Abyl Kekilbaev: Bir túnde úıdiń erkesinen úlken adamǵa aınaldym

– Abyl, sizdi bárimiz Ábish Ke­kilbaıuly murasynyń shy­raqshysy dep tanımyz. Halyq jazýshysynyń urpaǵy qandaı bolýy kerek?

– Menińshe, tulǵanyń urpaǵy bolý – taǵdyr. Eger muny baq dep qabyldasam, jaýapkershilikti de umytpaýym kerek. Belgili bir ýaqyttaǵy shekteýli jaýap­ker­shilik emes, tegiń atalatyn ómi­rińniń sońyna deıingi jaýap­kershilik. Atańnyń atyna kir kel­tirmeý úshin durys ómir súrý, tegińdi abyroımen alyp júrý – kez kelgen bala úshin synaq syndy kórinetin shyǵar. О́zimdi de keıde ata tegine adalmyn ba degen suraq mazalaıdy.

Men qarashańyraqta súıikti bala bolyp óstim. Kishkentaıymnan baýyryna salǵan tuńǵysh nemeresi retinde atam men apamnyń qolynda tárbıelendim. Ákem jol apatynan qaıtys bolǵan jyly shetelde oqýymdy jalǵastyrýdy josparlap, tipti oqýǵa túsken kez-tin. Biraq bir túnde úıdiń erkesinen eresek adamǵa aınaldym. Ishki daýysym osyndaı qıyn kezeńde úlken kisilerdiń qasynda bolýdy durys dep sheshti. Ýaqyt óte osy tańdaýyma ókingenim joq, atamnyń ómiriniń sońǵy jyldarynda qasynda júrip, ǵumyryndaǵy mańyzdy sátterge kýá boldym. О́mirlik sabaq aldym. Eń bastysy, eshqandaı baılyqqa aıyrbastamaıtyn esten ketpes estelikter qaldy.

– Siz nege ata jolyn qýma­dyńyz? Bala kezińizde de qalamǵa qumartqan joqsyz ba?

– Atam eshqashan eshkimdi óz qyzyǵýshylyǵyna burýǵa tal­pynǵan emes. Ylǵı óz erkimizge salatyn. О́mirlik tańdaýymyzdy da óz qabiletimizdi baıqap, barlap, soǵan saı ıkemdeıtin. Biraq bala kórgenin isteıdi ǵoı. Úıimiz tolǵan kitap, qonaqqa keletinderdiń bári zııalylar. Biz de qolǵa kitap ustap óstik.

– Atańyzdyń ómirdegi basty qaǵıdasy qandaı boldy dep oılaısyz?

– Atamnyń ómirlik qaǵıdala­rynyń basty ustanymy – shy­naıylyq pen ádildikti saq­taı otyryp, adamgershilik qun­dylyq­tardy qurmetteý boldy. Ol ár­daıym sózine adal bolyp, qo­ǵamnyń máselesine qulaq asyp, halyqqa qyzmet etýdi óz ómiriniń basty maqsaty dep sanady. Ulttyń rýhanı baılyǵyn, táýelsizdik pen egemendikti asa qasterli uǵymdar dep túsindi. Atam sózdiń qudiretine de, kúshine de tereń senip, ádildik jolynda óz oılaryn sóz arqyly jetkizýdi kózdedi. Onyń ómirlik ustanymdary – adamgershilik pen adaldyqqa degen beriktik, halqyna shynaıy súıispenshilik jáne ulttyq qun­dylyqtardy saqtaý boldy. Ol árdaıym bul qundylyqtardy óz is-áreketterinde de, sózderinde de naqty kórsete bildi dep oılaımyn.

– Kemeńger Kekilbaıulynyń bala tárbıesindegi róli qandaı edi?

