«Qazaqstan qustary» atty dalalyq anyqtamalyq kitapta: «Tarǵaq – Shettusia gregaria – Sociable Lapwing – Krechetka. Stepnaıa pıgalısa. Vanellus gregarius. Túrshesi bolmaıdy. Uıalaıtyn sırek jyl qusy. Dene uzyndyǵy 27-30 sm, qanat qulashy 65-770 sm, salmaǵy 170-270 g», dep jazylypty.
Tarǵaqtardyń daýysy «kre-kre, krech, kergo» dep estiledi eken. Osyǵan qarap sheteldik ornıtolog ǵalymdar gregaria nemese krechetka dep ataǵan tárizdi. Tarǵaq – ortasha pishindi dala balshyqshysy. Qazaqstan men Reseıdiń endemık qusy. Taralý aýmaǵynyń negizgi bóligi bizdiń elge tıesili. Máselen, Qamys-Samar, Inder kóline, Embidegi Temir ózeniniń saǵasyna, Aral teńiziniń soltústik jaǵalaýyna, Atasý ózeniniń joǵary aǵysyna deıin taralǵan. Olar ósimdigi az sortań jerlerde, qurǵaq sazdy jýsandy dalalarda, betegeli, aqseleýli shólderde mekendeıdi eken.
SÝRETTE: 2024 jylǵy mamyr-shilde aılarynda baqylaý júrgizilgen aýmaqtyń karta-shemasy (ASBK)
Elimizde bıoalýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵy (ASBK) qurylǵannan keıin, 2004 jyly «Tarǵaq» ǵylymı-zertteý jáne qorǵaý jobasy aıasynda tarǵaqtardy zertteý qolǵa alynypty. Qazir bul qusty jan-jaqty, tyńǵylyqty zerttep júrgen birden-bir ǵalym-maman – Rýslan Orazalıev.
«Tarǵaq – qyzǵysh qustyń bir týysy. Kúzde jyly jaqqa (Taıaý Shyǵys jaqqa – B.Q.) ushyp ketedi de, naýryzda oralady. Uıasyn jerge, shuńqyrǵa salady. Sáýirde jumyrtqalaıdy. Tórt shubar jumyrtqany atalyǵy men analyǵy kezektesip basyp, úsh aptadan keıin balapan shyǵarady. Olar bir aıdan keıin uıasyn tastap kete beredi. Balapandary eresekteri sııaqty jándiktermen, shegirtke, qońyz tárizdi aýyl sharýashylyǵy zııankesterimen qorektenedi», deıdi ornıtolog.
Mamannyń aıtýynsha, budan 20-30 jyl buryn ony kezdestirý qalypty jaǵdaı bolsa, qazir qatary sıregen.
«2004 jyldan bastap bul túr Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵynyń (IUCN Qyzyl kitaby) qyzyl tizimine (CR) engizildi. Bul joıylý qaýpi joǵary degen sanat. Osyǵan oraı bizdiń elde de Qyzyl kitapqa engizildi. 2002 jyly elimizde shamamen 520 jup uıa salǵan, qazir jalpy sany 11 200 shamasynda. Biraq bul naqty sany emes, áli de zertteý júrgizip jatyrmyz», deıdi R.Orazalıev.
Bıoalýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵynyń málimetinshe, 2024 jyly 28 tamyzda О́zbekstan elinen birinshi tarǵaqtar toby (2 myńǵa jýyq) Talımarjan kóline kelip qonypty. Talımarjan О́zbekstan men Túrikmenstan arasyndaǵy transshekaralyq aýmaq, onda jyl saıyn myńdaǵan tarǵaq qonys aýdarý jolynda aıaldaıdy eken. Keıinirek qyrkúıek aıynyń basynda Talımarjanda tarǵaq sany 6 myńǵa jetken.
«О́zge eldegi seriktestermen aqparat almasý – qustardyń kóship-qonýyn baqylaýǵa kómek. Sol sebepti tarǵaqtardy jerseriktik tańbalaý jumysy jalǵasyp jatyr. Osy jazda tórt tarǵaq tańbalandy, bireýinen maýsymdyq qozǵalys týraly málimet 2022 jyldan beri túsip turady. Tarǵaqqa taratqysh (salmaǵy 6 gramm) taǵylǵannan keıin, qusty jaı ushyryp jiberedi de, qurylǵy qustyń anyq ornyn habarlap turady», deıdi ASBK mamandary.
