Yrys, Baqyt qondyrǵan el basyna,
Ulyqtap, tizgin berdik Elbasyna!
N.Á.NAZARBAEV
Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti laýazymyna kirisý rásiminde sóılegen sózi
Qymbatty otandastar! 26 sáýir elimiz úshin taǵy bir tarıhı, taǵdyrly kún boldy. Prezıdent saılaýy Qazaqstan halqynyń kemeńgerligin búkil álemge pash etti. El birligine beriktigi men kemel keleshekke senimin tanytty. Máńgilik Eldiń myzǵymas ustyndaryna adaldyǵyn kórsetti. Bul tańdaý – jarqyn bolashaqqa qadam basqan Qazaqstannyń tańdaýy! Birligin berekege ulastyryp, uly ister jolynda uıysqan barsha halyqtyń joly! О́ziniń, urpaǵynyń bolashaǵyn qasıetti Otanymyz – Qazaqstanmen birge kóretin árbir azamattyń erik-jigeri! Búgingi mereıli sátte maǵan berilgen senim mandaty – memlekettiligimizdi nyǵaıtý jolyndaǵy qyrýar isterimizdiń baǵasy! Qazaqstandy eń qýatty elderdiń qataryna qosýdy kózdeıtin uly maqsatqa berilgen halqymnyń aq batasy! «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasy men «Qazaqstan-2050» Strategııasyna, «Nurly Jol» baǵdarlamasy men «Bes halyqtyq reformaǵa» elimniń bildirgen qoldaýy. О́mirin halqynyń baqyty jolyna arnaǵan janǵa budan zor qurmet bolmaıdy. Men úshin el seniminen asqan mártebe joq, sol senimdi aqtaýdan artyq baqyt joq. Sol sebepti, men Qazaqstannyń jarqyn bolashaǵy jolynda qandaı táýekelge de daıynmyn. Qurmetti qazaqstandyqtar! Qymbatty dostar! Seriktesterim men tilektesterim! El Konstıtýsııasyna sáıkes jańa ǵana men ózimniń halqyma ant berdim! Ondaǵy sózdi men búgin alǵash ret eń izgi de jarqyn mereke – Halyq birligi kúni qarsańynda aıttym. Bolyp ótken prezıdenttik saılaý bizdiń qoǵam birliginiń kúshin naqty aıǵaqtap berdi. Men bizdiń barsha halqymyzǵa rızamyn! Biz búkil álemge halyqtyń birlik kúshi men berik toptasqandyǵyn kórsettik. Bolyp ótken saılaý tarıhqa elektorattyq qatysý jóninen halyq eń kóp qatysqan saılaý retinde kiretin bolady. Qazaqstandyqtar Otanǵa qyzmet etýge shaqyryp, taǵy bir márte maǵan úlken senim kórsetti. Biz birge kúrdeli joldan óttik: ózimizge sendik, Táýelsizdik aldyq, memleket qurdyq, álemge jańa Qazaqstandy tanyttyq, ózimizdi birtutas jáne uly ult retinde taptyq. Sizderdiń senimderińiz meni qashanda rýhtandyryp, senimdilik pen kúsh berdi. Qazir men, buǵan deıingi jyldardaǵydaı, barlyq jaýapkershilikpen halyqqa adal qyzmet etetinimdi, elimiz ben barlyq azamattarymyzdyń ıgiligin saqtaıtynymdy, bizdiń joǵary jalpyulttyq múddelerimizdi qorǵaıtynymdy aıtqym keledi. 