Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Elimizdegi ulttyq buıymdar men kıimderge degen suranys kún sanap artyp keledi. Burynǵy oıýly kıimdi meıramdarda bir kıip, sandyqtyń túbine laqtyratyn kez kelmeske ketti. Qoǵamdyq oryndarda, túrli mádenı jıyndarǵa bara qalsańyz, zamanaýı stılde tigilgen kózdiń jaýyn alarlyq qazaqy kıim kıgen jastardy kórgende qýanyp qalasyń. О́kinishtisi sol, mundaı taýarlarǵa tapsyrys berip, arnaıy sheberlerge tikkizý kerek.
Búginde qaltań qalyń bolmasa, qazaqtyń qazy-qarta, jal-jaıasyn jep, bóri tumaq, zerli shapan, saptama etigin kıip júrý qıyn. Sebebi ulttyq buıymdar qymbat bolǵandyqtan, ony ekiniń biri satyp ala almaıdy. Sodan bolar, jurttyń ulttyq kıimge degen suranysy artqanymen, ony otandyq óndiris oryndarynyń tolyq qamtýǵa qaýqary joq. Munyń syrtynda quda-jekjat, syıly azamattardyń arqasyna shapan jabý, kıit kıgizý degen sekildi joralǵylar da shamadan tys artyp, naryq tym keńip barady.
Ol naryqty ózimizdiń óndiris oryndarymyz jaýlap ala almaǵannan keıin buqara ulttyq kıim retinde shetelden ákelinetin soǵan uqsas buıymdardy tutynýǵa májbúr. Bul úrdis ulttyq ereksheligimizdi joǵaltý qaýpin týdyryp otyr. Mysaly, toı-tomalaqta quda-jekjattyń arqasyna jabatyn shapan men shekpenimizdiń deni – Qyrǵyzstan sheberleriniń tikken buıymdary. Qazaq pen qyrǵyzdyń kıiminiń syrt kórinisi bir-birine uqsas bolǵanymen, eki ulttyń ózine tán erekshelikteri bary anyq. Ulttyq kıim máselesine kelgende qazaq pen qyrǵyzdy bylaı qoıyp, óz ishimizde ár óńirimizge tán aıyrmashylyqtardyń bar ekenin ónertanýshylar áldeqashan dáleldep tastaǵan. Jetisý, Arqa, Kaspıı mańy men Edil boıy qazaqtarynyń kıim úlgisine qarasańyz, túbi bir bolǵanymen pishini, sáni, tigilýi san alýan ekenin baıqaısyz. Máselen, qazaqtyń ońtústiginde tik domalaq jaǵaly shapan kıse, ózge óńirlerde aldy ashyq qaıtarma jaǵaly shekpen kıgen. Sol sebepti de Qyrǵyzstannan, О́zbekstannan, Qytaı elinen kelip jatqan ulttyq buıymdar men kıimder syrtqy pishini bolmasa, mazmuny turǵysynan bizdiń tanymǵa múldem sáıkes kelmeıdi.
Qazaqtyń kıiz úıi IýNESKO-nyń mádenı muralar tizimine engenin maqtana aıtyp júrmiz. Álem qorǵaýǵa alǵan sol kıiz úıimizdiń súıegin shabatyn sheberdi izdep kórińizshi qazir. Altaı men Atyraýdyń arasynan úsh-tórt sheberdi áreń tabasyz. Basqany aıtpaǵannyń ózinde osy eki dáıekten-aq ulttyq buıymdardy zań aıasynda qorǵaý kerektigi baıqalady.
Endigi másele «ulttyq qundylyqtaryn zańmen qorǵaýǵa alǵan memleketter bar ma?» degen suraqqa kelip tireledi. Álemdegi keıbir elder bul qaýiptiń aldyn alyp, mádenı murasyn qorǵaý úshin birqatar shara engizgen. Mysaly, Italııa men Fransııada tarıhı jáne mádenı mańyzy bar buıymdardy elden shyǵarý jáne elge kirgizý úshin arnaıy ruqsat alý talap etiledi. Tipti kóptegen memleket ózderiniń ulttyq ónerin jáne qolónershilerin qorǵaý úshin el naryǵynda sheteldik buıymdardyń satylýyna shekteýler qoıǵan.