– Qazir oılap qarasam, atamyz bizge erkindik berip, árqaı­symyzdyń ózimizge unaǵan ma­mandyqty tańdap, óz jolymyzdy tabýymyzǵa baǵyt-baǵdar bergen eken. Meni kishkentaı kezimnen qasyna ertip júretin. Ushaqtarǵa degen qyzyǵýshylyǵymdy baı­qap, shetelge saparǵa shyq­qan­da únemi qasyna alyp, áýe­jaı­daǵy kórmelerge aparatyn. Alyp ushaqtardyń jańa úlgil­erin kórsetip, tipti ekıpaj kabınasyna kirýge múmkindik uıym­dastyratyn. Esimde, 1994 jyly Almaty áýejaıynda jańa IL-96 ushaǵy tehnıkalyq synaqtan ótip jatqanda atam arnaıy ertip baryp, ishi-syrtyn kórsetken bolatyn. Ákem AQSh-ta jumys istep júrgende maǵan Nıý-Iorktegi Áskerı-teńiz murajaıyna barý sáti buıyrdy. Murajaı eksponattary áıgili «Neýstrashımyı» avıanosesiniń palýbasynda ornalasqan edi. Sonymen qatar Vashıngtondaǵy Áýe jáne ǵarysh ulttyq murajaıyna da atbasyn burdyq, munda álemdegi eń úlken tarıhı ushaqtar men ǵa­rysh kemeleriniń kolleksııasy qoıylǵan. Sonda atam ákemmen de oı bólisip, pikir almasyp otyrǵan eken ǵoı. Sol kezden bastap meniń qyzyǵýshylyǵymdy baıqap, kóńilinde saqtap júripti. Keıin mektep bitirip, mamandyq tańdar kezde atam sol sátterdi eske saldy. Sol joly atamnyń jaı ǵana keńes aıtyp otyrǵandaı kóringen sózi búginde jyp-jyly estelikke aınalyp otyr. «Qazaqstanda ınjener mamandar jetispeıdi, avıasııa salasyna bet buryp kórseń qaıtedi?» degen-di. Arada jyldar jyljyǵan soń túsingenim, bul aqyldy atam maǵan ǵana arnaǵan eken.

– Alǵash ret atańyzdyń qaı shyǵarmasyn oqydyńyz?

– Mektepte oqyp júrgende baǵdarlamaǵa engen atamyzdyń «Avtomobıl» áńgimesin oqyp shyqqanym esimde. Sol kezde-aq onyń shyǵarmalary erekshe áserge bólep, tereń oılarǵa jeteledi. Ýaqyt óte eseıip, basqa da hıkaıattary men romandaryn oqyp, onyń shyǵarmashylyq álemin tereńirek túsine bastadym. Árbir týyndysy arqyly atamyz ómirdiń san qyryn ashyp, adam bolmysy men qoǵamdy tereńinen zerttegenin túısindim.

– Al súıikti shyǵarmańyz qandaı?

– «Shyńyraý» povesiniń bar shyǵarmashylyq qýaty áli tolyq ashylmaǵandaı kórinedi maǵan. Bul shyǵarma qazaq ádebıetiniń tarıhynda da, jalpy álem áde­bıetinde de ózgeshe sarynda ja­zylǵan. Povest adamnyń ómi­rin, aýyrtpalyǵyn, onyń armanyn qazyp kórsetetin metafora retinde qudyqty paıdalanatyn erekshe ıdeıany usynady. Sonymen qatar bul shyǵarma proza janryn­daǵy jazýshynyń alǵashqy týyn­­dysy bolǵandyqtan, onyń áde­bıettegi orny da erekshe. Árbir sóz, árbir obraz, árbir oqıǵa tutas bir álemdi ashady, biraq onyń shynaıy maǵynasy men máni áli tolyq qazylmaǵan sekildi. Osy turǵydan alǵanda, «Shyńyraý» – tek bir ǵana kórkemdik deńgeıde emes, áde­bıettegi jańa baǵyttardyń da bas­tamasy syndy.

– Qalamgerdiń shyǵarma­shylyq rejimi qandaı boldy? Atań kú­nine neshe saǵat jazýǵa otyratyn?