2015 jyldyń 26 sáýirindegi saılaý Qazaqstan halqynyń toptasqandyǵyn, judyryqtaı jumylǵandyǵyn, bolashaqqa baǵyt ustanǵandyǵyn qýattap berdi. Biz – bir otbasymyz jáne bizdiń bir ǵana Otanymyz bar. Árqaısymyzdyń taǵdyrymyz – Qazaqstan taǵdyrynda. Biz beı-berekettikten berekeli órkendeý jolyna birge óttik. Biz ásireliksiz jáne kataklızmdersiz kúrdeli «úshjaqty tranzıtten»: keńestik júıeden naryqtyq ekonomıkaǵa, demokratııa men jańa etnosaralyq kelisimge óte aldyq. «Qazaqstan-2030» alǵashqy uzaq merzimdi Strategııasyn qabyldap, biz ornyqty damý jolyna nyq tústik. Elimiz 1997-98 jyldardaǵy «Azııa daǵdarysyn» eńserdi. Syn-qaterlerge qaramastan, biz jańa elordamyz – Astanany, barlyq qazaqstandyqtardyń maqtanyshyn salýdy bastadyq. Bizdiń memlekettik qurylysymyzdyń áleýettiligi 2007-2009 jyldardaǵy jahandyq ekonomıkalyq daǵdarystyń syn-qaterlerin tabysty eńserýimen dáleldendi. Basqa memleketterden ereksheligi Qazaqstan ekonomıkalyq ósimin saqtady jáne azamattarymyzdyń ómir súrý deńgeıin tómendetken joq. 2012 jylǵa qaraı Qazaqstan álemdegi básekege asa qabiletti ekonomıkanyń elýligi qataryna endi. Biz halyqtyń tabys deńgeıi ortasha el boldyq. Biz álemdegi 50 asa iri ekonomıkanyń qataryna qosyldyq. «Qazaqstan-2030» Strategııasy dittegen jerine jetti. Men 1997 jyly alǵa qoıǵan basty mindetter bar-joǵy 15 jyldyń ishinde oryndaldy. Men bizdiń memlekettiligimizdiń qadir-qasıeti týraly naqty kózge elestetýge múmkindik beretin mańyzdy asýlardy atadym. Qazir munyń barlyǵy aǵa urpaqtyń jaqsy esinde. Biraq jas urpaq elimizdiń búgingi ıgiliginiń baǵasyn bilýi jáne esinde saqtaýy tıis. Halqymyz mineziniń eń úzdik sıpattary – syndarlylyq, salmaqtylyq, pragmatızm dál sol qıyn jyldary kórindi. Osy qundylyqtarǵa adaldyq bizdiń Máńgilik El – ǵasyrlarǵa ulasatyn kúshti de tıimdi memleket qurý týraly armanymyzdy júzege asyrýǵa múmkindik beredi. 2050 Strategııasy ult aldyna jańa keýdeshil mindet: álemdegi asa damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylý mindetin qoıyp otyr. Ekinshi onjyldyqtyń basyndaǵy álemdegi jaǵdaı bizdiń jedel damýymyzǵa yqpal etti. Biraq búgin jahandyq álem onsha ońtaıly emes ssenarıı boıynsha damı bastady. Daǵdarystar men janjaldar dúnıeniń tórt buryshyn bizdiń kóz aldymyzda titirkendirip otyr. Azamattary qaıyrshylyqta ómir súrip nemese áskerı janjaldarda qaza taýyp jatqan joly bolmaǵan memleketter sany ulǵaıa túsýde. Turaqsyzdyq Ortalyq Azııanyń shekaralaryna da tym jaqyn kelip tur. Sońǵy 2-3 jylda, jahandyq problemalardyń óse túskenin kóre otyryp, men Qazaqstanymyzdy qalaı nyǵaıtý men qaýipsizdendirý jáne asa tabysty 30 eldiń qataryna ený jolynan adastyrmaý týraly oıladym. Men jaǵdaıdy basqa memleketterdiń kóshbasshylarymen talqyladym. Barlyq jaýapkershilikpen ultqa myna jaıdy eskertkim keledi. Bizdiń ári qaraıǵy damýymyzǵa áli 5 jańa syrtqy syn-qaterler qaýip tóndirýin jalǵastyrýda. Birinshi. Bul – álemdik tártiptiń daǵdarysy men ortaq belgisizdiktiń óristeı túsýi. Qaýipsizdiktiń álemdik júıesiniń beriktigi jańa sıpattaǵy janjaldarmen synalýda. Álemdik arenada ekstremızm men zorlyq-zombylyqty