Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Rasynda da, áıgili aǵylshyn jazýshysy Djordj Elıottyń: «Atqarylǵan borysh úshin nagrada – kelesi boryshty atqarý múmkindigi» degenindeı, qandaı marapattyń bolsyn adamdy moraldyq yntalandyrý kúshi keremet. Aýyldaǵy bir mehanızator aǵamyz keńes zamanynda Eńbek Qyzyl Tý ordenin alǵanynda kóńili ósip qýanǵany sonshalyq, úıine kelip, anasyna: «Apa, ósip baram, ósip baram, qaıda baram?» degen eken balasha máz bolyp...
Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyldardaǵy aýyr ekonomıkalyq daǵdarys kezinde eren eńbegimen erekshelengen azamattardy keńes zamanyndaǵydaı jappaı nagradtaý júzege asyrylǵan joq. Sebebi egemen elimizdiń memlekettik nagradalar týraly óz zańy bolmady. Tek 1993 jylǵy 1 sáýirde Joǵarǵy Keńes «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik nagradalary týraly» Zańdy qabyldady. Onyń negizine keńestik nagradalar júıesi alynǵanymen, marapattardyń ataýlary túgel qazaqshalandy. Burynǵy «Keńes Odaǵynyń Batyry» jáne «Sosıalıstik Eńbek Eri» qurmetti ataqtarynyń ornyna «Halyq qaharmany» joǵary erekshelik dárejesi engizildi. «Otan», «Dańq», «Parasat», «Qurmet» ordenderi jáne «Erligi úshin», «Eren eńbegi úshin», «Shapaǵat» medaldary taǵaıyndaldy.
Kópbalaly analarǵa «Altyn alqa» jáne «Kúmis alqa» beriletin boldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Qurmet gramotasy memlekettik nagrada sanatynda qaldyryldy. Sondaı-aq «Qazaqstannyń halyq jazýshysy», «Qazaqstannyń halyq ártisi», «Qazaqstannyń halyq aqyny», «Qazaqstannyń ǵaryshker-ushqyshy», «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri», «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qyzmetkeri», «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi», «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym jáne tehnıka qaıratkeri», «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ónertapqyshy» qurmetti ataqtary belgilendi.
«Halyq qaharmany» joǵary erekshelik dárejesine, «Otan» jáne «Dańq» ordenderine, qurmetti ataqtarǵa, «Altyn alqa» men «Kúmis alqaǵa» ıe bolǵandarǵa keıbir áleýmettik artyqshylyq berildi.
1995 jylǵy 12 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik nagradalary týraly» jańa zań qabyldanyp, «Altyn Qyran» ordeni de eń joǵary erekshelik belgisi bolyp aıqyndaldy. Respýblıka Prezıdenti óz laýazymy boıynsha atalǵan ordenniń ıegeri bolyp sanalatyn norma engizildi. Sondaı-aq eki dárejeli «Aıbyn» jáne «Dostyq» ordenderi men «Jaýyngerlik erligi úshin» medali taǵaıyndaldy.
Elordanyń Almaty qalasynan Aqmolaǵa kóshirilýine oraı Memleket basshysynyń 1998 jylǵy 2 maýsymdaǵy Jarlyǵymen «Astana» atty alǵashqy estelik medal taǵaıyndaldy.
1999 jylǵy 26 shildede memlekettik nagradalar týraly qoldanystaǵy zańnamaǵa ózgerister engizilip, «Dańq» jáne «Dostyq» ordenderi eki dárejege bólindi, al «Aıbyn» ordenine taǵy bir dáreje qosyldy. Jańadan úsh dárejeli «Barys» ordeni taǵaıyndaldy. «Dańq» ordeni tek kúshtik qurylymdardyń joǵary komandalyq quramyna beriletin bolyp sheshildi.
2008 jylǵy 1 jeltoqsanda «Qazaqstannyń Eńbek Eri» qurmetti ataǵy taǵaıyndalyp, onyń ıegerlerine aıryqsha erekshelik belgisi – Altyn juldyz jáne «Otan» ordeni qosa tapsyrylatyn boldy.
2015 jylǵy 17 naýryzda memlekettik nagradalar týraly qoldanystaǵy zańnamaǵa úsh dárejeli «Eńbek Dańqy» ordenin taǵaıyndaý týraly tolyqtyrý engizildi. Osy ordenniń úsh dárejesiniń ıegerleriniń mártebesi «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵyna ıe bolǵan adamdarǵa teńestirildi.
Alaıda elimizdiń nagradalar júıesin jetildirý barysynda keıbir kemshilikterge de jol berildi. Máselen, «Memlekettik nagradalar týraly» jańa zańnan «Qazaqstannyń halyq jazýshysy», «Qazaqstannyń halyq ártisi», «Qazaqstannyń halyq aqyny», «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qyzmetkeri», «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi», «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym jáne tehnıka qaıratkeri», «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ónertapqyshy» qurmetti ataqtary alynyp tastalyp, olardyń ornyna «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» qurmetti ataǵy berilip keldi. Bul jurtshylyqtyń kóńilinen shyqpaı, ártúrli minberlerden burynǵy qurmetti ataqtardy qaıtarý qajettigi haqynda synı pikirler aıtylyp júrdi.
