Ana tilimizdiń «Altyn adamy»

Qazaq til biliminiń qaı­ratkeri, túrkolo­gııa­nyń tegeýrindi tul­ǵasy, Túrkııanyń «Dil Kurumu» qoǵamynyń qurmetti mú­shesi, Bashqurtstan Ulttyq ǵylym akade­mııasynyń qurmetti akade­mıgi, «Otan» ordeniniń ıegeri, Halyqaralyq «Qazaq tili» qo­ǵamynyń negizin qalaýshy, akademık Ábdýálı Týǵanbaıuly irki­lissiz izdenistiń, esepsiz eńbektiń, moıymas minezdiń, taımas tabandylyqtyń adamy edi. Sondyqtan ony ana tilimizdiń «Altyn adamy» dep ataýǵa bolady. Esik qorǵanyna jaqyn mańda týǵany úshin de, qaıshylasqan tusta qaırat kórsete júrip qazaq tiliniń mártebesi úshin kúresip, Qazaq tili qoǵamyn qurǵany úshin de, etnolıngvıstıkanyń túp bastaýynda turǵany úshin de, úndemeı júrip úlken isterdi atqarǵany úshin de osylaı ataý ádiletti ári abzal bolar edi.

Ol sóz súıegine sińgen, keń pishilgen, kenen bilim jıǵan, halyq danalyǵynan qanyp ish­ken, sony úlken arnaǵa quıa bil­gen, tutas kezeńge tutqa bol­ǵan tuǵyrly tulǵa edi. Biz bú­gin ter­mınologııanyń tep­seńi, til­tanymnyń túzeńine shy­ǵyp tursaq, soǵan jaqpar-jaq­par­men, qııa-qııamen jol salǵan, tymyrsyq ýaqytta tońǵa aınal­ǵan qazaq túrkologııasynyń kóbesin buzyp, sere qardan soqpaq shyǵarǵan ǵasyrlyq shynarǵa – ǵulama abyzǵa qaryzdarmyz.

Ol kámeletke tolǵan jasynda soǵysqa attandy, maıdannan oralǵan soń, oı maıdanyna aralasty. Qos maıdannan da jeńispen shyqty. Kóterip shyq­qany adamdyq jalaýy, kisilik baıraǵy edi. Jaman jerdi basqan joq, jańsaq pikir aıtqan joq. Qyryq atanǵa júk bolar jan­keshti jumys atqardy, artynda myń baspa tabaq eńbek qaldy. Myń baspa tabaq degenińiz, qyryq mıllıon tańba degen sóz. Bylaı qarasań, qarapaıym arıfmetıka sııaqty. Alaıda sonyń artynda qansha uıqysyz tún, kúlkisiz kún jatyr.

Árbiri Esik qorǵanynyń kir­pishindeı «Qazaqtar ana tili áleminde» úsh tomdyǵy yjdaǵatty kisiniń ysyrapsyz ǵumyryn kórsetedi. Bul jalǵasty jumys, ǵylym adamynyń etalony bolǵan tulǵanyń etnolıngvıstıkalyq sózdigi qazaqtaný epopeıasyn tolyqtyrady. Qazaqtaný epopeıa­sy degen sózdi tekke aıtqanymyz joq. Qazaq etnolıngvıstıkanyń qaınar bastaýynda turyp, onyń jeke ǵylym salasy retinde ór­kendeýi men ósýine tikeleı bastamashy bolǵan Ábdýálı Qaıdar ultty taný tildi tanýdan bastalatynyn aıqyndap, aıshyqtap kórsetip berdi.

Etnostanym men tiltanym egiz ekenin, osy ekeýiniń sıntezi – etno­lıngvıstıka bizdiń barymyzdy baǵalap, joǵymyzdy túgendeýge baǵdar ekenin bildirdi. Toqsan jasynda osylaı tolǵandy. Til biliminiń tóbe bıine aınaldy. Tór­de otyryp, tóbe-tóbe eńbegin usyndy. Tamyrlas túrki álemin túgendedi. Qarymdy qalamymen qatarlasyn qanattandyrdy, murattasyn mereılendirdi. Qazaq tiliniń mártebesi úshin daýdan da, jaýdan da taısalmady. Qysym kórse de, qyspaqqa tússe de qa­zyq etken oıynan aınymady, qadaq etken isinen sheginbedi. Ol ultqa, elge qatysty qaı máselede qaırat kórsetip, qalyń ortasynda júrdi. Jurt degende júregin usyndy. Azamattyq ustanymy aıqyn boldy. Sondyqtan Alash arystarynyń aqtalýy, Til týraly zańnyń qabyldanýy, «Qazaq tili» qoǵamynyń qurylýy, álippe reformasy sekildi qabyrǵaly ister­de Á.Qaıdardyń esimi qashan­da alǵash atalatyn.