paıdalanatyn jańa júıesiz oıynshylar paıda bolýda. Ekinshi syn-qater – álemdegi ekonomıkanyń týrbýlenttiligi jalǵasýda. Sanksııalyq, «valıýtalyq» jáne saýda soǵysy barlyq elderde problemalardy ýshyqtyra túsýde. Úshinshi. Klımattyń ózgerý úderisteri búgin boljap bolmaıtyn saldarlarmen ótip jatyr, túrli kataklızmderge jeteleýde. Tórtinshi. Ortalyq Azııa álemdik opyrylýdyń jańa jelilerine iligýi yqtımal, bul da búkil óńir úshin syn-qaterge aınalmaq. Besinshi syn-qater – jahandyq tártiptegi daǵdarys pen álemdik ekonomıkanyń turaqsyzdyǵy osy syn-qaterlermen kúres jónindegi halyqaralyq úılestirý jumystaryna kúmánmen qaraýǵa májbúrleıdi. Álemdik ekonomıkanyń týrbýlenttiligine jaýap retinde biz «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasatyn daıyndadyq. Onyń basty maqsaty jańa jumys oryndaryn qurý men jańa ekonomıkalyq ósim úshin irgetasty nyǵaıtýda batyl da jedel is-qımyl tanytý bolyp tabylady. Alaıda, syrtqy qaterler óse túsip otyrǵanyn túsiný mańyzdy. Syrtqy qaterlermen kúreste shamamyz jetý úshin bizge ishki jaǵymyzdy nyǵaıtý qajet. Osy jyldary qol jetkizilgen tańǵaldyrarlyq tabystarymyz ben ıgilikterimiz myzǵymaıdy dep esepteý úlken qatelik. Men el aldyndaǵy turǵan bes aýqymdy ishki mindetterdi kórip turmyn. Birinshiden, bizge turaqtylyǵymyzdyń tiregi retindegi orta taptyń úlesin ulǵaıtyp, bıznesti damytý jáne elge orta tabysy bar turǵyndarynyń sany basym memleket bolýǵa kómektesý kerek. Ekinshiden, biz – ulan-ǵaıyr elmiz. Sondyqtan, bizge Birtutas ishki naryqty damytý jáne búkil óńirlerdi teńdestirip damytý kerek. Úshinshiden, jemqorlyqpen kúres bizdiń jumysymyzdyń basty basymdyqtarynyń biri bolyp tabylady. Tórtinshiden, jańa jumys oryndaryn qurý, ol úshin ındýstrııalyq baǵdarlama júzege asyrylyp, bıznes damytylýda. Besinshiden, tarıhtyń jańa belesinde ulttyń birligin nyǵaıtý. Osynyń barlyǵy bizdiń memlekettiligimizdiń HHI ǵasyrdaǵy syn-qaterleri. Álemdik ózgerister ýaqyty ár memleketti tańdaý aldyna qoıady: reformalar nemese quldyraý. О́zgerister kezeńinen ózin ózi jańartýǵa, ıaǵnı reformalarǵa qabilettiler laıyqty óte alady. Bizdiń aldymyzda orasan zor qaǵıdatty mindet tur: bizdiń memlekettik kememizdi sýǵa batpaıtyn etý. Aldaǵy jyldarǵa mindet: Qazaqstandy nyǵaıtý jáne tipti, álemdik daýyldarǵa qaramastan, álemdegi asa damyǵan 30 memlekettiń qataryna senimdi túrde ený. Men ózimniń saılaýaldy tuǵyrnamam bolǵan 5 ınstıtýttyq reformany usyndym. 