Beıbit kúnde «jer aýdarylǵan» batyr

Jeńiske jol ashqan erlik

Qyzyljar óńirindegi Jalǵyztaýdyń baýraıyndaǵy Aıaqkól aýlynda dúnıege kelip, atamekenniń tynyshtyǵyn kúzetken alyp batyrdaı taýǵa qarap áserlenip, órshil minezdi jigit jıyrma jasynda Qaraǵaı aýlyndaǵy bastaýysh mekteptiń muǵalimi ári dırektory qyzmetine kirisken 1940 jyly áskerge shaqyrylǵan. Ýkraınanyń Chernıgov oblysynda ornalasqan áskerı bólimde qyzmet etip júrgeninde soǵys bastalyp, áýeli Odessa qalasyn, odan keıin Qyrym­dy qorǵaýǵa qatysady. Maıdan qyzyp jat­qanyna qaramastan, saýatty ári orys tilin táýir biletin qazaq jigiti Stalıngrad qalasyndaǵy kishi leıtenanttar daıarlaıtyn kýrsqa alynady. Ony 1942 jylǵy qazan aıynda bitirgen soń Stalıngrad maıdanyndaǵy keskilesken shaıqasqa kiredi. Al Qyzyl armııa jaýdyń betin qaıtaryp, qarsy shabýylǵa shyǵyp, Ýkraına jerine aıaq basqanda Dnepr ózeniniń boıynda fashısterdiń myqty qorǵanysyna tap bolady. Osyǵan oraı Jálel Qızatov basqara­tyn vzvodqa Dneprdiń oń jaǵalaýyndaǵy jaýdyń atys uıalaryn barlap, keńes áskeri ótetin ótkel izdestirý týraly buıryq beriledi. Bul áskerı tapsyrmanyń qalaı oryndalǵandyǵy týraly batyr óziniń «О́mir men ólim» kitabynda: «Tún qarańǵylyǵyn paıdalanyp, ýkraınalyq partızandar ákelip bergen qaıyqtarǵa otyryp, dybys shyǵarmastan arǵy betke óttik. Jardyń astyna jasyrynyp, barlaýshylardy ilgeri qaraı jiberdik. Olardyń anyqtaǵanyn­daı, nemisterdiń qorǵanysy kirip­-shyǵa­tyn aýyzdary kózge túspeıtin okoptar jú­ıesinen jáne 12 blındajdan turady eken. Saqshysyn lám degizbesten jaırattyq ta, shaǵyn toptarǵa bólinip, blındajdardy qaýmalaı bastadyq. Jaýdyń ishinde aman qalǵany az. Plasdarmdy basyp alyp, onda berik ornyǵyp aldyq. Tań ata bes tanktiń qoldaýymen fashıster qarsy shabýylǵa shyqty. Men rasııa arqyly ózimizdiń artıllerıstermen tildestim. Solardyń kómegimen jaýdyń jaıaý áskerin tankteri­nen bólip tastaýdyń sáti tústi. Tankige qarsy qoldanylatyn qarýmen ekeýin kúırettik, biraq qalǵandary jyljı otyryp, bizdiń qorǵanystyń alǵy shebine deıin jetti. Men eń aldyndaǵy tanktiń shynjyr tabany astyna granatany laqtyryp, kúlin kókke ushyrdym. Onyń ekıpajy avtomattyń bir jaıpaǵanynan qalmady. Basqa tank­ter keıin shegindi», dep áńgimelepti. Onyń vzvody 1943 jylǵy 28 qyrkúıekten 3 qa­zanǵa deıin Dneprden ótý kezindegi urys­ta artıllerııalyq batareıalardyń jaý ny­sandaryn dál atqylaýyn úılestirip, jaıaý áskerdiń ilgerileýine jol ashqan. Sol erligi úshin aǵa leıtenant J.Qızatovqa KSRO Joǵarǵy keńesi tóralqasynyń 1944 jylǵy 15 qańtardaǵy jarlyǵymen «Keńes Odaǵynyń batyry» ataǵy berilip, «Altyn Juldyz» medali men Lenın ordeni qosa tapsyrylǵan.