«Halyq únine qulaq asatyn memleket» jáne «Adal azamat» tujyrymdamalaryn usynǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev memlekettik nagradalar júıesin odan ári jetildirýge tikeleı bastamashy boldy. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen 2019 jylǵy 27 jeltoqsanda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine pedagog mártebesi, oqýshy men muǵalimniń júktemesin tómendetý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań arqyly asa úzdik jetistikterge ıe bolǵan pedagogter úshin «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ustazy» qurmetti ataǵy engizildi. Osy joǵary ataqqa ıe bolǵan ustaz 1 myń aılyq eseptik kórsetkish (AEK) mólsherinde birjolǵy tólem alady.
2022 jylǵy 30 jeltoqsanda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Memleket basshysynyń jekelegen tapsyrmalaryn iske asyrý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań arqyly «Qazaqstannyń halyq ártisi» qurmetti ataǵy qalpyna keltirildi. Ol teatr, sırk, mýzyka óneri jáne kıno ónerin damytýǵa erekshe úles qosqan, buryn «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi» nemese «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» qurmetti ataǵyna ıe bolǵan adamdarǵa beriledi.
2023 jylǵy 16 qazanda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine memlekettik nagradalar, memleketttik avıasııa, qorǵanys ónerkásibi jáne memlekettik qorǵanystyq tapsyrystar máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań arqyly «Qazaqstannyń halyq jazýshysy» qurmetti ataǵy da qaıtaryldy. Bul nagrada elimizdiń ádebıetin damytýǵa aıryqsha úles qosqan, buryn «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» qurmetti ataǵyn alǵan nemese Memlekettik syılyqtyń laýreaty atanǵan aqyn-jazýshylarǵa beriledi.
Bıylǵy 19 sáýirde Prezıdent qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine densaýlyq saqtaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa sáıkes «Qazaqstannyń eńbek sińirgen dárigeri» qurmetti ataǵy engizildi. Ol densaýlyq saqtaý salasynda asa úzdik jetistikterge qol jetkizgen medısına qyzmetkerelerine arnalǵan. Oǵan ıe bolǵan maman 1 myń AEK mólsherinde birjolǵy tólem alady.
Ulttyq quryltaıdyń Túrkistanda ótken ekinshi otyrysynda sóılegen sózinde Memleket basshysy: «Elimizde kúndelikti qajyrly eńbegimen memleketimizdi órkendetýge jáne azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge mol úles qosyp júrgen jandar az emes. Olardyń qatarynda muǵalim, dáriger, ǵalym, kásipker, tártip saqshysy, áskerı qyzmetshi, qutqarýshy jáne basqa da mamandyq ıeleri bar. Qoǵamǵa úlgi bolatyn osyndaı jasampaz ári otanshyl jandardy memleket árdaıym qoldaýǵa tıis. Men ózim bul máselege aıryqsha mán beremin. Sol sebepti árbir orden-medaldiń tereń maǵynaly ári erekshe bolýy, jurt kóńilinen shyǵatyndaı bolýy óte mańyzdy. Sol úshin memlekettik marapattar júıesin halyqtyń janyna jaqyn ári túsinikti etip jasaý qajet», deı kelip, qoldanystaǵy keıbir ordenderdi halqymyzdyń birtýar perzentteriniń esimimen ataý máselesin oılastyrý qajettigin jáne «El birligi» atty jańa memlekettik nagrada ázirlep, bekitýdi tapsyrǵanyn aıtty. Atalǵan orden 2023 jylǵy 4 shildede qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine kásiptik biliktilik, memlekettik nagradalar, áleýmettik qamsyzdandyrý jáne bilim máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań arqyly taǵaıyndaldy. Osy ordenmen azamattar ult birligin nyǵaıtý jáne qoǵamdyq tatýlyqty qamtamasyz etý jolyndaǵy jemisti eńbegi úshin marapattalady.
Buǵan qosa Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes osy jylǵy 26 sáýirde qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik nagradalary týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańyna ózgerister men tolyqtyrý engizý týraly» zań boıynsha I dárejeli «Aıbyn» ordeni – Saǵadat Nurmaǵambetovtiń atymen, II dárejeli «Aıbyn» ordeni – Baýyrjan Momyshulynyń atymen, III dárejeli «Aıbyn» ordeni – Rahymjan Qoshqarbaevtyń atymen atalatyn boldy.
Taǵy bir jaǵymdy jańashyldyq – buryn azamattarǵa qurmetti ataqtar men orden-medaldar tek Táýelsizdik kúni qarsańynda berilip kelgen bolsa, qazir ár salanyń tól meıramdaryna oraı da tapsyrylyp júr. Memlekettik nagrada júregi «Elim!» dep soǵatyn azamattardyń adal eńbegine laıyqty baǵa, ári rýhanı qoldaý ekenin eskersek, bul rettegi jomarttyqtyń jóni bólek.