– Men uıqydan turǵanda atam árdaıym kitap oqyǵanyn kóretinmin. Al kesh bata qalamyn qolyna alyp, qaǵazǵa birdeńelerdi jazyp, túrtip otyratyn. Eseıgen soń tú­sindim: atam kúndiz jazýǵa ýaqyt taba almaıtyn, sondyqtan úlken ájemiz úıde oǵan barlyq jaǵdaıdy jasaýǵa tyrys­ty. Biz­di atamnyń jumysyna ke­dergi keltirmesin dep janyna ja­qyndatpaıtyn. Sharshaǵan kezde nemese shabyttanyp otyrǵanda atam dombyra tartady. Osyndaı sátterde biz qasynan shyqpaı, kóńildene tyńdaıtynbyz. Atam­nyń ákesi – dáýlesker kúıshi bolǵanymen, ózi bul ónerin asa joǵary baǵalamaı, basqalardyń kúıin tyńdaǵandy jaqsy kóretin.

– Aıaýly aǵamyzdyń biz bil­meıtin qandaı qyrlary bar? Súıikti isi, qyzyq ádeti...

– Meniń sanamda atamnyń kitap oqyp otyrǵan beınesi jattalyp qalypty. Bul týraly ájem: «Mektepke barmaı jatyp qolyna kitap aldy», deıtin. Al ózi Jarylqap Qalybaıǵa bergen suhbatynda bylaı degen edi: «Kitap oqýdy unatamyn. Oqyǵan kitaptardyń basym kópshiligi ki­taphanalarda. Olardyń sany jı­naǵan kitaptarymnan áldeqaıda kóp. Degenmen, ýnıversıtetke tús­kennen keıin kitap dúkenderinde jıi boldym. Jınaǵandarymdy áldeneshe ret shashyp aldym. Páterden páterge kóship júrip joǵalttym. Dostarǵa, mektepterge, kitaphanalarǵa syıladym. Jalpy, jarysyp kitap jınaýdy da bizdiń býyn shyǵardy. Shaýyp shyqqany – Qadyr Myrza-Áli. Baıaǵy páter jaldap turatyn keziniń ózinde ashanasynan ájethanasyna deıingi barlyq qýysty kitapqa syqap qoıatyn. Sodan keıingi – Qaltaı Muhamedjanov. Máskeýge barǵanda ol kisi kitap dúkenine kirse, baqshaǵa túsip ketken buqadaı shyqpaı qoıatyn. Al Asqar Súleımenov – baryp turǵan barymtashy. Qonaqqa kelgende, qabyrǵasy yrsıǵan aryqtyǵyn paıdalanyp, yshqyrlyǵyna qatarlastyra kitap tyǵyp, ony syrtynan jeleń jeıdesimen kólegeılep, túk bolmaǵansyp, qaımaq jalaǵan mysyqtaı sympıyp shyǵyp bara jatatyn. Ustap alsań, bet-aýyzy búlk etpeıdi. «Dári bolsa, óziń basyna jaq» dep, yzǵarlana ájýalap taıyp turady. Men kitap jınaýǵa olardaı óle qumarpaz emespin. Kerek etetin kitaptarymdy ǵana jınaımyn. Kórkem ádebıetpen qosa, tarıh, fılosofııa, ǵylym, saıasatty da renjitpeımin. Jalpy, bul máselede Ǵabıt Músirepovtiń: «Áıeldiń jaqsysy óz úıińnen góri kórshińniń úıinde bolsa durys» degen qaǵıdasyn eske ustaımyn. Jaqsy kitaptyń bireýdiń tórinen góri kitaphananyń tórinde turǵany durys dep bilemin. Kópke qyzmeti ótińkireıdi».

О́z estelikterimnen qosar bol­sam, atammen birge kitap dú­kenderin aralaý biz úshin erekshe súıikti is bolatyn. Almatydaǵy kitap dúkenderine barǵanda, satýshy apaılar oǵan únemi jańa kitaptardyń tizimin usynatyn. Atam sol kitaptardy buryn oqyǵan týyndylarymen salystyryp, qaısysyn alý kerektigin oılanyp sheshetin. Ár jańa kitap onyń boıynda erekshe qyzyǵýshylyq týdyryp, onyń kitap tańdaýdaǵy talǵampazdyǵy men baı kitap­hanasyna degen súıispenshiligi maǵan da úlgi boldy.

