Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Sarapshylardyń aıtýynsha, rýbldiń quny bes teńgeden kem bolsa, onda Reseı taýarlary ishki naryqqa keri áser etedi. Munyń bári basqa eldermen salystyrǵanda ishki ınflıasııanyń óte joǵary deńgeıiniń qalyptasýyna jol ashty. Qazirgi baǵam bizdiń taýar óndirýshilerdiń jaǵdaıyna keri áser etetinin Ulttyq bank te ishinara moıyndap otyr. Sarapshylar AQSh valıýtasynyń kenetten kúsh alyp ketýine jańadan saılanǵan prezıdenti Donald Tramptyń janar-jaǵarmaı baǵasyn tómendetýge ýáde bergeni sebep bolǵanyn aıtady. Eger OPEK elderi óndirý boıynsha belgilengen shekteýlerdi saqtamasa, Saýd Arabııasy munaı barreliniń baǵasyn 72-den 50 dollarǵa deıin túsirýi múmkin.
Aldaǵy úsh jylda el bıýdjeti bir dollar úshin 470 teńge baǵamy boıynsha eseptelgenin bilemiz. Demek 30 teńgelik aıyrmashylyq baıqalmaı qoımaıdy. Al munaıdyń bir barreli 50 dollar bolǵan kezde jaǵdaı ýshyǵa túsýi múmkin.
Osydan biraz buryn Ulttyq bank Ulttyq qordan kelgen kómekke qaramastan naryqta sheteldik valıýta jetispeıtinin, bul jaǵdaı tapshylyq týdyryp, dollarǵa degen suranysty arttyryp, teńge baǵamyna qysym jasaıtynyn boljaǵan. Bul joly da solaı dep jatyr. «Syrtqy sektordaǵy jaǵdaı áli de kúrdeli bolyp otyr. Bul joǵary qubylmalylyq pen jahandyq ekonomıkalyq táýekelderdiń saqtalýymen baılanysty. AQSh dollary damyǵan jáne damýshy naryqtardyń valıýtalaryna qatysty nyǵaıýyn jalǵastyrdy. DXY ındeksi qyrkúıek aıynan beri 5,5%-ǵa artyp, 106,2 tarmaqqa deıin jetti. EM valıýtalarynyń ındeksi qyrkúıek aıynyń sońynan 4,1%-ǵa tómendedi», deıdi Á.Moldabekova.
UB ókili aıtyp ótkendeı, munaı naryǵynda da pessımıstik kóńil kúı baıqalyp otyr. Bul álemdik suranystyń baıaý qalpyna kelýi men OPEK+ tarapynan usynystyń ósý yqtımaldylyǵyna baılanysty. Sonyń nátıjesinde munaı baǵasy barreline 71-72 AQSh dollary deńgeıine deıin tómendedi.
Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
«Shetel valıýtasyna suranystyń ósýi jalpy ekonomıkalyq belsendiliktiń, onyń ishinde syrtqy ekonomıkalyq belsendiliktiń artýyna baılanysty. Sondaı-aq oǵan bıýdjet shyǵystarynyń artýy men kvazımemlekettik kompanııalardyń ınfraqurylymdyq jáne ınvestısııalyq jobalarǵa shyǵyndarynyń ulǵaıýy sep bolyp otyr. Osy faktordyń barlyǵy jıyntyǵynda ımporttyń ósýine, sáıkesinshe, shetel valıýtasyna suranystyń artýyna yqpal etedi. Valıýta naryǵyndaǵy suranys pen usynys teńgeriminiń buzylýy ınvestısııalyq ahýalǵa keri áserin tıgizip, ınvestısııalyq jobalardyń qymbattaýyna jáne jalpy ınflıasııalyq qysymnyń artýyna alyp keledi. Osyǵan baılanysty valıýta naryǵyndaǵy teńgerimdilikti arttyrý maqsatynda kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń valıýtalyq túsimderiniń 50%-yn mindetti túrde satý talaby qaıta engiziledi. Úkimettiń tıisti qaýlysy men Ulttyq banktiń buıryǵy ázirlenip, jaqyn kúnderi qabyldanady» deıdi Á.Moldabekova.
Buǵan deıin bul talap 2023 jyldyń tamyzyna deıin qoldanysta bolǵan, alaıda makroekonomıkalyq jaǵdaıdyń ózgerýine baılanysty ýaqytsha toqtatylǵan edi. Sonymen birge bul talap – shıelenisterdi báseńdetý úshin jedel qoldanýǵa bolatyn tıimdi qural.
Qarjy sarapshysy Arman Beısembaev dollar men teńge dálizindegi baǵam 496 teńgege jaqyndaǵanda Ulttyq bank taǵy naryqty tynyshtandyrý úshin aýyzsha ıntervensııasy qalypty qubylysqa aınalyp bara jatqanyn aıtady. Qazan aıynda UB halyqty aýyzsha tynyshtandyrǵan kezde dollar 496 teńgeden 492 teńgege deıin tústi.
Sarapshynyń pikirinshe, aldaǵy eki-úsh aıda dollar 495 teńgeden tómendemeıdi. «1 dollardyń 496-499 tengege baǵalalanýy Ulttyq bank úshin aýyr synaq» deıdi ol.
