Avtor amerıkalyq ǵalymdarmen
Biri Irannan, endi biri Mysyrdan, tipti sonaý Tanzanııadan at arytyp kelgen bilimpazdar da bar eken. Báriniń ortaq taqyryby – Ortalyq Azııa. Konferensııada árkim ózi qyzyqqan taqyrypqa tyńdaýshy bolýǵa tańdaý berilgen. Men osy múmkindikti paıdalanyp Krıs Atvıdtiń aýdarmasymen jaryq kórgen «Mońǵoldyń qupııa shejiresiniń» aǵylshynsha tanystyrylymyna qatystym. Aýdarmashy men mońǵol tarıhyn zerttegen ǵalymdar atalǵan eńbektiń qundylyǵy men onyń aýdarmasy haqynda jaqsy baıandama jasady. Is-shara bitken soń, aýdarmashy, ǵalym Atvıdpen kezdesip, az-kem áńgimelestim. Ol osy kitapty aýdarý úshin mońǵol tilin úırengenin, Ortalyq Azııaǵa saparlaǵanyn aıtty. Áredikte men oǵan «Qupııa shejiredegi» Taıan han, Tuǵyryl han degenderdiń qazaq ekenin bilesiz be?» degen suraq qoıdym. Ol bilmeıtinin aıtyp, sál qysyldy. Ary qaraıǵy áńgime Ortalyq Azııadaǵy ádebı týyndylar, aýyzsha ádebıet jóninde órbidi. Sózdiń bir kezeginde oǵan qazaqtyń jyraýlar poezııasy týraly aıtyp edim, tyńdaǵysy keletin emeýrin tanytty. Kóshpeli halyqtardyń ómirin jiti zerttegendiki me, álde qyzyýshylyǵy oıandy ma, ol «osy jyrlardyń aǵylshynsha nusqasy bar ma?» dep surady. Aýdarmasynyń joq ekenin aıtyp, áýenin tyńdattym. Sol sátte Pıttsbýrg ýnıversıtetiniń áldebir buryshynda naıza men qalamdy qatar ustaǵan er Dospambettiń «Toǵaı, toǵaı, toǵaı sý, toǵaı qondym, ókinben. Tolǵamaly ala balta qolǵa alyp, top bastadym, ókinben» degen júrekjardy jyrlary asqaqtap turdy. Sálden soń ol: «Bul – sózsiz ǵajap dúnıe. Siz bul jyrlardy aýdaryp, osynda nasıhattasańyzshy», degen oıyn aıtty. Sodan beri sol bir ǵalymnyń usynysy esime túsken saıyn «eger jyraýlar poezııasyn amerıkalyqtar oqysa qaıter eken?» degen oı mazalaıdy da júredi. Múmkin olar bizdiń poezııamyzdyń úlken qýatyn ańǵarar.
Oı tartar
Vırjınııa shtatynyń Arlıńton qalasyndaǵy jalǵa alǵan páterimizde ár kúni keshte báseń dybyspen jyraýlar jyryn qoıyp, eki ulymyzdyń arqasyn sıpap uıyqtatamyz. Bulaı isteýimizge amerıkalyq kórshilerimizdiń «balalary shýlaıdy, mazasyz» degen irkes-tirkes aryzdary sebepshi boldy. Basynda bundaı eski áýen men mátinge qulaǵy úırenbegen balalarymyz bara-bara jyraýlar jyrymen tez til tabysyp ketti.
«Jazyda kóp-aq jortqan ekenbiz,
Arǵymaqtyń taldaı moıynyn taldyryp,
Úıde qalǵan arýdyń al ıindigin aldyryp».
Bir oılasań, muhıttyń arǵy shetinde eli men jerinen alys júrgen jetkinshekterge besik jyry bolǵan Dospambettiń óleńinen artyq qymbat eshteńe joq shyǵar. Otbasylyq dástúrimiz osylaı jalǵasa berdi. Qazir ár kúni keshki toǵyz jarymda bizdiń qulynshaqtar uıqyǵa keterde Shalkıiz ben Dospambettiń jyrlaryn tyńdap, uzasa 10-12 mınýtta pyryldap uıqyǵa ketedi. Bul tájirıbeden keıin maǵan jyraýlar poezııasynyń adamnyń mıyn, jan dúnıesin tynyshtandyratyn biz bilmegen ózgeshe qasıeti bar ma degen oı keldi. Bar bolýy ǵajap emes. Kezinde kúlli eldi oıatqan, rýhymyzdy túletken, naıza ustaǵanǵa dem berip, dala men aspan arasyna sán qosqan jyrlardy biz áli tolyq tanyp úlgermedik. Al onyń ǵajaıyp qýaty men kúshi jóninde de áli talaı zaman oılanarmyz. Bundaıda taǵy jyraýlar poezııasyn amerıkalyqtar oqysa ǵoı degen oıdyń shúńetine qulaısyń.
Sirge jııar
Arysyn aıtsaq, jyraýlyq dástúr bul tek qazaqtyń ǵana emes, búkil kóshpeli halyqtardyń ortaq rýhanı qazynasy. Bógenaıy bólek jyrlardan biz sol halyqtyń tarıhyn, mádenıetin, ulttyq dúnıetanymyn, fılosofııalyq oılaryn ańdaımyz. Biz biletin bashqurt pen tatar, qaraqalpaq pen noǵaı, tyva men qyrǵyzdyń jyraýlyq dástúri epıkalyq mazmun, oıdy jetkizý tásili, aýyzeki oryndaý dástúri jaǵynan ortaq erekshelikterge ıe.
Al bul dástúr sonaý Batys jurtynda da bar ekeni anyq. Eýropada da túrli formada saqtalǵan baı mádenı mura retinde jyrlar qarastyrylǵany belgili. Irlandııa men Shotlandııany meken etken keltterdiń jyraýlyq óneriniń bir túri retinde bardtar erekshe mańyzǵa ıe. Olar osy arqyly tarıhı oqıǵalardy, batyrlyq joryqtardy, mıfologııalyq oqıǵalardy jyrǵa qosqany anyq. Bardtar tek aqyn ǵana emes, sonymen qatar tarıhshy, shejireshi, halyq aldyndaǵy bedeli joǵary tulǵalar bolǵan. Al ıslandııalyq saga jyrlary ómir fılosofııasyn negiz etken jyrlardy poetıkalyq úlgide jurtqa usynyp keldi. Zerdelep kórsek, báriniń maqsaty bir, ereksheligi ortaq. Bári eski tarıhty keıinge jetkizip, dáýir aǵynynda joǵalyp ketpeı, qaıta jańǵyryp otyrý. Sol úshin de olar aýyzsha jyrlaý dástúrin ustanǵany belgili. Adam mıynyń aq qaǵaz ben kók sııadan da qýatty ekenin, meıli qanshama daýyl tursyn, qandaı yqylym zaman bolsyn, onyń óshpeıtinin baǵamdaǵan. Kári tarıh betinen qanshama qoljazba ushty-kúıli joǵalyp ketti. Al adam sanasyna jazylǵan qundylyqtardyń kóbi saqtalyp keledi. Sanaǵa saqtalǵan oıdyń san jyldyq ǵumyry bar ekenin álemniń ár qıyrynda qunyn joımaǵan jyrlar túsindirip berip jatyr. Oıdy oı qýalap, taǵy da aıtarymyz, bizdiń jyraýlar poezııasyn amerıkalyqtar oqysa...
