Sýretti túsirgen – Aıtjan MURZANOV
Birde álgi kórshi jigit onshaqty kúndeı kórinbeı qaldy. Sodan bir kúni kóshede ushyrasa kettik. Oń kóziniń aınalasy kógis tartqan. Tegeýrindi judyryq tıgeni anyq. Bul ádepkisinen jazylǵan túri ekeni belgili. Qabaǵynyń ústi isińki, eki beti jyrylǵan, syrylǵan.
Amandyq-saýlyq bilisip jatyrmyz. Mas emes, sap-saý.
– Iá, biraz boldy ǵoı, kórinbeı kettiń...
– Onshaqty kún kelinińizdiń saqtap kelgen jyly-jumsaǵyn jep úıde jattym shirenip, aǵa.
– Olaı bolsa, jaǵdaıyń jaqsy eken...
– Ánsheıin aıtyp jatyrmyn, aǵa, qaıdaǵy jyly-jumsaq, kózim kógerip, betim jara-jara bolǵan soń kórshilerimniń kózine mynandaı syqpytymmen kórinbeı-aq qoıaıyn dep jumysqa erte ketip, kesh kelip júrmin. Sodan ǵoı kórinbeı júrgenim. Qazir reń-basym rettelip, jaılap-jaılap jurtqa kórine bastadym.
– Tynyshtyq pa, kimnen jábir kórip júrsiń?
– Siz suramańyz, men aıtpaıyn... Kelinińiz ǵoı, túzdegisi emes, úıdegisi, árıne, – dedi ázildegensip, qýlana jymıyp.
– Qoı, kelinnen taıaq jegeni nesi, – dedim men tańǵalyńqyrap ári onyń aıtqany shyny ne ázili ekenin aıyra almaı.
Munymdy seze qoıǵan ol áńgimesin ári qaraı jalǵady.
– Aǵa, kelinińiz qup qatyrdy. Ol talaılardan aqyldy eken. Meniń jyndylyǵyma qarsy áreket-amaly paıda bermeı kelgen edi. Biraq bul jolǵysy táýbama keltirdi, – dedi ol júzine kúlki úıire.
Onyń kóńilinde áıeline nemese áldekimge degen esh renish, ókpe joq ekeni sóıleý mánerinen, reńinen anyq baıqalyp turdy.
– Ne bolyp qaldy sonsha...
– Asyqpaı tyńdańyz, aǵa... Sizge ǵana aıtamyn, óıtkeni jýrnalıssiz. Aty-zatymyzdy kórsetpeı bul oqıǵany basqalarǵa oı salý úshin jazarsyz ne aıtyp júrersiz... Men qaı bir jetisken adam edim, keıde úıge iship kelip janjal, urys-keris týdyryp jatamyn. Báleniń bári menen bastalady. Áıelim baıǵus anandaı jemedim, ishpedim, mynandaı kımedim, qolymdy jyly sýǵa malyp otyrmadym degen emes, obaly neshik... Otaý qurǵanymyzǵa tórt jyldan asyp barady. Eki perzentimiz bar. Jubaıym muǵalim, qazir dekrette. Qarashańyraqtan enshimdi alyp ketken boıda óz bıligim ózime tıip tym erkinsip, bilgenimdi istep kelemin. Áıelim meniń bar jaman qylyǵymdy túsken jerine de, tórkinine de bildirmeı, jamanymdy jasyryp, jaqsymdy asyryp-aq keldi. Keı kezderi otbasylyq urys-keris bolǵanda kelinińizdi shekten shyǵa uryp-soǵatynym da bar. Keıin estidim, sondaı jaısyz bir kúni áıelim sheshesine habarlasyp, jaǵdaıdy jetkizedi ǵoı, bir qoldaýy bolar dep. Biraq sheshesi ákesine aıtpaı-aq, ózi bylaı deıdi: «О́ziń súıdim-kúıdim dep tıgen baıyń, maǵan ne deısiń? О́ligiń sol úıden shyqsyn». Muńyn shaqqanda sheshesiniń aıtqany osy bolady. Demek, tórkin jaqtan qaıran joq. Áıelim qysylǵanda kómekke polısııaǵa shaqyrý otbasynyń bolashaǵyna balta shabý ekenin jaqsy biledi. Sodan ol birden manevrin ózgertti. Ol munysynyń jemisin kóre de bastady. Bul qandaı jańa ádis deısiz be? Qazir ol enesimen syrlas-muńdas bolyp alǵan. Qaı ata-ana perzentiniń otbasy berekeli, yntymaqty bolǵanyn