Sonymen qatar A.Beısembaev teńgeniń álsireýine dollarǵa degen suranys ta áser etip otyr. Halyq dollar satyp ala bastaǵanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, el azamattary tarapynan shamadan tys suranys ulttyq valıýtaǵa keri áserin tıgizýi múmkin. Biraq ishki naryqta teńgege tirek bolatyn faktorlar óte álsiz. Ulttyq bank teńge baǵamyn teńshep otyrýǵa tyrysatynyn ótken jyldan beri baıqap júrmiz. Mysaly, ótken joly baǵam 496 teńgege jaqyndap baryp, birden 480 teńgege deıin tústi. Sarapshynyń aıtýynsha, bul joly da UB sol áreketin qaıtalap, baǵamdy tek 492-ge deıin tómendetti. О́tken jylǵy kórsetkish pen qazirgi jaǵdaıdy 12 teńge bólip tur. Demek UB-nyń naryqqa áser etý belsendiligi álsirep barady. Sarapshy Rasýl Rysmambetovtiń aıtýynsha, biz naryq zańdylyǵyna beıimdelýge nıet etken elmiz. Ulttyq valıýtanyń qazirgi qubylýyna úreılenýdiń qajeti joq, jaǵdaı kúrdeli bolǵanymen, ekonomıka qazir daǵdarysta emes. Syrtqy qaryzdar bar, biraq onsha úlken emes. Rezervter bar, durysy, daǵdarys jaǵdaıynda aldyn ala is-qımyl josparyn ázirleý. Azamattar óz deńgeıinde, Úkimet óz deńgeıinde beldi bekem býyp júrý kerek. Dál qazirgi jaǵdaıda 500 teńge degen kórsetkish tym qaýipti belgi emes. Biraq teńge úshin basty qaýip rýbl men Reseı ekonomıkasynyń jaı-kúıi bolyp qalyp otyr.
Saıasattanshýy Dosym Sátpaevtyń aıtýynsha, rýbl quldyraı berse, Reseıde óndiriletin taýarlar arzandaı bastaıdy, bul otandyq ónimniń de óz naryǵymyzda tartymdylyǵyn tómendetedi. Qazaqstannyń óńdeýshi sektorlaryn, eń aldymen tamaq ónimderin óndirýshilerdiń básekege qabilettiligin arttyrý úshin teńgeniń qunsyzdanýyna qol jetkizýden basqa tańdaýy bolmaıdy. Reseılik kompanııalar ishki naryqtan kete bastasa da elimizben taýar aınalymy sonshalyqty ózgergen joq. Qazaqstannyń saýda qurylymynda onyń úlesi burynǵysynsha joǵary – 19%, al sońǵy 5 jylda ol 20-25% deńgeıinde qubylyp otyrdy. 2022 jyldyń shildesinen 2024 jyldyń shildesine deıin taýar aınalymynyń jalpy kólemi 5,5%-ǵa ósip, 15,1 dollarǵa deıin jetti. Demek eki ekonomıkanyń baılanysy burynǵysynsha joǵary bolyp otyr.
Ulttyq bank teńgeni qoldaýdyń synnan ótken tásilin qaıtyp qorjynnan shyǵaryp, teńgege qoldaý bolatyn tirekti syrttan emes, ishten tapqany apta ortasynda belgili boldy. UB tóraǵasynyń orynbasary Álııa Moldabekova Ulttyq bank memlekettik kompanııalarǵa valıýtalyq túsimniń 50%-yn ishki naryqta satý boıynsha mindettemeni qaıta engizýge daıyndalyp jatqanyn aıtty. Mundaı qadam valıýta suranysy men usynysynyń teńgerimin turaqtandyrýy tıis.
Memlekettik kompanııalar úshin valıýtalyq túsimniń jartysyn satý mindettemesi 2023 jylǵa deıin qoldanysta boldy, biraq «makroekonomıkalyq jaǵdaılardyń ózgerýine baılanysty» alynyp tastaldy. Ulttyq bank valıýtalyq túsimdi mindetti túrde satýdy «kúızelisti jumsartýdyń» tıimdi quraldary dep ataıdy. Bazalyq ssenarııde shetel valıýtasynyń kóterińki usynysy men ulttyq valıýtaǵa suranys sońǵysynyń nyǵaıýyna alyp kelýi tıis. Á.Moldabekovanyń aıtýynsha, teńgeniń qazirgi álsireýine munaıdyń álemdik baǵasynyń Brent markaly shıkizattyń barreline 71-72 deıin tómendeýi áser etken. Jarııalanym kezinde Londonnyń ICE bırjasyndaǵy qańtar fıýchersteri barreline 73,27 dollarmen (sońǵy táýlikte 0,04%-ǵa tómendedi) saýdalandy. Sondaı-aq Ulttyq bank basshysynyń orynbasary retteýshi jalpy ekonomıkalyq belsendilikpen baılanystyratyn shetel valıýtasyna suranystyń ósýin jáne ınfraqurylymdyq, ınvestısııalyq jobalarǵa bıýdjet pen kvazımemlekettik sektor shyǵystarynyń ulǵaıýyn atap ótti.
«Valıýtalyq naryqtaǵy suranys pen usynys arasyndaǵy teńgerimniń tómendeýi ınvestısııalyq ahýalǵa teris áser etedi, ınvestısııalyq jobalardyń qymbattaýyna alyp keledi jáne jalpy ınflıasııaǵa qarsy áserin tıgizedi», dep atap ótti Á.Moldabekova.
ALMATY
