Sýret: e-history.kz
Mýzeıdiń dırektory Aıan Sadaev О́zbekstan arhıvterine de baryp, ondaǵy derekterdiń kóshirmesin alyp kelýdi oılap júrgenin aıtty. «Qazir О́zbekstan Respýblıkasynyń saıasaty ashyqtyqqa bet alǵany kórinip júr. Hannyń ómiri men qyzmeti týraly biz suratqan derekterdi taýyp berýge jáne kóshirmesin jasap jóneltýge qarsy emes, tek aqylaryn tólesek boldy», deıdi ol.
Shynynda han qaıtys bolǵan Tashkenttiń ózinde kóptegen derek bolýy múmkin. Qazir mýzeıdiń qorynda Abylaı han týraly Qytaı, Reseı elderinen tabylǵan derekter barshylyq. Olardyń birazy Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy kezinde baspasózde basylǵan jáne túrli telearnada jarııalanǵan beınematerıaldar. Sonyń biri – Qytaıda turatyn qazaq ǵalymy Dúısenáli Ábdiláshimniń aıtqandary. Ol qazir Qytaı arhıvin qaraýǵa quqysy bar az ǵalymdardyń biri eken. Dúısenáliniń aıtýyna qaraǵanda, birde ol Qytaı arhıvinen Ábilpeıiz sultannyń 1774 jyly Abylaıdyń qyrǵyzdarǵa qarsy joryǵy jáne oǵan óziniń de kómekteskeni týraly hatyn tapqan. Hatta joryqtyń sebebi jáne nemen aıaqtalǵany týraly baıandalǵan. Qyrǵyz qosyndary qazaqtyń uly júz taıpalarynyń birine shabýyl jasap, kóp adamdy óltirip, balalar men áıelderdi mal-múlkimen qosa aıdap áketken. Soǵan ashýlanǵan Abylaı han dereý qol jınap, qyrǵyzdarǵa qarsy attanady. «Bul týraly kezinde Shoqan da jazǵan. Biraq onda naqty qandaı jetistik bolǵany aıtylmaǵan edi. Al Ábilpeıiz óz hatynda Abylaıdyń qyrǵyz qosyndaryn talqandap jáne myńdaǵan adamdy qolǵa túsirip, Kókshetaý óńirine aıdap kelgenin jazǵan», deıdi Dúısenáli Ábdiláshim beınejazbada.
Buǵan qaraǵanda, Ábilpeıiz qytaıdyń Ejen hanyna senimdi adam bolǵan sııaqty. Belgili ǵalym Qoıshyǵara Salǵaraulynyń «100 qujat» (Qazaq handyǵy men Chıń ımperııasy arasyndaǵy qarym-qatynastarǵa baılanysty) eńbeginiń 89-qujatynda Ábilpeıizdiń bir uly Hydaı kelgende Ejen han ony qurmettep, «qurmetti qonaqasy bergeni» jazylady. Al Ábilpeıiz ólgennen keıin ornyna onyń úlken uly Hanqojany handyqqa jarlyqpen taǵaıyndaǵany jáne onyń ózine jazǵan haty kórsetilgen. Q.Salǵarauly tapqan 90-qujatta: «Tarbaǵataıdaǵy ambandardyń keshe kelgen habarlaý málimdemesinen ákeń Ábilpeıizdiń naýqastan qaıtys bolǵanyn estip, qatty qaıǵyrdym. Ákeń Ábilpeıiz táýeldi bolǵannan beri meniń atap kórsetken kómegimnen tereń úlgi alyp, qaraýyndaǵy kóshpeli elin shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı basqardy. Bar kúshin salyp, shekaradaǵy urlyq, zorlyq-zombylyq sekildi qylmystyq isterdi tyıyp, tabandylyqpen tártip ornatty. Men ony erekshe baǵaladym. Qazir onyń qaıtys bolǵanyna kúızelip otyrmyn. Men arnaıy qamqorlyǵymdy bildirip, Ile qolbasshysyna aza tutýǵa qatysyp, aqtyq salýǵa arnaıy ulyq jiberýge buıryq berdim», dep jazady (Q.Salǵarauly. «100 qujat»., Almaty: «Sanat»., 1998, 86-b).
«Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasynda Ábilpeıizdiń Shyǵys Qazaqstan aımaǵynda bılik júrgizip, naımandardyń hany bolǵany aıtylady. «Qytaımen dıplomatııalyq baılanystar ornatyp, qazaq-qytaı, qazaq-orys qatynastarynyń damýyna zor úles qosty» delingen onda («Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasy. I tom, 1998, 624-b). Alaıda qujattar onyń Qytaı ımperııasynyń bodany bolǵanyn kórsetip tur. Ol Ejen hanǵa óziniń senimdi adam ekenin tanytqan. Sondyqtan Ábilpeıizdiń jazǵandarynda jalǵandyq joq. Olaı bolsa Abylaıdyń da osy joryqta qyrǵyzdardy jeńip, olardyń birneshe myń adamyn tutqyndaǵany ras. Qazir Kókshetaý óńirinde rýymyz qyrǵyz deıtin baýyrlarymyz bar. Birneshe atadan bar. Qazaq bolyp ketkendikten olardyń qazirgi urpaǵynyń negizgi bóligi arǵy atalarynyń qyrǵyzdan kelgenin bile de bermeıdi. Tarıhta «Jaıyl qyrǵyny» degen ataý alǵan soǵys týraly Ejen hanǵa Ábilpeıiz osylaı habarlaǵan eken.
Omby qalasynyń memlekettik arhıvinen túsirgen beınematerıalda Abylaı hannyń orys patshalyǵynyń jergilikti basshylyǵymen jazysqan hattary óte kóp saqtalǵan. Olar kezinde orys armııasy Sibir korpýsynyń áskerı-joryqtyq kanselıarııasynda saqtalypty. «Qaǵazdar esh búlinbegen. Sapasy óte jaqsy, arada ótken úsh ǵasyr olardyń jazýyn búldire almaǵan. Bir aıyby, Abylaıdyń jazǵan hattarynyń kóbi qypshaq tilinde, qazir olardy tanıtyn, aıyra alatyn adamdar joqtyń qasy», deıdi arhıvtiń qujattardy paıdalaný bóliminiń basshysy Lıýdmıla Ogorodnıkova.
Bir qyzyǵy, osyndaǵy qujattar arasynan Abylaı hanǵa arnap Petr qorǵanynyń qarsysynda salynǵan úıdiń alǵashqy syzbasy da tabylǵan. Onda keıin tabylǵan syzbadan aıyrmashylyq bar. Sonymen birge úıdiń qurylysyn salǵan sheberlerdi dragýn polkiniń áskerleri kúzetken degen jazý da saqtalǵan. Abylaıǵa arnap úı salýǵa qarsy bolǵan adamdar bolǵan ba degen oı keledi.
L.Ogorodnıkovanyń aıtýynsha, orys patshalyǵynyń jergilikti basshylyǵy aldymen sol kezdegi orta júz hany Ábilmámbetpen de kóp hat jazysqan. Biraq saıası arenaǵa belsendi tulǵa, alymdy Abylaı shyqqan sátten Ábilmámbetten kelgen hattar sıregen. Bir qyzyǵy, orys sheneýnikteri jazbalarynyń arasynan Abylaıdyń ólimi týraly aıtylǵan qujattar da shyqqan. Onda Abylaıdy jaýlarynyń ýlaǵany aıtylady. «Biraq keıin tabylǵan qujattar bul boljamdy joqqa shyǵaryp, hannyń óz ajalynan ólgenin aıtady», deıdi L.Ogorodnıkova.
Biz kezinde general-maıor V.Denıevtiń general-porýchık I.Shprıngerge jazǵan baıanhatynda Abylaı hanǵa úı salýǵa qurylysshylardy jibergeni týraly aıtylǵanyn tapqan edik. Biraq ol barlyq qujattardyń bir bóligi ǵana eken. Budan basqa qujattar áli de Omby arhıvinde jatqan kórinedi. Olardyń da ashylatyn kezi keler.
PETROPAVL