26 sáýir kúngi daýys berý qorytyndysyn men halyqtyń jedel túrde reformalar júrgizýge degen tikeleı mandaty retinde qabyldaımyn. Men reformalardy júzege asyrý úshin ózimniń barlyq erik-jigerimdi, sheshimdiligimdi kórsetip, memlekettik apparatty qoǵamnyń kúsh-jigerin reformalardy oryndaýǵa jumyldyrý nıetindemin. Asa taıaý ýaqytta el Prezıdenti janynan Jańǵyrtý jónindegi ulttyq komıssııa qurylatyn bolady. Onyń mıssııasy – 5 reformany kezeń-kezeńimen júzege asyrýdy basqarý jáne memlekettik organdardyń, bıznes-sektor men azamattyq qoǵamnyń is-qımylyn úılestirý. Ulttyq komıssııa janynda quramynda bedeldi sheteldik jáne qazaqstandyq sarapshylar bar Halyqaralyq konsýltatıvtik keńes jumys isteıtin bolady. Bul eń úzdik halyqaralyq tájirıbeni paıdalanýǵa jaǵdaı jasaıdy. Komıssııanyń birinshi otyrysynda men bes reforma boıynsha bizdiń ne istegeli jatqanymyzdy túsindiretin «Memlekettik qurylystyń odan arǵy 100 naqty qadamy» atty Ult Josparyn usynamyn. «100 qadam» – bul bizdiń jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge, sonymen bir mezgilde, jańa tarıhı jaǵdaılarda 30 damyǵan memlekettiń qataryna ený jónindegi josparymyz. Reformalardy júzege asyrý – alda turǵan 10-15 jylǵa birinshi kezekti jalpyulttyq mindet. Men reformalar josparyn Ult Jospary dep atadym, óıtkeni, reformalar Qazaqstannyń árbir azamatynyń tikeleı qatysýyn talap etedi. Reformalar – tek memlekettik mashınanyń ǵana emes, halyqtyń isi. Reformalardyń máni – ultty jańǵyrtýda. Ulttyń sapasy, halyq rýhynyń kúshi, ýaqyt syn-qaterlerin qabyldaı bilý jáne tek qana alǵa basý buryn da memleket tabysynyń aıqyndaýshy faktory bolǵan jáne bola beredi. Men reformalardy júzege asyrýdyń qatań birizdi bolýyn qalaımyn. Birinshi. Alda turǵan memlekettik qyzmet júıesin reformalaý, onda qyzmetshiler azamattar quqyqtaryn qurmettep jáne olardyń zańdy múddelerine qyzmet etetindeı móldir de tıimdi modeldi qalyptastyrady. Memlekettik qyzmet merıtokratııa qaǵıdaty negizinde barlyq azamattarǵa óz qabiletterin júzege asyrý úshin birdeı múmkindikter beriletin ádil qazaqstandyq qoǵamnyń túpbeınesine aınalady. Ekinshi. Reforma sot júıesin jeke múdde qýýshylyqtan ada etedi. Ádil sot tóreligi ınvestorlar men bıznes úshin qoljetimdi bolmaq. Jekemenshik quqyǵy myzǵymaıtyn bolady. Investısııalyq sot jáne halyqaralyq tórelik sot ortalyǵy úzdik halyqaralyq tájirıbeniń úlgisi boıynsha eldegi bıznes ahýaldy álemdegi eń tartymdylardyń biri etýi tıis. Úshinshi. Álemde «qazaqstandyq ekonomıkalyq ǵajaıyp» termıni qazirdiń ózinde paıda boldy. Shynymen de, biz qysqa merzimde óte kóp jumys atqardyq. Búginde Qazaqstan – Ortalyq Azııadaǵy ekonomıkalyq kóshbasshy. Biraq toqtaýǵa bolmaıdy. Reformalar ulttyq ekonomıkany bilimge negizdelgen ozyq ekonomıkaǵa aınaldyrady. Sheshýshi mindet – qazaqstandyqtardyń turmys jaǵdaıyn jaqsartý. Bul keń kólemde orta tapty qurý úshin qaǵıdatty túrde mańyzdy. Indýstrııalandyrýǵa negizdelgen ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý úshin biz túbegeıli qurylymdyq reformalardy júzege asyramyz. Bilim berý men densaýlyq saqtaý Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna múshe elderdiń standarttaryna baǵdar ustanatyn bolady. Ekonomıkany ártaraptandyrý úshin biz óńdeý ónerkásibine transulttyq kompanııalardy tartamyz, ol Qazaqstannyń álemdik naryqqa shyǵýyn qamtamasyz etedi. Bizdiń elimiz Eýrazııanyń kóliktik jáne logıstıkalyq ortalyǵyna aınalmaq. «EKSPO-2017»-niń joǵary tehnologııaly ınfraqurylymdary arqaýynda erekshe mártebemen «Astana» qarjy ortalyǵy qurylatyn bolady. Tórtinshi. Bizdiń qoǵamymyzdyń kóptúrliligi – bizdiń álsizdigimiz emes, kúshimiz. Barlyq azamattar quqyqtyń birdeı kólemin paıdalanyp, jaýapkershiliktiń birdeı júgin arqalap jáne túrli múmkindikterge birdeı qol jetkizýi tıis. Bizdiń qoǵamymyz neǵurlym qýatty jáne birtutas bola otyryp, tarıhı turǵyda kóptegen tilderden jáne mádenıetterden qalyptasty. Búginde bizdi Máńgilik El qundylyqtary: azamattyq teńdik, eńbeksúıgishtik, adaldyq, oqymystylyq kýlti, toleranttylyq, shyn berilgendik pen patrıotızm biriktiredi. «Eger aldaǵy bir jyldy oılasańdar – astyq ósirińder; eger aldaǵy júz jyldy oılasańdar – aǵash ósirińder; eger máńgilikti oılasańdar – Adamdy tárbıeleńder» degen bizdiń ata-babalarymyz. Máńgilik El qundylyqtary bizdiń baqýatty bolashaǵymyzǵa baǵdarlama bolady. Sondyqtan biz eldiń birligi men toptasqandyǵy úshin odan ári de ózimizdiń ortaq azamattyq birtektiligimizdi nyǵaıtýymyz kerek. Besinshi. Reforma memlekettik apparattyń jumysyn móldir jáne azamattarǵa esep beretindeı etedi. Memleket jınaqy bolýy tıis jáne ókilettikterdiń kóbin memlekettik sektorǵa berý qajet. Men ultqa usynyp otyrǵan reformalar jospary, birinshiden, beımaza álemde azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, ekinshiden, ınklıýzıvti, bárin qamtıtyn jańǵyrtýlar júrgizýge jaǵdaı jasaıdy. Táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary biz egemen memlekettiń negizin qaladyq. Bul bizdiń memlekettik qurylystyń birinshi satysy bolatyn. Odan keıin nyǵaıyp alǵan soń, biz qalyptasqan memleketke qaraı qadam jasadyq. Bul ekinshi saty bolatyn. Endi uly reformalardy bastaı otyryp, biz Máńgilik Elge jol salamyz. Bul bizdiń memlekettik qurylystyń úshinshi satysy bolmaq. Qurmetti qazaqstandyqtar! Ult Josparyn tabysty oryndaý qolaıly halyqaralyq ahýaldy qajet etedi. Biz ózimizdiń strategııalyq áriptesterimiz – Reseımen, Qytaı Halyq Respýblıkasymen, AQSh-pen, Eýropalyq Odaq elderimen, Islam álemimen yntymaqtastyqty jalǵastyramyz. Biz halyqaralyq uıymdarda belsendi jumys isteıtin bolamyz. Ortalyq Azııadaǵy kóshbasshy retinde Qazaqstan bizdiń óńirimizdegi qaýipsizdik pen ekonomıkalyq damýdyń ortaq arhıtektýrasyna qoldaý kórsetedi. Bizdiń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq boıynsha ózimizdiń eń jaqyn áriptesterimiz – Reseımen, Belarýspen, Qyrǵyzstanmen jáne Armenııamen qatynastarymyz aıryqsha