Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Halyqaralyq eńbek uıymy (HEU) jýyrdaǵy aýqymdy zertteýinde 2030 jylǵa qaraı barlyq adamǵa áleýmettik qorǵaý men densaýlyq saqtaýdyń eń bolmaǵanda bir baǵdarlamasyn tolyqqandy qoljetimdi etýdegi elderdiń is-qımylyn baǵalaǵan. Árıne, ekonomıkanyń damý deńgeıine qaraı ár elde bul kórsetkish aıtarlyqtaı erekshelenedi. Eń joǵary áleýmettik qamtamasyz etý tabysty memleketterge tán. Olarda halyqtyń 85,9 paıyzy qandaı da bir járdemaqy alady. Qarttardyń 96,8 paıyzy, balalardyń 80,5 paıyzy, múgedektiktiń aýyr túrimen aýyratyndardyń 85,6 paıyzy, óndiristik jaraqat alǵan qyzmetkerlerdiń 85,1 paıyzy áleýmettik qorǵaýmen qamtylǵan. Tabys deńgeıi ortasha nemese tómen memleketterde jaǵdaı áldeqaıda nashar. Elder arasyndaǵy kózge uryp turǵan áleýmettik aıyrmashylyq 3,8 mlrd adamnyń tolyq qorǵaýsyz qalýynan kórinedi. Uıym dereginshe, byltyr qoldaýdyń kem degende bir túrin álem halqynyń 52,4 paıyzy ǵana ala alǵan (2015 jyly 42,8%). Eger aldaǵy jyldary damý osylaı baıaý jyljıtyn bolsa, jalpyǵa birdeı kómekke tek 2073 jyly, ıaǵnı 49 jyldan keıin ǵana qol jetedi eken.
HEU baıandamasyn jasaýshylardyń pikirinshe, kóptegen elderde áleýmettik qorǵaýdyń basty problemasy – halyqtyń álsiz toptaryna jappaı qoldaýdyń bolmaýy. Máselen, barlyq memlekette birdeı kámeletke tolmaǵan balalar járdemaqy ala bermeıdi. Álemde balalardyń tek 23,9%-y ǵana qarjylaı qoldaýmen qamtylǵan. Egde jastaǵy tıisti qorǵaý ásirese áıelder, jalaqysy tómen qyzmetkerler, turaqsyz jumyspen qamtylǵandar, sıfrlyq platformalar qyzmetkerleri men kóship-qonýshylar úshin áli de kúrdeli. Ásirese beıresmı jumys keń taraǵan elderde jınaqtaýshy zeınetaqylardy qamtýdy keńeıtý qarttyqta jetkilikti tabys tabýǵa kepildik beretin qarqynda emes. Nátıjesinde, álemde 165 mln-nan asa adam áleýmettik qorǵaýdyń eń keń taralǵan túri – zeınetaqydan qur alaqan qalǵan. Sol sekildi densaýlyqty áleýmettik qorǵaý quqyǵy da ámbebap shyndyqqa aınala qoıǵan joq. Densaýlyq saqtaýdyń aıasyn keńeıtý 2020 jyldan bastap tejelip keledi, qazir ony 3,3 mlrd adam paıdalanbaıdy. Bul osyndaı qorǵaýdy qamtýdy qaıta bastaýdan bólek, sapaly medısınalyq qyzmetke ár kez ınvestısııalar qajettigin qaperge salady. Úı sharýashylyqtarynyń óz qarajatynan tıisti shyǵystary 2019 jyly 1,3 mlrd adamdy kedeıshilikke ushyratqan. Oǵan qosa medısınalyq qyzmetkerler men personaldyń jetispeýshiligine, birkelki bólinbeýine baılanysty uzaq kútý, jumys ýaqyty men tabysyn joǵaltý sııaqty shyǵyndardyń keri áseri taǵy bar.
Elimizde áleýmettik qamsyzdandyrý shyǵystarynyń ósýine qaramastan, halyqtyń túrli toptaryna kómek kórsetý sharalaryn qaıta qaraý, jaqsartý qajettiligi barǵan saıyn baıqalyp otyr. Biz kiretin ortasha deńgeıden joǵary elder tobynda balalardyń 27,8%-y, egde adamdardyń 90,4%-y, jumyssyzdardyń 17%-y, múgedektigi bar adamdardyń 50%-y ǵana qandaı da bir járdemaqy alady.
Resmı derekterge súıensek, elimizde 4,5 mln adam (bul halyqtyń 20%-dan sál astamy) áleýmettik qoldaý alady. Járdemaqy alýshylardyń negizgi tobyn quraıtyn zeınetkerler sany sońǵy on jyldaǵy artý úrdisimen búginde 2,3 mln-nan asqan. 857,2 myńnan asa adamǵa múgedektigi, asyraýshysynan aıyrylýyna baılanysty áleýmettik járdemaqy beriledi. Byltyr 598,4 myń azamat ataýly áleýmettik kómekke, 20,3 myń adam turǵyn úı kómegine úmit arta aldy. Iаǵnı halyqty áleýmettik qorǵaýmen tolyq qamtýdyń halyqaralyq ólshemderi boıynsha salada nazarǵa alar másele barshylyq.