Shetelge shyqqan saparlarymyzda da atamnyń kitapqa degen qushtarlyǵy esh ózgermeıtin. Ol barǵan jerimizdegi kitap dúken­derinen jáshiktep kitap satyp alyp, ártúrli basylymdar men jańa avtorlardyń shyǵarmalaryn izdep, kóńili tolyp, qýanyshpen oralatyn. Onyń osyndaı kitapqa degen mahabbaty men jańalyqqa qushtarlyǵy meniń de ómirime aıryqsha áser etip, kitaptardy tereń túsinýge jáne baǵalaýǵa úı­retti.

– Jazýshynyń oqyrmanǵa jetpegen shyǵarmalary bar ma?

– Bıylǵy 85 jyldyǵyna oraı úshinshi óleń dápteri kitap bolyp jaryq kórdi. Buryn esh jerde jarııalanbaǵan júzge jýyq óleńder jazylǵan bul dápterdi ózi daıyndap qaldyryp ketken eken. Sonymen qatar «Úrker» men «Eleń-alań» trılogııasynyń jalǵasyn jazǵany da belgili. Alaıda bul shyǵarma óziniń kóńilinen shyqpady. Qaıta ja­zýǵa bekinip, jańa týyndysyn meniń kózimshe jyrtyp tastady. Múmkin bul nusqa oqyrmannyń talǵamynan shyǵar ma edi... Alaıda atam óz týyndysyna synı kózben qarap, shyǵarmaǵa tolyq kóńili tolmaıynsha jaryqqa shyǵarýǵa asyqqan joq.

– Klassıktiń ádebı murasyn nasıhattaý, saqtaý, taratý ju­mys­­tary qalaı júrip jatyr? Alda qandaı josparlar bar?

– Bıyl buryn jaryq kórgen birqatar týyndysy men aýdarmasy qaıta basylyp shyq­ty. Bul oqyrmanǵa qazaq áde­bıetiniń qundy muralaryn qaıta tanyp, baǵalaýǵa múmkindik beredi dep senemin. Qazirgi ýaqytta atamnyń shyǵarmalaryn jáne ár jyldary gazet-jýrnaldarǵa jazǵan maqala-suhbattarynyń qol­jazbalaryn arhıvke tapsyrý ju­mystaryn júrgizip jatyrmyn. Bul qujattar bolashaqta jurt­shylyqqa qoljetimdi bolsa, shyǵarmashylyǵyn zert­teýshilerge qyzyǵýshylyq týdyryp, jańa baǵyttaǵy zertteýlerge jol ashatyny sózsiz.

– Jazýshynyń mýzeı-úıin jasaqtaý oıda joq pa?

– Aqtaý qalasynda atamyzdyń atymen atalǵan jańa ólketaný murajaıy 80 jyldyq mereıtoı qarsańynda ashyldy. Mu­rajaıda atamyzdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan arnaıy bólim bar, onda onyń murasyn tereńirek zerttep, ómir jolynan syr shertetin qundy dúnıeler usynylǵan. Murajaıǵa kelýshiler atamyzdyń ádebı jáne ǵylymı eńbekterimen tanysyp, onyń halqyna sińirgen eńbeginiń baı tarıhyn kóre alady.

Sonymen birge, Astanadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada da atamyzdyń atymen atalǵan dárishana ashylǵanyn erekshe atap ótkim keledi. Bul dárishanada atamyzdyń óz kitaphanasynan saq­talǵan bes myńǵa jýyq kitap qoıylǵan. Kitaptar arasyn­da sırek kezdesetin ádebı týyndylar, tarıhı zertteýler jáne atamyzdyń jeke belgileri men eskertpeleri jazylǵan shy­ǵarmalar bar. Dá­rishanaǵa kelgender osy qundy murany óz kózimen kórip, ata­myzdyń oı-órisi men ǵylymı kózqarasyna tereń boılaýǵa múm­kindik alady. Budan bólek elimizdiń birqatar qalalaryndaǵy mektepterge de atamyzdyń esimi berilgen. Bul oqý oryndary atamyzdyń rýhanı murasyn jas urpaqtyń sanasyna sińirip, onyń eńbekterin qasterleýge úıretýde erekshe oryn alady. Atamyzdyń esimimen atalatyn osy bilim men mádenıet oshaqtary urpaqtar jadynda onyń esimin saqtap qana qoımaı, shyǵarmashylyq murasyn keıingi býynǵa tanytýda mańyzdy ról atqaryp otyrǵany sózsiz. Al jazýshynyń mýzeı-úıi sııaqty usynystardyń bolashaqta óz sheshimin tabatynyna senimdimin.