bolmaq. Qazaqstandyq dıplomatııa ıslam álemindegi jáne postkeńestik keńistiktegi ótkir óńirlik daý-janjaldardy beıbit jolmen retteý jónindegi kúsh-jigerin ulǵaıta túsetin bolady. Qurmetti otandastar! Qymbatty dostar! Búginde bizdiń aldymyzda jańa syn-qaterler týyndap otyr. Bizdiń jaýabymyz – memleketti nyǵaıtý jáne ultty jańǵyrtý. «Asý bermes asqar joq» deıdi qazaq danalyǵy. Qazaqstandyq jol bizdiń ultymyzdy bir maqsat pen ortaq armanǵa toptastyrdy. Saılaý árbir qazaqstandyqtyń óz aldyndaǵy jáne el aldyndaǵy óz boryshyn túsinetinin kórsetip berdi. Meniń reformalardyń tabystylyǵyna, meniń halqym men memlekettiń tabystylyǵyna degen senimimniń qaınar kózi de osynda. Men ultqa ózim málim etken reformalarǵa barynsha keń túrde atsalysý jóninde úndeý tastaımyn. «Respýblıka» sózi latynnan sózbe-sóz «ortaq is» dep aýdarylady. Qazaqstandy jańǵyrtý – bizdiń ortaq isimiz de osy. Alda qandaı synaqtar turmasa da, biz memleketimizdiń qýaty men halyq danalyǵyna arqa súıeı otyryp, olardy eńseretin bolamyz. Osynaý saltanatty sátte Aqtaýdaǵy №7 mektep-lıseıdiń besinshi synyp oqýshysy Karına Danılovanyń konkýrstyq shyǵarmasynan meniń jan dúnıemniń eń bir tereńine qozǵaý salǵan sózdi keltirgim keledi: «Meniń Cheshenstan men Tájikstandaǵydaı soǵys bolmaıtyn, ár kezde de qolaıly jáne beıbit elde ómir súrgim keledi, Uly Otan soǵysynyń ardageri bolyp tabylatyn meniń uly atam men uly ájem ol elden ketýge májbúr boldy. Aspanymyz beıbit bolsyn – mine, árqaısymyz úshin de eń bastysy osy», dep jazady ol. Biz eseıgen ultpyz, jańa dáýirge batyl qadam jasaýdamyz. Bizdiń máńgilik Qazaqstan jeri izgilikti bolsyn! Bizdiń birtutas ultymyz qýatty bolsyn! Qymbatty otandastar! Meniń halqym – ulan-ǵaıyr jeri bar, uly muratty eli bar, babalar jazǵan uly tarıhy men urpaǵy kóz tikken uly bolashaǵy bar halyq. Myńjyldyq tarıhyndaǵy eń biregeı betburysynda halqymnyń zor senimin arqalaǵanym – men úshin eń bıik mártebe. Keıingi urpaqqa kemel Qazaqstandy tabystaý – barshamyzǵa ortaq paryz. Jańa ǵasyrdyń syn-qaterlerine tótep berip, damyǵan elderdiń qataryna qosylý – ortaq jaýapkershilik. Biz urpaqqa kórkeıgen eldi, nyǵaıǵan birlikti, myzǵymas turaqtylyq pen eselengen baılyqty mıras etemiz. Búgin Qazaqstan tarıhynyń jańa beti ashyldy. Biz damýdyń dańǵylyna tyń qarqynmen aıaq basamyz. «Bes halyqtyq reformany» tabysty júzege asyryp, bolashaǵy birtutas elge aınalamyz. HHI ǵasyr – birlik pen dostyqtyń qýatymen ozatyn ǵasyr. Biz beıbitshilik pen kelisimge, tatýlyq pen turaqtylyqqa táý etip, táýbe deımiz. Osy qundylyqtarymyzdyń qadirine jetý arqyly Máńgilik El bolamyz. Sol jolda talmaı eńbek eteıik, qadirli halqym! Qazaqstannyń juldyzy joǵary, joly nurly bolsyn! Eldiktiń týy bıikte jelbirep, abyroıymyz asqaqtaı bersin! Elimiz aman, jurtymyz tynysh bolsyn!
