Sibir saparynda ol uzyndyǵy 700 ıard turatyn úlken kópirden ótkenin, ár jaǵynan Ertis ózeni buldyrlap kórinip, zákirde turǵan qaıyqtardyń dińgegi de beıtanys jolaýshyǵa áldeneni ańǵartyp turǵanyn jazady. Sýdy qaq jaryp aǵyp bara jatqan kemeniń qyzyl-jasyl shyraqtary onyń kózine ottaı basylady. Áne, tolyq jaryqtandyrylǵan stansa, sur, qyzyl tústi áskerı kıim kıgen adamdar toby onyń aldynan shyqty. Alda ony Ertis ózeni kútip tur edi. Saparyn ári qaraı jalǵastyrý úshin ol Qytaı shekarasyna taıaý turǵan Semeı men Obdorskige júretin parohodqa mindi. Yńǵaıly kabına, keń ashana, sol kezdegi jaqsy jıhazben jabdyqtalǵan qonaq bólmesi bar sý kóligi ony qatty tańdandyrady.
«Naǵyz Sibirdiń» kelesi betterinde Omby týraly aqparat berilgenin baıqadyq. Avtor qalada 50 myń adam turatynyn, onyń ishinde 12–15 myń sarbaz baryn, saıası sebeptermen jer aýdarylǵandardyń birazy da osy qalany mekendegenin tilge tıek etedi. Aınalasyna jiti nazar aýdaryp, neni kórse, sony qoıyn dápterine túrtip júrgen Foster myrzanyń endigi bir sáti qazaqtar arasynda ótedi. «Tús aýa Ombydan ári qaraı jazyqqa shyǵyp, qyrǵyzdardyń (qazaqtardyń) aýylyna bardym. Olar – Batys Sibir dalasynyń qyzyl úndisteri. Orystar jaýlap alyp, ımmıgranttarǵa oryn berý úshin olardyń qunarly jerlerin aldy. Qazir qyrǵyzdardyń (qazaqtardyń) sany azaıyp bara jatyr, kúnderdiń kúninde olar jer betinen joıylyp ketýi múmkin», deı kele, halqymyzdyń áli oıanbaǵanyn, keń dalada otar-otar qoı baǵyp, ómir saltyn qalyptastyrǵanyn baıan etedi.
«Olar úshin áıeldiń quny 4 qoı, sıyrdyń quny 8 qoı, bir jylqy 8 sıyrǵa teń. Tipti olar bir myltyq úshin 3 jylqy berýge daıyn», deıdi ol bir sózinde. Qazaq arasynda qalyń maldyń ejelden qymbat ekenin jaqsy bilemiz. Múmkin Jon Foster áldekimderden estigenin jazǵan shyǵar, áıtpese «qyzdy shalekeń almaıdy, malekeń alady» degen qazaq ishinde qyzdyń qalyń maly 4 qoı bolýy áste múmkin emes. «Olardyń júzinen únemi kúlki esip turady. Turatyn úıleri ekige qaq bólingen úlken kokos jańǵaǵynyń qabyǵyna uqsaıdy. Úılerin kıizben jaýyp qoıady. Erleri qoı terisinen jasalǵan kıim kıedi, al áıelderi ashyq tústi maqta oramal, qoldan tigilgen qyzyl-jasyl kúlápara kıedi». Osy sátte avtor qazaqtar arasynda ótken sátinen bir qyzyq jaıdy jetkizedi. Qonaqjaı qazaqtar oǵan qymyz usynyp, bar jaqsysyn aldyna tosady. Alystan kelgen shotland jıhankezi qymyzdy alǵash ret iship, dámin unatpaǵanyn, sonda da aýyl adamdarynyń kóńilin qaldyrmaı «dámdi eken» degenin, qymyzdyń dámine úırený úshin kem degende eki apta ýaqyt kerektigin jazady. Osydan keıin avtor aýyl shetinde aınala otyrǵan topty adamnyń sýretin berip, astyna «Daladaǵy qyrǵyzdar» degen túsindirme beredi. Sýretke zer salsaq, áldebir aýyl basy jınalys ashyp, keńes quryp otyrǵan sekildi, al tórt adam saqadaı saı tik tur. Al kelesi bir sýrette at ústinde turǵan aýyl áıeliniń, onyń qasynda turǵan aqsaqaldy qart pen aq shylaýyshty ananyń, qaz-qatar turǵan eki balanyń sýretin kiristiredi. Múkin avtor ózi túsirgen sýretter bolsa kerek, eshqandaı silteme berilmegen.
