Elimiz ormany oısyrap turǵan memleketterdiń biri. Byltyr 1 qańtarǵa deıin júrgizilgen zertteýlerdiń qorytyndysyna sáıkes, jerimizde 5% ǵana ormandy alqap bary naqtylandy. Onyń jalpy aýmaǵy 30,9 mln gektar. Ekologııa mınıstrliginiń dereginshe, joǵaryda aıtylǵan kólemniń ishine sekseýil men jyńǵyl da kiredi.
Osyǵan oraı elde jeke orman ósirý isi nege damymaı jatyr degen suraq týyndaıdy. О́ıtkeni ol álemdik tájirıbede óz jemisin bergen jumys. Alaıda oǵan bizdiń el daıyn ba? Jalpy, elimizde jeke orman ósirýdi damytý máselesi de kópten aıtylyp júrgen jaıt. Buǵan qatysty talqylaýlar da boldy. Jýyrda Nemis tehnıkalyq yntymaqtastyq qyzmetiniń (GIZ), Ortalyq Azııanyń ınnovasııalyq orman qyzmetiniń (ILUCA) jeke orman ósirýdi qoldaý salasyndaǵy tájirıbesi talqyǵa tústi.
Alqapty orman ósirýge, onyń áleýetine erekshe nazar aýdaryldy. Qatysýshylar elimizde alqapty orman ósirýdiń tásilderin ázirledi. Máselen, jeke orman ósirý men pıtomnık (ósimdikterdiń ekpe kóshetimen aınalysatyn) sharýashylyǵyn damytýdaǵy memlekettik qoldaý sharalary pysyqtaldy.
Qazir ormannyń birinshi jaýy órt bolyp tur. Alaıda resmı derekterge sensek, bıyl orman órtteriniń sany 75,2%-ǵa azaıdy. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń, Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń Orman jáne órtke qarsy qyzmetteriniń profılaktıkalyq is-sharalary men jedel is-qımyldarynyń nátıjesinde bıyl orman órtteriniń sany edáýir azaıǵan kórinedi. Máselen, 2024 jyldyń basynan bastap el aýmaǵynda jalpy aýdany 37 506,9 gektar ormandy alqapta 190 órt tirkelgen, alaıda órtti órshitpeı tez óshirip otyrǵanyn aıtady resmı mekemeler. Byltyr 749 órt oqıǵasy tirkelipti. Iаǵnı bıyl órt oqıǵasy 75,2% azaıdy degen aqpar negizsiz emes.
Mamandar bul jumysty budan da ári ilgeriletý úshin orman órtin erte anyqtaý júıesin engizýge bolatynyn aıtady. Iаǵnı tilsiz jaýdy jedel anyqtaýǵa arnalǵan jańa tehnologııalardy engizý qajet. Bul jumys júıesi qazirdiń ózinde qolǵa alynǵan ormandar bar. Máselen, orman órtin erte anyqtaý júıesi «Býrabaı» (132,0 myń gektar), «Kókshetaý» (182,0 myń gektar), «Medeý» (842 gektar) tabıǵı parkterinde, «Ertis ormany» (277,0 myń gektar) rezervatynda jumys istep tur. Demek 2 myńǵa jýyq gektar orman alqaby qaýipsiz bolmasa da, qaýiptiń aldyn alýǵa qabiletti deýge bolady.
«2023 jyly respýblıkalyq bıýdjet esebinen «Kókshetaý» memlekettik ulttyq tabıǵı parki men «Ertis ormany» memlekettik orman tabıǵı rezervatynyń aýmaǵynda orman órtin erte anyqtaý júıesin ornatý jumystary júrgizildi. Jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen 2023 jyly Qostanaı oblysynyń 11 orman sharýashylyǵy mekemesin qamtı otyryp, 34 beınebaqylaý ornatyldy. Al Soltústik Qazaqstan oblysynyń 12 orman mekemesiniń 11-i qamtyldy, onda 16 beınebaqylaý ornatyldy. Erte anyqtaý júıelerin engizý jumystary áli de jalǵasyp jatyr», deıdi Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıtetiniń qyzmetkerleri.
Orman máselesinde taǵy bir eleýli qadamdy aıtpaı ketýge bolmas. Máselen, byltyr elimizde ósimdikterdiń bıoalýantúrliligin saqtaý maqsatynda 152 elde tuqym qory quryldy. Qazirgi ýaqytta álemde myńnan asa aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń, tabıǵı floranyń, jemis ósimdikteriniń, t.b. tuqym qory bar. Elimiz keıingi onjyldyqta ormandardyń azaıýy, ormannyń tabıǵı alýan túrliliginiń joıylý problemasyna tap kelip otyr. Alaıda qazaq jerinde ormandy qalpyna keltirý, ekojúıeni saqtaýda mańyzdy aǵash, tal túrleri tuqymdarynyń resýrstary mol ekenin aıtady mamandar. Osyǵan oraı Dúnıejúzilik tuqym qory elimizde landshafttardy turaqty qalpyna keltirý jobasyn qolǵa aldy. Onyń aıasynda orman ósimdikteri tuqymdardyń genetıkalyq qory qurylyp otyr.
«Orman ósimdikteri tuqymdarynyń genetıkalyq qory – ósimdikterdiń genetıkalyq materıaldaryn saqtaý qoımasy. Osy arqyly ormandardyń ártúrliligin, genetıkalyq tutastyǵyn saqtaýǵa bolady. Bul – elimizdiń ár óńirinen jınalǵan túrli orman tuqymdaryn saqtaıtyn erekshe platformanyń biri. Qor genetıkalyq aqparat qorynyń qyzmetin atqaryp, órtten, aýrýlardan, kesýden, túrli tótenshe jaǵdaılardan keıin ormandy qalpyna keltirýge múmkindik beredi», deıdi qor saqtaýshy mamandar.
Olardyń aıtýynsha, elimizde tuqymdardyń genetıkalyq qorynda saqtalatyn aǵash túrleriniń bastapqy tizbesi túrlerdi qorǵaý, landshaftta taralýy, zııankester men aýrýlarǵa tótep beretin talaptarǵa saı suryptalyp jasaldy. Tizimge Qyzyl kitapqa engen biregeı, sırek kezdesetin aǵash ósimdikteriniń 46 túri, belsendi abattandyrý is-sharalaryna qajet áleýeti bar perspektıvaly túrler, orman qurýda mańyzdy ról atqaratyn orman qurýshy túrler kirdi.
«Tuqymdar qorynda ósimdikterdi saqtaý jáne olardyń túrlerin kóbeıtý jumystary elimizdiń landshafttarynyń uzaqmerzimdi turaqty damýyna qajetti qadamdardyń biri bolmaq. Ol ormandardy qalpyna keltirýge, bıoalýantúrlilikti kóbeıtýge jáne jerdiń degradasııasy men klımattyń ózgerýimen kúresýge múmkindik beredi», deıdi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti tóraǵasynyń orynbasary Erlan Qutpanbaev.
«Ormany bardyń qorǵany bar» degen sóz qaı zamanda da óz mańyzyn joǵaltpasa kerek. Qazirgi orman jaýǵa qalqan bola almaǵanmen, elimizdiń ekojúıesin saqtaıtyn úlken qamal ekeni túsinikti. Sol turǵyda ushy-qıyrsyz qazaq baıtaǵyn jasyldandyrý isi júıeli túrde jalǵastyryla berýi tıis.
