Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Tapshylyqtyń tamyry tereńde
2025–2027 jyldarǵa arnalǵan el bıýdjetiniń jobasyna sáıkes, 2025 jyl Ulttyq qor úshin eń shıelenisti jyl bolmaq. Qordan 5,3 trln teńge, sonyń ishinde kepildendirilgen transfert 2 trln teńge jáne maqsatty transfert 3,3 trln teńge osy jyldyń enshisine buıyraıyn dep tur. 2026–2027 jyldardan bastap kepildendirilgen transfertti 2 trln teńgege deıin shekteýge Úkimet ýáde berip otyr. Jyl aıaǵyna deıin josparlanǵan 1,6 trln teńgeniń 999 mlrd teńgesin tamyz aıynyń basynda jumsap qoıdyq.
Ulttyq qorǵa degen táýeldiliktiń syn kótermeıtin deńgeıge jetkenin halyqaralyq sarapshylar da baıqap qaldy. Halyqaralyq valıýta qorynyń Qazaqstan boıynsha mıssııasynyń basshysy Nıkolıa Blanshe qazan aıynda jýrnalıstermen kezdesken kezde munyń keri zardaby ekonomıkanyń keıbir segmentine tıgizetinin aıtypty. Onyń aıtýynsha, keıbir operasııa týraly aqparat ashyq túrde ashylmaıdy. «Ulttyq qor bıýdjet tapshylyǵyn qarjylandyrý úshin emes, bolashaq ósimdi qoldaý úshin kerek», deıdi ol.
Qarjy mınıstrliginiń resmı deregi boıynsha, 2024 jyldyń birinshi jarty jyldyǵynda kirister 5,6 trln teńgeni qurady, bul jospardan 20%-ǵa az, al shyǵystar 10,7 trln teńgege deıin ósti, bul jospardan 95%-ǵa joǵary. Qazir bıýdjet tapshylyǵy shamamen 50%-ǵa jetti. Buǵan salyqtardyń az jınalýy sebep bolyp otyr. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, birinshi jarty jyldyqta ishki jalpy ónim (IJО́) 3,3%-ǵa ósti.
«Bul tipti keıbir damyǵan elderge qaraǵanda kóp, biraq ósim halyqtyń tabysyna áser ete almaı otyr. Iri ınfraqurylymdyq jobalarǵa jáne ekonomıkanyń jańa baǵyttaryn damytýǵa aqsha qajet. Salyq az jınalǵan soń Úkimet bıýdjetti tolyqtyratyn jańa kózder izdeýge májbúr bolady. Sosyn eń qoljetimdi qarjy kózi – Ulttyq qorǵa nazar aýdarylady. Biz Ulttyq qor men bıýdjet arasyndaǵy jospardy asyra oryndap qoıdyq. Qoǵam men ekonomıster Úkimetti Ulttyq qor qarajatyn basqarý máselelerinde ustamdy bolýǵa shaqyrady», deıdi sarapshy.
Bızneske erkindik berilse...
Alǵashqy alty aıda memlekettik qaryz IJО́-niń 23%-yna jetken. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, 2024-2027 jyldary memlekettik borysh el IJО́-niń 28,5%-yna deıin jetýi múmkin. Sońǵy aıda Úkimet halyqaralyq ınvestorlardan 1,5 mlrd dollar qaryz aldy. «Qazaqstannyń Damý banki» 500 mln dollar, elektrovoz satyp alý maqsatynda 600 mln eýrodan astam qaryz aldy. Bul tek sońǵy aıdaǵy jáne shetel valıýtasyndaǵy kórsetkish. Nátıjesinde, valıýtalyq qaryz júktemesi artyp, shıkizat eksportyn ulǵaıtý qajettigi ósedi. Sóıtip, ekonomıkaǵa shetel ınvestısııasyn tartý ózekti bola túsedi. Teńgemen nomınasııalanǵan ishki memlekettik borysh ta bar. Ol da ósip keledi. Bıyl 9 aıda memlekettik qaryzǵa qyzmet kórsetýge arnalǵan bıýdjet shyǵysy 4,12 trln teńgeden asqan (ótken jylmen salystyrǵanda 13%-ǵa kóp). Bul – barlyq bıýdjet shyǵysynyń 25%-ǵa jýyǵy. Ulǵaıyp ketken bıýdjet tapshylyǵyn, álsirep ketken tólem balansyn Úkimet salyqty ósirip, memlekettik aktıvterdi satyp, boryshtyq qaryzdy kóbeıte otyryp jabady.
Saıasattanýshy Ǵazız Ábishovtyń aıtýynsha, bıýdjet daǵdarysy bılikti de, qoǵamdy da jaǵdaıǵa baıyppen qaraýǵa májbúrleýi tıis.
«Naqty ekonomıkalyq problema sheneýnikterdi kúmándi shekteýlerge degen qushtarlyqtan, áleýmettik-ekonomıkalyq úderisterdi qolmen retteýge tyrysýdan aryltady. Daǵdarys ekonomıka úshin tamyrlardy keńeıtetin jáne trombolıtıkalyq quralǵa aınalýy tıis. Sondaı-aq Qylmystyq kodekske qaıshy kelmeıtin jáne memlekettik bıýdjetti toltyrýǵa kómektesetin tetikterdiń bári sheshilýi tıis. Aldaǵy ýaqytta munaı aqshasynan úmittene berýdi doǵaryp, bıznestiń erkin tynys alýyna basymdyq berilýi kerek. Bıýdjet daǵdarysynyń túıinin bıznes qana tarqata alady. Bızneske jaǵdaı jasaý ulttyq ınvestorlar platformasyn qalyptastyrady», deıdi Ǵ.Ábishov.