Azattyqtyń aq tańy araılap atqanda túrkologııa ǵylymynyń qaıta qanattanýyna, ana tiliniń tuǵyryna qonýyna, til, termınologııa, latyn álipbıi jobasyna qatysty bedeldi minberlerde udaıy sergek ún qata bildi. Túp-tamyrymyzdy qopara, túp-ta­nymymyzǵa túren sala kel­gen «Túrkitanýǵa kirispe» qazaq túrkologııasyn túbegeıli ózgertken eren eńbek boldy. 1985 jyldan bastap joǵary oqý oryndaryna oqytyla bastaǵan osy eńbek túrkitanýshylardyń álippesine aınaldy. Qazir túrik tiline de aýdarylǵan bul súbeli eńbekti dúnıejúzi túrkologteri baǵdar etip alǵan.

Ábdýálı Týǵanbaıulynyń áýeli indete oqyp, paıymdy pi­kiri qalyptasqan tulǵanyń biri – Shoqan Ýálıhanov eken. Ǵalymnyń baǵdarly baǵytynyń biri – uıǵyrtaný bolsa, Shoqan salǵan sony soqpaqtan keıin shóp basqan osy jolǵa tústi. Keńes­baevtyń keńesimen bastalǵan «Qazirgi uıǵyr tilindegi qos sózder» dıplomdyq jumysy júıe­li ǵylymı jumysqa ulasty. Sondyqtan onyń qalamynan týǵan uıǵyr tiliniń máselesine arnalǵan irgeli de kúrdeli mono­grafııalar serııasy da álem­dik túrkologııaǵa qosylǵan qo­maqty úles. Akademıktiń 1955 jyly «Qazirgi uıǵyr tilindegi qos sózder» taqyrybynda kan­­dıdattyq, 70-jyldary «Uı­ǵyr dıalektileri jáne áde­bı tildiń dıalektilik negizi» atty doktorlyq dıssertasııa qorǵaýy, 1971 jyly «Qazirgi uı­ǵyr ádebı tiliniń damýy» atty monografııa jazýy – bul sózimizge dálel. Túrki akademııasy 2017 jyly basyp shyǵarǵan «Uıǵyr tili leksıkasynyń damýy» atty irgeli monografııa da osy ilkimdi izdenistiń jemisi edi. Ol osylaısha, túrkitanýdyń bir salasy retinde jańa kózqaras qalyptastyrdy.

Abyz aǵa amanatqa da be­rik edi. Ony Halyqaralyq Túr­ki akademııasyna tabys­taǵan qymbat qoljazba mura­la­rynan da ańǵarýǵa bolady. Bul qorda kórnekti ǵalym­nyń qoljazbalary, aǵa dos­ta­ry­nyń qundy muralary saq­tal­ǵan. Ásirese áıgili Ámir Ná­jip­tiń 4 tomdyq «Istorıko-srav­nıtelnyı slovar tıýrkskıh ıazykov XIV veka» («HIÚ ǵasyrdaǵy túrki tilderiniń tarıhı-salys­tyr­maly sózdigi») degen irgeli eń­beginiń orny bólek. Keńestik qursaýdyń qalyń kezeńinde Ámir Nájip osy qomaqty qoljazbasyn baspaǵa tapsyrǵan eken. О́kinishke qaraı, onyń I tomy 1979 jyly Máskeýde jaryqqa shyǵady da, qalǵan tomdary toqtap qala­dy. Ǵulama ǵalym Qazaqstan táýelsizdigin jarııalaǵan tusta syr­las ini-dosy Ábdýálı Týǵan­baıulymen óz shańyraǵynda dıdarlasyp, jaryq kórmegen qoljazba muralaryn amanattap otyryp: «Ortaǵasyrlyq jazba eskertkishterdiń kóbisi búgingi qazaq jerinde dúnıege kelgen, demek olardyń murageri – sendersińder. Men ǵumyrymdy túrkologııaǵa arnadym. Eńbek­terimniń birazy jarııalandy. Jarııalanbaǵandary da az emes. Solardy ózińe amanat etem» degen eken.

Toqsannyń tórindegi abyz aǵa asyl amanatty bizge tabystap turyp, osy sózderdi tolqyp aıtyp edi. Bul rette aıta ketsek, Ámir Nájip aıaqtaǵan irgeli de keshendi eńbekte eski eskertkishtegi 2500 sóz túrki tilderiniń tarıhı sózdikteri men XI-XV ǵasyrlar aralyǵynda jazylǵan 20-dan astam kóne ádebı jádigerlermen, sondaı-aq 20-dan astam qazirgi túrki tilderiniń baı materıalymen salystyryla berilgen. Arab-parsy, sonymen birge mońǵol, býrıat, qalmaq tilderimen salys­tyrýlar jasalǵany tynymsyz eńbekqorlyqtyń, tógilgen terdiń mólsheri syndy. Kóp uzamaı, 2017 jyly biz irgeli eńbekti muqııat daıyndap, júıelep, tórt tomdyq tolymdy kitap etip basyp shyǵardyq. Sonda sertine berik Ábdýálı aǵa moınynan aýyr amanat júgi túskendeı, árbir tomdy asyqpaı paraqtap, tebirene baýyryna basyp, aq batasyn berip edi. