basqasha, onyń ústine maǵan qıyn tıgeni – fonetıka. Kómeıden shyǵatyn kóptegen daýyssyz dybystar, ajyratýy qıyn daýysty dybystar bar. Ári keı jaǵdaılarda olar qysqaryp, daýyssyzdardyń birikken dybystaryna alyp keledi. Tańǵalarlyq nárse – qazaq tilindegi sınonımderdiń baılyǵy jáne qyzyqty ıdıomalardyń kóptigi. Keıbir formalardy túsindirý múmkin emes, olardy jaı ǵana qabyldaý kerek. Mysaly, kele jatyrmyn, bara jatyrmyn degen tirkester. Qudaıǵa shúkir, meniń ustazym – kórnekti túrkitanýshynyń qyzy Álııa Ábjanqyzy Quryshjanova boldy. Ol tipti eń kúrdeli taqyryptardy túsinýime, úırenýime barynsha kómektese aldy.
– Siz fılolog retinde ádebıetke de qyzyǵatynyńyzǵa kúmánimiz joq. Osy rette qandaı qazaq jazýshylary men aqyndaryn erekshe baǵalaısyz?
– Iá, meniń hobbılerimniń biri – ádebıet. Tipti men kitaptardy túpnusqa tilinde oqýdy jaqsy kóremin. Qazaq ádebıeti eki tilde qalyptasyp jatqandyqtan, óte qyzyqty. Orystildi qazaq jazýshylarynan 70-80 jyldardaǵy romandary úshin Alekseı Kımdi joǵary baǵalaımyn. Sondaı-aq jas býynnyń jazýshysy Erjan Esimhanovty erekshe atap óter edim. Poezııany kóp oqymaımyn, degenmen bul – qazaq ádebıetiniń mańyzdy bóligi. Keıde Maǵjan Jumabaevtyń óleńderin oqyǵandy unatamyn.
Negizinen qazirgi zamannyń ádebıeti kóbirek qyzyqtyrady. Jaqynda Dıdar Amantaıdyń kitaptary qolyma tústi. «Ana tili» gazetiniń turaqty oqyrmanymyn, ózge de jańa basylymdarmen tanysyp otyrýǵa tyrysamyn.
– Siz Mysyrda, Ázerbaıjanda, Mońǵolııada elshi bolyp qyzmet ettińiz. Bul tájirıbe Qazaqstandaǵy qazirgi jumysyńyzǵa paıdasy tıip júr me?
– Polsha syrtqy ister salasynda kóptegen dıplomatııalyq qyzmettegideı elshilerdiń kópshiligi mınıstrliktiń shtattyq qyzmetkerleri qataryna kiredi. Men elshilik qyzmetimdi atqarmas buryn aldymen mınıstrlikte, sonymen qatar Japonııa, AQSh, О́zbekstan elderinde biraz túrli qyzmet istedim. Bul men úshin erekshe tájirıbe boldy. Ondaı ortadan alǵan tájirıbe birneshe tilde sóıleıtin, túrli mádenı jáne dinı kózqarastaǵy adamdardan quralǵan ujymdy tıimdi basqarý úshin qajet dep sanaımyn.
Endi tórtinshi ret elshilik basqarýǵa kelip otyrmyn. Sondyqtan da ózge elderdegi elshilermen qarym-qatynasta mol tájirıbem bar, olardyń kópshiligin basqa memleketterde, keıde basqa laýazymda júrgende tanyp-bilgenmin. Bul rette ár eldiń ózine tán basymdyqtaryn anyqtaý asa mańyzdy. О́ıtkeni Mysyrdyń halyqaralyq jaǵdaıy bir bólek, Mońǵolııaniki basqa, al Qazaqstannyń ishki saıasatyndaǵy maqsattar men mindetter ózgeshe.
Qaı jerde qyzmet atqarsańyz da, tipti óz elińniń astanasynda, mınıstrlikte nemese basqa memleketterde bolsyn, dıplomatııada ózgermeıtin bir qaǵıda bar. Ol – adamdarmen baılanys ornatý jáne aqparat jınaý arqyly aınalamyzdaǵy álemdi jaqsy túsinýge umtylý. Polsha syrtqy ister mınıstrliginiń «Polshaǵa qyzmet etý – Eýropany qurý, álemdi túsiný» urany tekten-tek aıtylmaǵan.
– Qazirgi zamanǵy dıplomatııanyń aldynda qandaı qıyndyq tur? Polsha men Qazaqstan arasyndaǵy qarym-qatynas turǵysynan qandaı syn-tegeýrin tap bolýy múmkin?
– Álem búginde biraz daǵdarysqa tap bolyp otyr. Olardyń keıbiri, máselen, Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaı – burynǵy qaqtyǵystardyń jalǵasy. Al bir bóligi postkeńestik keńistikte kórinis tabatyn otarshyldyq tendensııalardy kórsetedi. Qaqtyǵystardyń jańa túrleri de shyǵyp jatyr. Aıtalyq, gıbrıdti soǵys pen jalǵan aqparat taratý búginginiń óte tanymal qarýyna aınaldy.
Kóppolıarly álem týraly eń kóp aıtatyndar orta deńgeıdegi elderge degen nemquraıdylyqtaryn jıi baıqatady. Keıbir úkimetter óz azamattarynyń ál-aýqatyn jaqsartýdan góri soǵysty basty maqsat etip alǵandaı. Al soǵystyń saldary árqashan tek ólim men qıratýǵa ákeledi.