Investısııanyń jetkiliksizdigi jalpyǵa birdeı, jan-jaqty qorǵaýdy qamtamasyz etý jolynda turǵan jalǵyz kedergi emes. О́zgermeli klımat májbúrli kóshi-qonǵa, fragmentarly mansapqa, klımattan týyndaǵan jalpy ekonomıkalyq júktemege baılanysty qarjy turaqtylyǵyna, zeınetaqy shemalaryna qaýip tóndiredi. HEU málimdeýinshe, taıaý jyldary álemde klımattyq daǵdarys pisip-jetilgen kezde, onyń saldarynan birinshi kezekte halyqtyń osal toptary zardap shegýi múmkin. Azamattardyń tabys deńgeıiniń tómendeýinen túsetin júkteme, olardyń kedeıler sanatyna kóshýi, densaýlyq saqtaý men bilim berý salalaryndaǵy tıisti problemalar memlekettik bıýdjetke salmaq túsiredi. Sondyqtan HEU benefısıarlardyń uzaqmerzimdi ornyqtylyǵy men ómir súrý sapasyn qoldaý maqsatynda mundaı shemalardy klımattyq táýekelderge beıimdeýge shaqyrady. Zeınetaqy qorlary ornyqty, tómen kómirtekti aktıvterge strategııalyq ınvestısııalar jasaı otyryp, klımattyq ózgeristerdiń saldaryna qarsy kúreste de kómek kórsete alady.
Klımattyq daǵdarys qajettiliktiń, onyń ishinde baǵanyń ósýine ákelýi múmkin. Bul halyqtyń tıisti járdemaqyǵa degen úmitin mólsherles arttyrýdy qajet etedi. Mundaı jaǵdaıda kedeıler men tabysy ortashadan tómen elderge neǵurlym qamtamasyz etilgen elderdiń qarjylaı kómegi qajet bolady. HEU zertteýinde klımattyq daǵdarysty ortaq kúsh-jigermen, múmkindikterge proporsıonaldy jaýapkershilikpen eńserýge bolatyny aıtylǵan. Jaǵdaıdy túzeýde jaýapkershilik negizinen osy daǵdarysqa jaýapty adamdarǵa júkteletinin ashyq aıtý kerek. Iаǵnı daǵdarysqa qatysy az bolsa da onyń aýyrtpalyǵyn kóterip jatqan ekonomıkalyq, qarjylyq áleýeti jetkiliksiz elder halyqaralyq qaýymdastyqtan qoldaý tabýǵa tıis.
Uıym memleketterdiń tıisti saıasatyn ázirlep, iske asyrýǵa jaýapty tulǵalarǵa qatysty birneshe yqtımal basymdyqty bólip kórsetken. Mysaly, áleýmettik, klımattyq táýekelderdi bir mezgilde tómendetýge baǵyttalǵan áleýmettik qorǵaýdyń teń quqyly ámbebap júıesin qurý, táýekelderdi ónimdi qabyldaý men áleýetti josparlaý halyqtyń neǵurlym osal toptarynyń klımattyq ózgeriske beıimdelý sharalarynan paıda kóretinine kepildik bere alady. Sonymen qatar áleýmettik kelisimshartty jandandyrý memleketterge el turǵyndaryn qorǵaý nıetin bildirýge múmkindik berip, halyqtyń ál-aýqatyn, tutastyǵyn arttyrady, ádilettikke umtylysyn yntalandyrady. Kúshti áleýmettik qorǵaý memleket pen qoǵam arasyndaǵy senimdi nyǵaıtýǵa yqpal etedi. Áleýmettik qorǵaý júıelerin basqarý daǵdarystar saldaryn boldyrmaýǵa, tejeýge, jumsartýǵa, adamdardyń kúızelister men kúndelikti qaterlermen kúresý áleýetin tez qalpyna keltirýge kómektesýde strategııalyq mazmunda bolýǵa tıis.
Áleýmettik qorǵaý júıeleri sondaı-aq halyq pen kásiporyndardy klımattyq ózgeris saldarynan, yqtımal ekologııalyq teris áserlerden qorǵaýda, ótemaqyda sheshýshi ról atqarady. Eńbek naryǵyndaǵy belsendi saıasatpen birge olar azamattarǵa neǵurlym ekologııalyq taza jumys oryndaryna, ornyqty ekonomıkalyq tájirıbege kóshýge kómektese alady. Shyǵaryndylardy azaıtýdy qoldaý nusqalarynyń qatarynda baıandama avtorlary memlekettik zeınetaqy qorlaryn ekologııalandyrýdy, qazba otynǵa sýbsıdııalardy áleýmettik járdemaqylarǵa qaıta baǵyttaýdy, sondaı-aq klımat pen ekologııaǵa zııandy belsendilikti tómendetý maqsatynda adamdardyń tabystaryn qoldaýdy atap kórsetken.