Úndistanda ulttyq zergerlik buıymdardy óndirýshilerden baj salyǵy alynbaıdy. Bul el altyn jáne kúmisten jasalǵan dástúrli buıymdaryn qorǵap, ishki naryqqa sheteldik ónimderdi kirgizbeıdi.
Túrkııa, Marokko ulttyq kıimderi men zergerlik buıymdaryn óndirip, el aýmaǵynda satqysy keletin sheteldik kompanııalarǵa arnaıy salyq salady.
Qytaı ulttyq mádenı murany qorǵaý úshin tarıhı máni bar keıbir qolóner buıymdaryn ımporttaýǵa shekteýler engizgen. Bul elde de baj salyǵy bar.
Iran ulttyq kilem óndirisin qorǵaý maqsatynda shetelden kilem ákelýge qatań shekteý qoıady.
Japonııa tarıhı qundy zattardy shetelge shyǵarýǵa nemese sheteldik uqsas buıymdardy elge kirgizýdi shektegen. Osylaısha, ulttyq mádenı murany saqtaý men qoldaýdy basty nazarǵa alyp otyr.
Grekııa ulttyq mádenı muralardy qorǵaý maqsatynda arheologııalyq jáne tarıhı mańyzy bar zattardy shetelge shyǵarýǵa tyıym salǵan. El ishindegi qolónerdi damytý úshin ózge elden ákelinetin uqsas ónimderge salyq salynady.
Mundaı derekterdi ári qaraı jalǵastyra berýge bolar edi. Osy jerden tizgindi bir tartyp, eldegi jaǵdaıǵa oralaıyq. Biz joǵaryda derek keltirgen memleketter sekildi ulttyq buıymdarymyzdy zańdyq turǵyda qyzǵyshtaı qorǵaı alyp otyrmyz ba? Ulttyq bolmysymyzdy saqtap qalý úshin shetelden ákelinetin kádesyı buıymdaryna shekteýler qoıý qajet pe?
Bul máseleni sheshýdiń jalǵyz joly bar. Ulttyq buıymdardy qorǵaý úshin eń aldymen otandyq ónimderdi damytýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalar qabyldanýy kerek. Bul oraıda memleket sheberlerge arnaıy granttar men sýbsıdııalar berip, qoldaý kórsetý baǵytynda batyl qadamdarǵa barǵany jón.
Máselen, bul keshendi jumysty irgemizdegi О́zbekstannyń ózi bir júıege keltirip aldy. О́z aǵalarymyzdyń eline kádesyı aparar bolsańyz, kedende sol zattyń jarty qunyna teń salyq tóleısiz. Sondaı-aq О́zbekstan sheberlerine memlekettik turǵyda qoldaý kórsetip, ulttyq qolónerdiń ekpinmen damýyna jol ashyp otyr. Ulttyq qolónershilerdi salyqtan bosatyp, kerek-jaraq materıaldaryn jeńildikpen satyp alýǵa jaǵdaı jasaǵan. Munyń syrtynda arnaıy ulttyq buıymdar satatyn bazarlardy da salyp berdi.
Eger de mádenı mura men qolónerdi saqtap qalýdy oılasaq, bizdiń ulttyq buıymdarymyzǵa uqsas sheteldik taýarlardy shekaradan ótkizýge shekteý qoıyp, otandyq sheberlerdiń ónimderine basymdyq berýimiz qajet. Ár halyqtyń mádenı murasy – myń jyldyqtardaǵy sol ulttyń tynys-tirshiligimen birge jasasyp, dúnıetanymmen astasqan rýhanı baılyǵy sanalady. Ulttyq kıim úlgileri, úı jıhazdary, ydys-aıaǵy, zergerlik buıymdary jáne basqa da qolóner týyndylary – ult mádenıetiniń ajyramas bólshegi. Sondyqtan da, dástúrli qolóner sheberleri men ulttyq óner ókilderiniń shyǵarmashylyǵyn qoldaý jáne damytý asa mańyzdy ekenin esten shyǵarmaı, ulttyq qundylyqtardy qorǵaıtyn zań qabyldaıtyn kez jetti dep oılaımyz.