Sarapshy, kásipker Oljas Mamadáli bıýdjet daǵdarysyna qatysty sharalardy bir mezgilde júrgizýge bolmaıtynyn aıtady.
«Dál qazir ekonomıka bıýdjettik daǵdarysty asa qatty sezinip jatqan joq. Sebebi munaı baǵasy men shıkizat resýrstarynyń baǵasy turaqty. Biraq bul ýaqytsha faktor. Bıýdjettiń basty ınvestory – Ulttyq qor men munaı. Qosymsha qun salyǵy ósýiniń keri áserin ishki naryq keler jyldyń ekinshi toqsanynan bastap seze bastaıdy. Bıznestiń jaǵdaıy nasharlap, tabys pen shyǵys arasyndaǵy alshaqtyq bir-birinen alystap ketse, teńge eki ese qunsyzdanady. Úkimet Ulttyq qorǵa emes, bıznestiń múmkindigine kóbirek nazar aýdarsa durys bolar edi. Men jeke kásipkerlik sýbektisi retinde kemi 15 adamdy jumyspen qamtyp otyrmyn. Ekonomıka bıznesti tómen paıyz, uzyn nesıemen qamtamasyz etse, árbir sýbekt 30 adamdy jumyspen qamtamasyz etýge múmkindik alady. Úkimettiń birneshe mlrd teńge jumsap, nátıje kórsete almaǵan sheshimin bıznes 200-300 mln teńgemen sheship otyr», deıdi O. Mamadáli.
Keleńsizdik kelesi jyly da qaıtalana ma?
Ulttyq qor qarajaty esebinen memlekettik kompanııalar aksııasyn satyp alý, eksporttaýshylarǵa QQS qaıtarýdy toqtata turý arqyly Úkimet bıýdjet teńsizdigin bildirtpeýge tyrysyp baqqan edi.
«Bul sheshimniń bıýdjet daǵdarysynyń keı tustaryn ýshyqtyryp jiberetini bıyl qattyraq baıqaldy. Mysaly, 2024 jyldyń alǵashqy alty aıynda respýblıkalyq menshikten dıvıdend birshama ósti. Biraq bul kórsetkish osy dıvıdendterdi tólegen kompanııalardyń damýyna qanshalyqty áser etetini áli zerttele qoıǵan joq. Qazaqstan qor bırjasynda jyl aıaǵyna deıin turaqty ósim beredi degen keıbir kompanııalardyń aksııasy bastapqy baǵasyn ustap tura almady», deıdi O.Mamadáli.
Ekonomıst Almas Chýkınniń aıtýynsha, kirister men shyǵystardyń teńgerimsizdigi týraly boljam shyndyqqa aınaldy.
«6,9 trln teńgeniń ornyna 5,6 trln teńge jınaldy. Bul – jospardyń 81%-y. Kórsetkish ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda jarty mln teńgege az. Jetpeı qalǵan 20% Úkimetke úlken syn bolǵaly tur. Úkimet jetpeı qalǵan qarjyny Ulttyq qordan bólinetin transfert arqyly toltyrýǵa tyrysyp jatyr. «Qazatomónerkásip» aksııalaryn Ulttyq qorǵa satý taǵy da jarty trln berdi. Qalǵan 1,8 trln teńgeni qaryzǵa alýǵa týra keldi. Biraq sonda da qarjy jetpeıdi. Basty problema salyqqa baılanysty. Qazir bıznestiń qansha paıyzynyń «kóleńkege» ketip qalǵanyn eshkim bilmeıdi. Qarjy mınıstrliginiń ózi qarjy jetpeı otyrǵanyn ashyp aıtyp otyr. Memleket 572 mlrd teńgeniń bıýdjettik mindettemesin oryndamaǵan. Salyq jospary 1,6 trln teńgege oryndalmaǵan. Osy somanyń 874,1 mlrdy QQS tólemderine, taǵy 613,9 mlrd-y korporatıvtik tabys salyǵyna tıesili. Úkimet keıbir kompanııalardan 2024 jylǵa tabys salyǵyn aldyn ala jınap qoıdy. Endi onyń ornyn qalaı toltyrmaq? Qysqasy, Úkimet qoldanǵan salyq eksperımentteri tásiliniń ózektiligin keler jyly anyq baıqaımyz. Munyń bári IJО́ deńgeıine áser etedi. 2025 jyly jańa baǵdarlamalar qabyldanady dep úmittenýdiń qajeti shamaly. Ulttyq qordy taǵy da silkilep, bıýdjetti qaıta qaraý keler jyldyń alǵashqy jarty jyldyǵynda da qaıtalanady. Memlekettik shyǵystardaǵy tejeý ǵana ınflıasııany báseńdetip, 470-480 dollar baǵamyn ustap turýǵa kómektesedi. 2025 jyl ekonomıka úshin kúrdeli bolmaq», deıdi Almas Chýkın.
ALMATY