qalamaıdy deısiz... Men qıt etsem shesheme habar jetip turatyn boldy. Ony ákem estıdi. Bir kúni ádettegideı iship kelip, úıde kezekti topalańdy bastaýǵa jaqyndap qalǵanmyn, sol sátte qalaǵa jaqyndaý aýylda turatyn ákem men sheshem úıge kirip kelmesi bar ma? Bir báleniń bolatynyn ishi sezgen áıelim ata-enesine aldyn ala habar bergen. Ishimdikten kózim qyzaryp, syqpytym qashyp turǵan maǵan ákem súlesoq amandasty. Sheshem de elpildeı qoıǵan joq. Ákemniń minezi aýyr edi. Bir sózdi. Ol kisi dastarhan basynda kóp sóılegen joq, kózin óńmenimnen ótkize otyryp aıtaryn qysqa qaıyrdy da qoıdy. Jerge kirip kete jazdadym. Sheshem de jeteme jetkize aqylyn aıtty. Súmireıip otyrmyn. Áıelim sabyrly kúıde. Sodan ne kerek, áke-shesheme araqty qoıatynymdy, tynysh júretinimdi aıtyp, ýádemdi berip shyǵaryp saldym. Sodan tórt-bes aı jaqsy júrdim. Araq tatyp almadym. Otbasymyzdyń shynynda berekesi kirip qaldy. Arada ýaqyt óte kele «ózi joqtyń kózi joq» demekshi, áke-shesheniń ursyp ári aınalaıyn dep aıtqan sózderi, meniń bergen ýádelerim kóńilde kómeski tarta bastady. Onyń ústine jumysta birge isteıtin jigitterdiń kúndelikti dý-dýmany elitip, ózine tarta tústi. Aqyry bir kúni araqtyń aldyna tizerlep jyǵyldym. Sóıtip qaıtadan otbasymnan bereke úrkip, yntymaq ydyraı bastady. Sodan men kezekti ret shekten shyǵa bastaǵan sátimde áıelim enesine shaǵymyn jetkizedi ǵoı, ol da ólsin ba?.. Meniń jyndylyqty qaıta bastaǵanymdy sheshem, odan ákem estıdi. Ákem «aqyry aıtqanǵa kónbeıdi ekensiń» deıdi de qalada turatyn úlken aǵama tıisti buıryǵyn beredi: «Inińniń áýmeserlik jasap jatqan kezinde ústinen túsip, táýbasyna keltir, sazaıyn tarttyr». Aǵam kelinimen telefon arqyly sóılesedi de, meniń taǵy da buzyqtyń jasaı bastaǵan shaǵymda habar berýin eskertedi. Áıelime de sol kerek. Bir kúni keshke «myń qoı bir som bolyp» masań kúıde úıge kelip, qutyryna bastaǵan sátimde úı qasyna bir mashına kelip toqtady da, ile aǵam ekpindeı úıge kirip keldi. Bir sumdyqtyń bolaryna kúmáni joq áıelim balalardy alyp syrtqa zyp berdi. Aǵam amandyq-saýlyq ta suraspaı birden iske kóshti. «Kózińniń eti óseıin degen eken seniń» dep maǵan tap berdi. Buryn úılenbeı turyp osy ishimdiktiń kesirinen aǵamnan ońbaı taıaq jegenmin. Bir betkeı aǵamnyń qoly aýyr, qarýly. Al kelip sabasyn. Túgimdi qaldyrmady, qarsylasýǵa shama bar, árıne, biraq aǵama qol qaıtarý, qol kóterý túısigi mende múlde joq edi. Qorǵanyp baqtym, onymnan dym shyqpady. Sileıte sabady, kózden ot shyqty, jaǵym ýatyldy... Bir kezde aǵam tirligin aıaqtady-aý áıteýir. Aǵamnyń meni osynshama ashýlanyp kelip sabaýynan ádepsizdik pen aıarlyqtyń shyńyna shyǵyp ketkenimdi shyn uǵyndym. Sabaǵan ózińniń týǵan aǵań. Sabatqan ákeń. Kimge ne deısiń?
Aǵam sol túni bizdiń úıge qonyp shyqty. Ekeýmiz bir-birimizge til qatpadyq. O, toba! Kóńilimde aǵama degen úlińgirdeı de syzat joq. Munyń barlyǵy men úshin, otbasym úshin jasalyp jatqan «tirlik» ekenin júregim atqaqtap aıtyp tur.