Sońǵy bir-eki aıda jazda qurylǵy ornatylyp, tańbalanǵan analyq qusty baqylaýda eken. Ol uıa basyp, úsh balapanynan aıaqqa turǵyzǵan. Sóıtip, 11 qyrkúıek kúni keshke ońtústikke qaraı bet alypty. Qazir bul qus Ońtústik Qazaqstandaǵy Shardara sýqoımasynyń jaǵalaýynda (Túrkistan oblysy) júr.
Bıoalýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵynyń «Tarǵaq» ǵylymı-zertteý jáne qorǵaý jobasyna aıasynda qaýymdastyq mamandary bıyl da Aqmola, Qaraǵandy óńirindegi tarǵaqtardyń uıasyna baqylaý júrgizipti.
«Bári kóktemgi apatty sý tasqynynan bastalyp, temperatýranyń aýytqýy, jaýyn-shashynnyń mol túsýimen jalǵasty. Mundaı qubylystar jerde uıalaıtyn qustardyń maýsymdyq qonys aýdarýyna ǵana emes, jaqsy uıa salýyna da áser etedi. Biz tarǵaq, basqa da dala qustarynyń (shalǵyn qaraqasy, úlken shalshyqshy, aqqanat boztorǵaı, dala quladyny, saz japalaǵy) uıa salatyn jup sanynyń aıtarlyqtaı azaıǵanyn baıqadyq. Bul joly tarǵaqtyń on uıasyn baqylaý buıyrdy, alty uıadan balapandar túlep ushty, nóserli jaýynnan úsheýin sý aldy, bireýin jyrtqysh buzyp ketti», deıdi mamandar.
Bıylǵy ornıtologııalyq baqylaýdyń nátıjesine saı maýsym-shilde aralyǵynda tarǵaqtardyń uıalaǵan jeti negizgi jerleri anyqtalǵan. Ol – Aqtóbe oblysynda Embi ózeniniń saǵasy (KZ010), Qostanaı oblysynda Qoıbaǵar-Túntúgir kólder júıesi (KZ033), Amanqaraǵaı ormany (KZ034), Toýnsor kóli (KZ037), Jarsor-Ýrkash sory (KZ038), Naýyrzym qoryǵy (KZ040), Pavlodar oblysynda Ertis ormany (KZ105).
Sonymen qatar bıyl 1-10 maýsymy aralyǵynda Aqtóbe oblysy aýmaǵy baqylanyp, esh tarǵaq kezdespegen, al 30 mamyr men 23 maýsym aralyǵynda Qostanaı oblysynda júrgizilgen baqylaýdyń qorytyndysyna sáıkes, nebári 25 tarǵaq kezdesipti. 25 maýsym men 7 shilde arasynda Pavlodar, Abaı oblystaryn baqylaý barysynda Pavlodarda jalǵyz tarǵaq jolyqqan. Al Abaı oblysynda múlde kezdespegen.
Tarǵaqtardyń janashyry Rýslan Orazalıevtiń qustardy baqylaý barysynda túsirgen fotosýreti men qyzyǵy kóp eken. Ázirge qyzyq degen eki mysalmen qaıyraıyn. Tarǵaqtardyń ójettigi sonsha, ózinen júz ese úlken ógizdi de qorqytyp, uıasyna jolatpaǵanyn kórip tańǵalǵanyn jasyrmady Rýslan. Sondaı-aq mı qaınaǵan aptap ystyqta balapandaryna kóleńke jasap, kúnnen qorǵaıdy eken.
Qoryta aıtqanda, qazir kóptegen jan-janýar halqymyzdyń ertegi, jyr, dastandarynda ǵana qalyp barady. «Kózden ketken soń kóńilden ketediniń» kebin kıip otyr. Mysaly, biz aıtyp otyrǵan ertegidegi tarǵaq qusy elimizde bar ekeni, biraq qatary sırep bara jatqan qustardyń bir túri ekeni kóbimizdi tolǵandyrmaıdy. Elimizdegi endemıkterdiń qorǵalýy da, nasıhattalýy da kemshin túsetini qynjyltady.