Polsha 1989 jyly tolyq táýelsizdik alǵannan beri birinshi ret ekzıstensıaldy qaýipke tap bolyp otyr. Iаǵnı Polsha úshin halyqaralyq deńgeıde tanylǵan shekaralas, táýelsiz, demokratııalyq jáne qýatty Ýkraına bizdiń qaýipsizdigimizdiń negizgi sharty bolyp qala bermek.
Barlyq aımaq úshin eń úlken kedergi – Reseı men Ýkraına arasyndaǵy soǵys. Tasymal joldary jabylyp, bul jaǵdaı ekijaqty saýdamyzǵa teris áserin tıgizip-aq keledi. Taǵy bir kúrdeli másele – saıasattaǵy kúrestiń quralyna aınalǵan jalǵan aqparat taratý. Abyroı bolǵanda, Polsha da, Qazaqstan da bul máselelerdiń ekijaqty qarym-qatynasymyzǵa teris áser etpeýi úshin jáne olardy odan ári damytý úshin barynsha kúsh salyp jatyr.
– Osy oraıda halyqaralyq yntymaqtastyqtyń shıelenister men qaqtyǵystardy sheshýdegi mańyzy týraly pikirińizdi bilsek...
– Klassıkalyq dıplomatııa men adal kópjaqty qarym-qatynas halyqaralyq qoǵamdastyq ishindegi qaqtyǵystardy toqtatýǵa tıis. Alaıda qazirgi ýaqytta BUU-nyń 200-ge jýyq múshe memleketi arasynda konsensýsqa kelý qıynǵa soǵyp otyr. Al Ýkraına aýmaǵynyń tutastyǵyn qoldaıtyn, úlken kópshilik daýyspen qabyldanǵan qararlar shynaıy jaǵdaıǵa áser etpeı otyr. NATO sııaqty óz músheleriniń qaýipsizdiginiń naqty kepili bola alatyn uıymdar bar jáne olar óz mindetterin laıyqty atqaryp keledi.
– Búginde Polsha men Qazaqstan arasynda qaı salalarda yntymaqtastyq jaqsy damyǵan? Sondaı-aq bul qarym-qatynasymyzdyń bolashaǵyn qalaı baǵamdaısyz?
– Polsha men Qazaqstan arasyndaǵy qarym-qatynas óte qarqyndy jáne jan-jaqty. Biz ekonomıka, saýda, mádenıet, bilim salalarynda yntymaqtastyq ornattyq. Keıingi jyldary saýda aınalymy jandanyp, Qazaqstanǵa salynǵan polshalyq ınvestısııalardyń qatary artty. Polsha joǵary oqý oryndary men orta mektepterinde bilim alatyn Qazaqstan jastarynyń sany ósip keledi. Qazaq tili – Polshanyń Adam Mıskevıch atyndaǵy Poznan ýnıversıtetinde, al polıak tili Qazaqstan ýnıversıtetterinde oqytylady.
Árıne, saıası yntymaqtastyq ta mańyzdy. Men bizdiń qarym-qatynastarymyzdyń odan ári damıtynyna senemin. Bul baılanystardyń ózegi ózge de barlyq qatynas úshin saıası negiz bolmaq. Polsha kompanııalary aımaqtaǵy ornyn keńeıtýge belsendi túrde talpynyp keledi jáne bul, eń aldymen, Qazaqstanǵa degen qyzyǵýshylyqtyń artqanyn kórsetedi. Farmasevtıka, kosmetıka, aýyl sharýashylyǵy sııaqty salalarda jergilikti naryqta belsendilik tanytqan polıak bıznesiniń iri oıynshylaryna jańa kompanııalar qosylyp, qazaqstandyq ınvestorlar da Polsha naryǵyna qyzyǵýshylyq tanytady dep úmittenemiz. Polshada oqýǵa yntaly stýdentter men mektep oqýshylarynyń sany artyp jatyr. Qazaqstandyq naryqqa kirý múmkindigin zerttep jatqan alǵashqy polshalyq ýnıversıtetterdiń ókilderi de munda tóbe kórsete bastady. Sondaı-aq Qazaqstan tanymal týrıstik baǵytqa aınalyp keledi.
Biz yntymaqtasa alatyn kóptegen sala bar. Negizgi baǵyttar – aýylsharýashylyq ónimderin tasymaldaý jáne saýda salasyndaǵy yntymaqtastyq. Sonymen qatar biz turaqty damý jáne qorshaǵan ortany qorǵaý salasynda birlesip jumys isteı alamyz, bul, ásirese, klımattyń jahandyq ózgerýi jaǵdaıynda mańyzdy. Jaqynda Varshavada Polsha men Qazaqstan arasyndaǵy úkimetaralyq keńester ótti. Olardyń basty maqsaty – osy ýaqytqa deıin qalyptasqan tyǵyz qarym-qatynastardy jalǵastyrý jáne nyǵaıtý. Polsha Respýblıkasynyń barlyq mınıstrligi Qazaqstan Respýblıkasy bıligimen jaqsy yntymaqtastyq ornatqan jáne bul yntymaqtastyq durys baǵytta damı beredi dep senemin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Jasulan SEIILHAN,
«Egemen Qazaqstan»