Ertesine aǵam kógergen, kónekteı bolyp isken, jyrylǵan, syrylǵan júzime barlaı qarady da jany ashyp ketti-aý deımin maǵan qushaǵyn ashty. Men onyń baýyryna bir ýys bolyp enip kettim. Terezeden áıelimniń aǵyl-tegil jylyp turǵanyn kórdim. Aǵamnyń da kóńili bosady. Meni qushaǵyna qatty qysyp, uzaq turyp qaldy. Aǵamnyń jan-dúnıesindegi bul tolǵanys pen tebirenis baýyryna jany ashýdan emes, inisiniń ózine qol qaıtarmaı, jaýap qatpaı, kek saqtamaı, aǵalyǵyn kirshiksiz moıyndaǵanynan, kishiligin kórsetip, qansha taıaq jep jatsa da óziniń inilik jolynan shyqpaǵanynan týyndaǵan edi. Meniń de kóńilim bosap, del-sal kúı keshtim. Aǵam boıyn tez jınap aldy. Maǵan kóńili bosaǵanyn bildirmeýge tyrysyp turyp jumsaq ári qatqyldaý daýyspen: «Otbasydaǵy áıel men balalar ózderine qorǵan bolýy tıis adamnan japa shekpeýi kerek. Osyny uq. Taǵy da bir ret qyltyń-syltyńyńdy estip ne kóretin bolsam, aıamaımyn», dedi de mashınasyna otyryp qozǵalyp ketti. Mine, osylaısha kelinińiz bastapqy manevrin ózgertip, jańa ádispen tas-talqanymdy shyǵardy. Men sóz basynda kelinshegimdi nege aqyldylar qataryna qosqanymnyń sebebi osy.
– Shynynda kelinshegiń aqyldy eken, – dedim men.
Sosyn ol qaltasynan bir býma aqsha shyǵardy da:
– Aǵa, qolymda qazir eki júz myń teńge bar. Jalaqym. Kórdińiz be, mine, – dep qolyndaǵysyn maqtana kórsetti, – Muny úsh kúnnen beri úıge tastamaı ádeıi qaltama salyp júrmin. Nege deısiz be? Men buryn qaltamda eki júz myń teńge túgili azyn-aýlaq tıyn teben, maıda-shúıde aqsha bolsa kezdesken kafe, ne dúkenge bas suqpaı shyqpaıtynmyn. О́ıtkeni, qulqynyma «júz gramm» quımaı úıge qaraı aıaǵym tartpaıtyn. Tipti aqsham múlde bolmasa da dúkenshi tanys bolsa, qaryzǵa jazdyryp alyp araq ishetinmin. Al qazir osy aqshany qaltamda ustap, ózimdi synap júrmin. Aqsham bolsa da kafe, dúken degenge araq úshin jolaǵym da kelmeıdi. Sol bálege múlde tábetim de joq. Araq, syra degendi tastadym...
Ekeýmiz jyly qoshtastyq. Ol úıine qaraı bettedi. Sol kezde balalarynyń birin jetektep, birin kóterip kelinshegi máz-meıram aldynan shyqqanyn kórdim.
Biz Astanaǵa kóship kettik. Araǵa onshaqty jyl salyp Shymkentke barǵanymda álgi erli-zaıyptylardy syrtynan ortalyqtaǵy úlken sýpermarkettiń aldynan kórip qaldym. Olar súlikteı qara jańa mersedesten bala-shaǵasymen túsip jatyr eken. Ekeýi bir-birine qarap áldene aıtyp kúlisip qoıady. Eresegi, kishkentaı bar bes bala sýpermarkettiń kireberisine qaraı júgirip barady. Dál solar. Anyq. Men óz jolymmen kettim.
Elimizde nekeli juptardyń ajyrasýy óte kóp. Munyń sebepteri san túrli. Alaıda, osy sebepterdiń basym bóliginiń túp negizi kúıeýdiń óz jurty men qaıyn jurtyn, al áıeldiń kelin bolyp túsken jeri men tórkinin «barıkadanyń» eki jaǵyna shyǵaryp qoıyp, araǵa ósek-aıań, bolmaıtyn sóz kıliktirý, bir-birleriniń jaqsysyn jasyryp, tek jamanyn aıtý, sonyń kesirinen paıda bolǵan qos taraptyń arasyndaǵy urys-keriske maı quıý syndy jaǵdaıattardan bastaý alady dep oılaımyz.
Túsiniksiz, aldyna qoıǵan maqsaty turlaýsyz, ózi qurǵan otbasynyń júgin, jaýapkershiligin kóterýge qulyqsyz ne qabiletsiz, biriniń óz jurty men qaıyn jurty, biriniń kelin bolyp túsken jeri men tórkini jabyla qoldap, otbasy bolyp ketýleri úshin kúsh biriktirse de oń nátıje kórsetpeıtin mánjýbas erkekterdiń ne paryqsyz áıelderdiń qylyǵynan jáne shekten shyqqan qytymyr, jaısyz ata-eneniń kesirinen týyndaıtyn ajyrasý faktilerin aıtpaǵanda, nekeli juptardyń eki jaqqa bet burýyna kóbine «jaqsy eriniń tórdegi basyn kórge súıreıtin, jaman eriniń esiktegi basyn tórge súıreı almaıtyn» áıeldiń kinási, taıazdyǵy sebep bolyp jatady. Ol ne kiná, nendeı taıazdyq?