«Ultshyl degen qarǵy taqsa da...»

Ol 1945 jyly kapıtan shenin alyp, zapasqa shyqqan soń týǵan eline oralyp, eńbek jolyn jalǵastyrdy. 1946-1957 jyldary Sovet aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy, Lenın jáne Býlaev aýdandyq atqarý komıtetteriniń tóraǵasy boldy. 1957 jyly eren eńbegi úshin ekinshi márte Lenın ordenimen marapattaldy. Keıin ádiletshildigi men ultjandylyǵyna bola qýdalaýǵa ushyrap, qyzmeti tómendeti­lip, Býlaev aýdanyndaǵy Taman dıvızııasy atyndaǵy keńshardy, Qaraqoǵa elevatoryn basqardy. Bul týraly batyr óz kitabynda: «Hrýshevtiń asyra silteýi men sýbektıvızmine qarsy shyǵyp, jazalandym. Biraq qorqyp, taısalǵanym joq. Pikirimdi ashyq aıta bildim. Máskeýdiń, ortalyqtyń zańsyzdyqtaryna, oılaryna kelgenderin istep, bizdiń halqymyzdy qysymǵa ushyratqanyna qarsylyq bildir­genime oraı qandaı qatań soqqy berip, «ultshyl» degen qarǵy taqsa da, bári jala bolsa da, ózimniń moıymaǵandyǵymdy alǵa tarta alamyn», dep jazdy.

«Oblystyq memlekettik arhıvte saq­talǵan qujattarda batyr atamyz týraly derekter bar. Mysaly, Máskeýde ótetin kezekti jınalysqa qatysýǵa áriptesterimen birge saparǵa shyqqan J.Qızatovtyń poıyz kýpesinde órbitken «ashyq suhbaty» keıin oblystyq partııa komıtetiniń bıýrosynda talqylanypty. Qabyldanǵan qaýlyda: «Qızatov joldas KOKP OK plenýmynyń Malenkov, Kaganovıch jáne Molotovtyń antıpartııalyq toby boıynsha qabylda­ǵan sheshimderin aıyptaǵan antıpartııa­lyq áńgime júrgizip, sol sheshimderdi durys emes, al olardy qyzmetterinen alyp, KOKP OK tóralqasynyń quramy­nan shyǵarý kórnekti qyzmetkerlerdi oryn­syz soqqyǵa jyǵý dep sanaǵan», dep jazylypty. Al batyrdyń «Qazaqstan kompartııasy ortalyq komıtetiniń birinshi jáne ekinshi hatshylary nege jergilikti jerden emes, shetten ákelinedi?» degen saýaly ony birden «ultshyldar» qataryna qosqany sózsiz. Batyrdyń qyzmettik mansaby nege órge baspaǵandyǵyn osydan-aq túsinýge bolady», deıdi Soltústik Qazaqstan oblystyq memlekettik arhıvtiń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Sáýle Málikova.

Saıraǵan izi qaldy Syr boıynda

1968 jyly Qaraqoǵa elevatorynyń dırektory qyzmetin atqaryp júrgen J.Qızatov Qyzylorda oblystyq as­tyq ónimderi basqarmasynyń bas­tyǵy qyzmetine joǵarylatylady. Shyn­tý­aıtynda, bul tyń kóterýge baılanysty keńes odaǵynyń túkpir-túkpirinen basqa etnos ókilderi kóptep qonys aýdarýyna baılanysty halqynyń quramyndaǵy qazaqtardyń úlesi tym azaıyp ketken Qyzyljar óńi­rinde kompartııanyń ult­syzdandyrý saıasatyn odan ári belsendi júrgizýge ashyq qarsy shyǵýy ábden yq­tımal batyrdan ony «mádenı jer aýdarý» arqyly qutylý amaly bolsa kerek. Sol kezde Syr óńirinde jaqsy elevatorlar joqtyǵyna baılanysty jergilik­ti dıqandar jınaǵan kúrishti ysyrapqa ushyratpaý máselesi kún tártibinde tur­ǵan edi. Osyǵan oraı J.Qızatov Qyzylor­da astyq ónimderi kombınatyn, Shıeli, Jalaǵash elevatorlaryn salýǵa uıytqy bolady. Buǵan qosa, Úkimet múshelerine baryp, Syr óńiriniń kúrish ósirý salasyn­da qalyptasqan qıyn jaǵdaıdy túsindirip, «Aq marjan» atan­ǵan azyqtyq daqyldyń baǵasyn eki esege deıin ósirtedi. Oblys­tyń mal sharýashy­ly­ǵyn jemmen qamtama­syz etýdiń kúrdeli máselesin sheshýge de járdemin tıgizedi.