Salty men saltanaty bólek eldiń saıahatshysy múmkindikti jibermeı qazaqtardy sýretke túsirgisi kelgenin aıtady. Aqkóńil aýyl adamdary bul usynysqa qabaǵat qýanady. Qashanda jat jurtqa, beıtanys adamǵa, tipti jańadan kórip turǵan «birtúrli» tehnıkanyń aldynda súle-sapa tura qalmaı, ulttyq kıimmen, qazaqy bolmyspen turǵandy qalaǵanyn tilge tıek etedi. Ol bul sátti bylaı tolǵaıdy: «Jas áıelder ulttyq kıimin kıip kelgenshe, shaı qaınatym ýaqyt ketti. Biz kútip turdyq. Qazaqtar arasynda áıel teńdigi saqtalǵanyn aıta ketken jón. Bir er adam túlki terisinen tigilgen qyzyl tymaq kıip keldi. Olardyń arasynda jarty saǵat aıaldadym». Osydan keıin qazaq dástúrimen olarmen qol alysyp qoshtasady. Biraq aýyr oıda qalǵanyn jasyrmaıdy. Bir jaǵy el kórip, jer aralap, endi bir jaǵynan ártúrli aqparat jınap júrgen aǵylshyn azamaty halqymyzdyń sol kezdegi qoǵamdyq ómiri, turmystyq jaǵdaıyna nazar aýdarady. «Osynaý dala qoınaýynda enshisinen aıyrylyp, kóp uzamaı joıylýǵa shaq qalyp turǵan bul halyqtyń balalarynyń taǵdyryna alańdaımyn. О́rkenıettiń janasýy olar úshin tym qaýipti bolmaq», deıdi ol qazaq aýylynan alystap bara jatyp. Osydan 122 jyl buryn baspadan shyqqan bul kitaptyń mańyzy men maǵynasy biz úshin qundy bola bereri sózsiz. Al avtordyń halqymyz týraly az da bolsa tanym-túsinigi Batys oqyrmandaryna kitap bolyp jetkeniniń ózi – úlken qýanysh. Ańdap qarasaq, Jon myrza «Bul halyq joıylyp ketýi múmkin» dep birneshe jerde jazady. Bul bizdiń osy dáýirge qanshama qıyn-qystaý kezeńnen aman shyqqanymyzdy dáleldeı alady. Árıne, órkenıetke tym erte qoly jetken Batys jurty Reseı ımperııasy men keńes odaǵynyń óz otaryndaǵy halyqtardy qanshama ezgige salǵanyn jete túsingen ári sezingen. Sanymyz kemigenmen, dástúrimiz, mádenıetimiz, tarıhymyz qazirgi kúnge aman jetti. Al sol aman jetýdiń astarynda ata-babalarymyzdyń nebir mehnatty kúnderi, sónbes úmiti jatqanyn búgingi urpaq sezinse deımiz. Quddy bir ǵasyr burynǵydaı qazir de qazaq áıeli óz mádenıetin, ulttyq bolmysyn kórsetý úshin sýretke túserde, jaqsy kıinedi, jarqyrap kórinedi. Bul – san ǵasyrdan beri kele jatqan ata saltymyzdyń, ulttyq ıbamyzdyń bir kórinisi. Sol kóriniske muń túspesin dep tileıik!