Birinshiden kóbine kelin á degennen nemese júre kele ata-enesine ıyq bere qoımaı, tasyrańdaıdy. Ata-enesine osylaı jasasa, qaıyn aǵalary men qaıyn inilerine, qaıyn bıkeleri men qaıyn sińililerine qaıdan qurmetpen qarasyn? Osydan kelip kelin men otbasy músheleri arasynda durys qatynas qalyptaspaıdy. Bul odan ári kelinniń otbasyndaǵy qıt etkendi jipke tizgendeı qylyp sheshesine, baýyrlaryna jetkizip otyrýyna ulasady. Munyń aqyry qos tarap – quda-jegjattardy «barrıkadanyń» eki jaǵyna shyǵaryp, ózara urysyp-kerisýge, bitpes daýǵa, kinálasýǵa baryp tireledi. Osydan kelip nekeli ekeýdiń ajyrasýlaryna negiz qalanady. Tórkininen qýat alǵan kelin bıti ábden semirgende, áke-sheshesi men baýyrlarynyń aıtaǵyna arandaǵanda ajyrasý úderisi jyldamdaı beredi. Qyzdaryna basý aıtatyn, «barǵan jeriń, ata-eneń, kúıeýiń, kúıeýińniń baýyrlaryn jamandap bizge bir aýyz sóz aıtýshy bol ma, aramyzdy buzasyń» dep tyıyp tastaıtyn ata-ana kem de-kem, ilýde bireý bolýy da múmkin. Sóıtip, tórkin jaqtan «Ishime syıǵan syrtyma da syıady» aıtylady.
Tórkin jaqtyń qoltyqqa sý búrkip, ese jibermeý amaldaryn aıtýdan asa almaýyna basty sebep – qyzdarynyń sıpattaýmen quda-jegjattar olar úshin qubyjyq, janalǵysh, ádiletsiz, taǵysyn taǵy.
Ras, keıde áıelder otbasynda adam tózgisiz jaǵdaılarǵa tap kelip jatady. Mundaı jaǵdaılar sırek kezdesetindikten, biz jalpy basymdyqqa ıe kórinisterdi sóz etip otyrmyz.
Negizinen, aqyldy áıelder kelin bolyp túsken jerine ıyǵyn berip, meıirimin túsirip, ata-ene, kúıeýiniń baýyrlaryna qurmetpen, izetpen qaraýǵa á degennen túbegeıli bet burady. Tórkinine ózi kelin bolyp túsken shańyraq, onyń músheleri jóninde jaman atty bir aýyz sóz aıtpaıdy. Esti áıel alda-jalda otbasynda qandaı da bir kıkiljiń, túsinbeýshilik, daý-janjal, tipti jan tózýi qıyn jaǵdaıat oryn alsa da birinshi kezekte tórkinine júginbeı, túıindi ózi sheshýge tyrysady, al qolynan kelmese ata-enesine, kúıeýiniń baýyrlaryna nemese kelin bolyp túsken ortasynyń úlkenderine shaǵymdanady. Bul aqyldy áıeldiń qadamy. Másele úlkenderdiń qatysýymen talqylanǵanda ǵana neniń burys, neniń durys ekeni, kimniń jazyqty ekeni aıqyndalady ári álgi orta nekeli jupty jarastyryp jiberýge baryn salady. Budan barlyq tarap utady. Al qıt etkenge tórkindi aralastyra berýdiń sońy jaqsylyqpen bitpeıdi.
Árıne, tórkindi aralastyrmasa sheshimin tappaıtyn máseleler de bolady, biraq bul aldymen kelin bolyp túsken jerinde talqylanýy qajet. Odan sheshimin tappaǵanda, shetin jaǵdaıda ǵana tórkinge júginý teris bolmas.
Mine, búgingi qazaq qoǵamy osy máselege mán berýi qajet. Muny jastarǵa túsindirgen abzal. Bul aıtylǵandardyń túpki astarynda ult tárbıesiniń ustyny tur. Osy ustyndy qulatyp almaıyq, aǵaıyn.
Biz joǵaryda erli-zaıyptylar oqıǵasyn bekerden-beker aıtqanymyz joq.