Batyr basshynyń qaramaǵyndaǵy ujy­my­na qamqorlyǵy da erekshe bolǵan. Buǵan onyń qol astynda qyzmet istegen Naǵyz­han Qarymsaqovtyń óz esteliginde: «J.Qıza­tov kúrish kombınatynyń eńbekkerle­ri­ne Qyzylorda qalasynyń «Shuǵyla» shaǵyn aýdanynda júz páterli turǵyn úı salǵyzdy. Sol ýaqyttaǵy zań boıynsha jańadan salynǵan turǵynjaıdyń 10 paıy­zyn – tapsyrys berýshi, taǵy 10 paıyzyn – qurylysshylar alyp, qalǵany qalaǵa beriletin. Al Jálel aǵa óz qyzmetkerleri asa muqtaj bolyp otyrǵan páterlerdi mundaı talapaıǵa salǵyzbaıtynyn málimdedi. Alaıda jergilikti bılik ony qoldaǵan joq. Sodan keıin ol kombınattyń partııa, kásipodaq jáne komsomol uıymdarynyń ókilderin shuǵyl jınap alyp, olarǵa: «Baspanasy joqtardyń bári jańa turǵyn úıge kirip alsyn», dedi. Osy daý-damaı qalalyq partııa komıtetiniń Jálel aǵaǵa sógis jarııalaýymen aıaqtaldy. Bul jazamen kelispegen batyr Dinmuhamed Qonaevtyń qabyldaýyna barady. Ony muqııat tyńda­ǵan respýblıka basshysy: «Iá, Jálel. Mun­daı áreket naǵyz batyrdyń ǵana qolynan keledi», dep, kómekshisine J.Qızatov­tyń sógisin alyp tastaý jóninde tapsyrma bergen eken», dep jazǵany aıǵaq.

Qyzylordalyqtar isker de ádil ári janashyr basshy bolǵan J.Qızatovty jetpis jasqa qaraǵan shaǵynda, 1990 jyly Qazaq KSR Joǵarǵy keńesine depýtat etip saılady. Batyr halyq qalaýlysy retinde, ási­rese Aral óńirindegi ekologııalyq apattan zardap shekken adamdardy áleýmettik qorǵaý jónindegi zańdy jetildirýge belsene atsalysty. 1995 jyly ol «Qyzylorda qalasynyń qurmetti azamaty» atandy. О́mirden ótken soń esimi Qyzylorda qala­synyń bir kóshesine, №23 orta mektepke berildi.

Tobyqtaı túıin: Syr jurtynyń keńes zamanynda Qyzylorda oblysyna basqa óńirlerden qyzmeti ósirilip nemese rotasııalanyp, al shyndyǵynda, kompartııa basshylaryna ártúrli sebeppen jaqpaı, «mádenı jer aýdarylyp» kelgen Jálel Qızatov syndy nar tulǵaly azamattardy kózderi tirisinde de, bu dúnıeden ozǵan soń da eshkimniń qas-qabaǵyna qaramastan, erekshe qadirleı bilgen ádiletshil de kesek minezine, keń peıili men kemeńgerligine qalaı razy bolmassyń.