Jalpy, memlekettik deńgeıde mereıtoılardy atap ótý máselesi – memlekettiń qoǵamǵa yqpalyn jáne tarıhı oqıǵalar men tul­ǵalarǵa qurmet kórsetýdiń má­denıetin kórsetetin mańyzdy element. Kóptegen elde mereıtoılardy, ásirese mańyzdy tarıhı oqıǵalardy, belgili bir jasqa tolǵan tulǵalardy nemese el úshin mańyzy zor datalardy atap ótý dástúrge aınalǵan. Alaıda bul is-sharalar kóbinese memlekettik deńgeıde úlken shyǵyndardy talap etedi. Kóptegen sarapshy men qoǵam qaıratkeri mańyzdy datalardy atap ótýdiń mańyzy bar ekenin túsinse de, keıbir mereıtoılardy tek 100 jyldyq mejeden asqanda ǵana memlekettik deńgeıde toılaý ustanymy bar.

– Áýletterińizdiń jas býynynda jazý-syzýǵa jaqyn, jalpy óner jolyna bet burǵandar bar ma?

– Nemereleri men shóbereleri endi ǵana ósip, ómirden óz joldaryn izdep kele jatyr. Nemeresi Eldar T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasyn támamdady. Ol kishkentaı kezinen-aq teatr sahnasynda atasynyń qoıylymdarynda oınap, ónerge jaqyn ósti. Onyń sahnadaǵy alǵashqy qadamdary atasynyń shyǵarmalaryn bala kezinen boıyna sińirýmen birge, sol muralardy jańa qyrynan tanytýǵa degen yntasymen bastaldy. Atamyzdyń rýhanı baılyǵyn jalǵastyrýshy ári jańǵyrtýshy retinde Eldar onyń shyǵarmashylyǵyn bolashaq urpaqqa jetkizýge óz úlesin qosyp júr. Onyń ónerge degen umtylysy atasynyń shyǵarmashylyq jolyna degen qurmetinen bastalǵany sózsiz. Eldardyń izin basyp kele jatqan shóbereleri de ósip keledi, bolashaqta olar da ata murasyn jańǵyrtyp, urpaq sabaqtastyǵyn jalǵastyrady dep senemiz.

– Atańyz shyǵarmashyl adam retinde baby kelisken jazý­shy. Anasy da, jubaıy da qas-qabaǵyn baǵyp, tipti aıaqkıiminiń baýyna deıin baılap beretin desedi. Mı tynyshtyǵyn qatań baqylap, ońdy-soldy telefon­men de sóı­lespeıdi eken. Tur­mystyq dúnıelerge de asa alańdamaǵan sekildi. Atańyzdyń ómir sú­rýin­degi osy faktordyń bári shy­ǵarmashylyq tabysyna sózsiz áser etkeni ras qoı?

– Ekeýiniń de úlken úles qosqany sózsiz, árqaısysy óz jolymen tereń áser etti. Úlken ájemiz – otbasymyzdyń tiregi, barlyq balalardy baǵyp-qaǵyp, ósirip, qanattandyrǵan asyl jan. Uly ájem Aısáýleniń sońǵy baqqan shóberesi menmin. Sol sebepti de biz ájemdi keıde apa, keıde Klara dep battıtyp aıta beremiz. Apamnyń atamnan basqa sharýasy joq edi. Bala-shaǵany Aısáýle ájemiz baqty. Ájemizdiń tárbıesi men qamqorlyǵynyń arqasynda basqa tilde oqysaq ta, ana tilimizdi tolyq meńgerip, qazaqy tárbıe aldyq. Onyń meıirimi men danalyǵy bizge berik otbasy qundylyqtaryn, týǵan tilge degen súıispenshilikti sińirdi.

Al apamyzdyń dárigerlik ma­mandyǵy atamyzdyń den­saýlyǵyna aıryqsha qoldaý bola bildi. Sońǵy jyldary atamyzdyń densaýlyǵy syr bere bastaǵanda, apamyz óziniń bilimin, kúsh-jigerin aıamaı, oǵan bar yqylasymen kútim jasap, aýyr syrqattarynan aıyǵýyna kóp kómek kórsetti. Onyń kásibıligi men qamqorlyǵy atamyzdyń ómirin uzartqandaı kórinedi.

– Eger ol memle­kettik qyz­metke aýyspasa, áde­bıetke kó­birek úles qosar edi dep oılamaısyz ba?

– Atamyzdyń qyzmet satylary shyǵarmashylyq tynysyna, shyǵarmashylyq saparyna áser etkeni anyq. «Men ádebıetshi bolmasam, saıasatqa kelmes em. Cýretker bolmasam, kúresker de bolmas em. Bupyn sýretker retinde tolǵandyrǵan máseleler – meni azamat retinde de tolǵandyryp júrgen máseleler edi», dedi ózi. Basqa alyp-qosarym joq.

– Ábish Kekilbaıulynyń lıbrettosyna jazylǵan «Abylaı han» operasy kóp jyldan beri qoıylyp júrgen joq. Aldaǵy ýaqytta operany teatr sahnalarynan kóre alamyz ba?

– Iá, «Abylaı han» operasy kópten beri sahnada qoıylmaı júr. Opera alǵash ret 2005 jyly sahnalanyp, kópshiliktiń kóńilinen shyqqany esimde. Bul – qazaq hal­qynyń tarıhyn, Abylaı hannyń erligin nasıhattaıtyn aıryqsha týyn­dy. Biraq ýaqyt óte kele ol sahnadan kórinbeı ketti, sońǵy jyldary tipti kórsetilmeı jatyr. Aldaǵy ýaqytta sahnaǵa orala ma – belgisiz.Alaıda ónersúıer qaýym, ásirese tarıhı-ulttyq taqyryptardy qoldaıtyn kórermen arasynda «Abylaı han» operasynyń ora­lýy­n kútip júrgender az emes. Osy suranysty eskere otyryp, teatr jáne mádenıet salasynyń jaýap­ty tulǵalary qoldaý bil­dirse, operany sahnaǵa qaıta shy­ǵarý múmkindigi de arta túsedi dep oı­laımyn. Operany qaıta qoıý úshin qarjylyq qoldaý, daıyndyq jáne uıymdastyrý jumystary qajet ekeni túsinikti. Bul másele memlekettik deńgeıde sheshilmese, áli de biraz ýaqyt shegerilip qalýy múmkin. Ádette bizde belgili bir mereıtoılar men datalarǵa oraı qorytyndylar jasalyp, osyndaı máselelerge nazar aýdarylsa kerek. Degenmen, E.Rahmadıevtiń 100 jyldyq mereıtoıyn kútpeı-aq operasyn sahnaǵa qaıta alyp shyqsaq, tamasha bolar edi.

– Ýaqyttyń, ıakı zamannyń zańy solaı ma, búginde sońynda izdeýshisi joq talanttardyń esimi de eskirip jatyr. Áde­bıettegi ádiletsiz osy bir qu­bylys Ábish álemine enbese ke­rek-ti. Bul úshin ne isteý qajet?

– Ábishtiń ekinshi máńgilik dáýiri bastaldy dep aıtýǵa bolady. Joǵaryda aıtylǵandaı, onyń shyǵarmashylyǵyn túp­nusqalarymen qoljetimdi etip, keńinen tanytý – zertteýshiler úshin de úlken qyzyǵýshylyq týdyratyn mańyzdy másele. Mu­rajaılar, dárishanalar men mektepter osy salada óz úlesterin qosyp, onyń murasyn nasıhattaýǵa baǵyttalǵan jumys júrgizip jatyr. Al sahnalarda qoıylyp jatqan qoıylymdar kórermen men zertteýshilerge jańa kózqaraspen qaraýǵa múmkindik berip, Ábishtiń shyǵarmashylyǵyn tereńirek zerdeleýge jol ashady.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Marjan ÁBISh,

«Egemen Qazaqstan»