Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Maılınniń kez kelgen shyǵarmasynan qaınaǵan ómirdiń ıisi bilinedi. Qandaı ómir? Árıne, qazaqtyń ómiri. Jáne áńgimeleri jyldam damyp, tez baýraıdy. Asa bir tereńdik te, nebir bıiktik te baıqalmaıtyn syńaıly. Rasynda, qajeti bar ma ózi sol qubylystardyń? Bilmeımin. Áıteýir Bıaǵań shyǵarmalaryn «kıindire» bermegen. Qaz-qalpynda, qalaı kórip-bildi, aınytpaı solaı bergenin baıqaımyz. Kózi túskenin kókeıinde kınoǵa taspalap úlgeretindeı sezimtal túısiktiń ıesi. Menińshe, týyndygerdiń tereńdigi de, bıiktigi men kemeldigi de osy qasıeti emes pe? Jalǵyz aýyz sózben túıgende, qazaq qara sóziniń sheberi.
Aqyn-jazýshy kitaptan oqyp, adam janynyń bilgiri bolmaıdy. El arasynan, ómir qazanynan qaınap shyqpasa. Oqyrmannyń birazy qazir men dep keýdesin soqqan shyǵarmalardy oqýǵa qulyqsyz dep oılaımyn. Asqaq pafos, kúńirengen qaıǵy nemese danyshpansyǵan, kúltelep-biltelegen dúnıeler ádebıet úshin kerek, árıne. Oqyrman úshin, ótkendi taný úshin sol ýaqyttyń tabıǵatyna jan bitirse jetkilikti emes pe? Al ádebıettegi bylaıǵy izdenister týraly áńgime bólek.
Sóz óneriniń ustasy Beıimbet Maılınniń «Shapaı kámsámól» áńgimesi ótkende qoldanystaǵy álipbımen osy gazette tuńǵysh ret jarııalandy ǵoı. Táýelsizdik jyldary shyqqan kóptomdyqtaryna enbegen shyǵarmany beıimbettanýshy Serikqalı Baımenshe «Shapaı kámsámól» – Beıimbet Maılınniń basqa shyǵarmalaryn qaıtalamaıtyn, buǵan deıin belgisiz bolyp kelgen, oqyrman nazarynan tys qalǵan jańa prozalyq eńbegi. Izben-izi belgili bolsa da, kózge kórinbeı kele jatqan shyǵarmasy» dep jazdy. Sol Shapaı ǵoı «qulqynymyzdy tesken».
Álgi «aıdaýshy», «atanboıyn» sózderin jazýshy fýtbolǵa baılanysty qoldanady. Al Shapaıdyń óz basyna kelsek, komsomol túgi de joq, qazaqtyń qara balasy. Aıyby kedeı demeseńiz, tula boıy tunǵan mahabbat pen ádilet. Kúpisi jyrtyq, etigi tyrp-tyrp etip jer súıregen bala aýyl shetinde dop oınap júrgen jetkinshekterge qosylady. Oqıǵa órbip bastalǵan sátte-aq, aınalasy úsh-tórt abzas aıasynda Shapaı ómirinen biraz habar berip tastaıdy: «Aýyldaǵy ózindeı balalardy alsa, olardyń kıimi búp-bútin. Jyrtylsa, ákeleri qaladan ákelip beredi. Basqa balalardyń ákesindeı bolmaǵanǵa Shapaı Ybyraıǵa ashýlanǵysy keledi. Jek kórmekshi bolady. Biraq ákesi otbasynda otyryp, «qaraǵym» dep Shapaıdy baýyryna bassa, mańdaıynan sıpap, betinen súıse, kóńilindegi ashý tarqap ketedi» deıdi. Munysy ákesi men balasy arasyndaǵy qarapaıym ǵana qatynas desek te, dop teýip júrgendegi kórinis ishine yldym-jyldym kirigip ketkende, kóńildi qozǵamaı qoımaıdy. Áńgime Shapaıdyń tyrpyldaǵan etigi men jyrtyq kúpisinen týyp otyr ǵoı. Áıtpese, dop pen kıimdi ne baılanystyrady deýińiz múmkin. Iаǵnı Shapaı oınap júrse de, kóńili únemi alańdaýly. Júgirip dop qýalasa da, oıy ákesi bazardan kıim ákeler me eken degen qamkóńil. Bir-birimen jymdasyp jatqan shap-shaǵyn mátin bólikteri osylaısha óte shynaıylyǵymen kókeıdi túrtpekteıdi. Arasynda kóńildiń tetkıtini de sodan ba dep oılaımyz.
Bir kezde balalar aýyl shetine iligip qalǵan bazarshylardy kórip, oıyndy tastaı sala aldarynan júgire jóneledi. Osylaı shıryǵa hám oqyrmandy shıryqtyra bergen áńgimeniń árbir tusyn qaqpaqyldasa, tunǵan mahabbat pen ádiletsizdikke qarsy kúres. Otbasy jylýyn qapysyz sezindiredi. Aıtyp jetkize almaıtyn sezimderdi ańdaýsyz uqtyryp otyrady. Bazardan kelgen ákesi Ybyraı: «Qaraǵym, saǵan shapan ákeldim, etiktik bylǵary ákeldim, dedi. Shapaıdyń tóbesi kókke jetkendeı boldy» deıdi. Ákeli-balaly úıine barǵandaǵy áńgime: «Yrymkúldiń kóılek-jaýlyǵy tozyp júr edi. Júrerde pálen al dep aıta qoıǵan joq edi. Biraq ózi bilip birdeme alar degen oıy bar edi. Úıge kirip otyrysymen Yrymkúl qapshyqqa yntyqty:
– Beri ákelshi, qaraǵym, ákeńniń ákelgen bazarlyǵyn kórelik, – dedi. Qapshyqty aqtarǵanda úsh arshyn shamasy tómen qol ala shúberek, etik bastaıtyn bylǵary jáne bir sısa shyqty.
– Mynalary nesi? Maǵan jaýlyq almaǵanyń ba? – Yrymkúl ókpelegendeı bolyp baıyna qarady.
Ybyraı jaılańqyrap sóıledi:
– Saǵan kóılek aldym. Shapaıjannyń kúpisi tozyp júrgen soń tys aldym, etigin bastaıtyn bylǵary aldym».
Bir qaraǵanda óte jutań kórinetin, qarapaıym ǵana osyndaı dıalogter ádebıettiń jany dese artyq emes. Shyn ádebıet shynaıy ómirden ǵana týatynyn ańǵartady. Shyǵarmany oqyǵanda, bular burynǵy ómirdi, aýyldaǵy úlkenderdiń keıbir áreketterin eske túsiretinin qaıtesiń? Tipti dıalog basyndaǵy «edi, edi» degen qaıtalaýlardyń ózi óte jarasymdy úıleskenin baıqaımyz. Jaıshylyqta qulaqqa túrpideı tıetin sóz qaıtalaý Beıimbet qalamynan týǵanda, ılandyryp, keı tusynda ár jaǵy ne bolar ekenge jetelep, jutyndyryp qoıady.
Shapaı ákesi ákelgen kúpi qaptar mata men etik bastyratyn bylǵary arqasynda sol jyly medresege barady. Ol kezdegi aýyldyń abyroılysy molda bolam degen armany sonda kesilip, keıin oqyp, azamatqa aınalady. Ákesiniń yntalandyrýynyń arqasynda, árıne. Muny bilgen jón.
Áńgimedegi Shapaı men kórshi qyz Zıba qarym-qatynasy Qoja men Janardy eske túsiredi. Tek qana Jantas kórinbeıdi. Al Beıimbet pen Berdibek týraly keıinirek.
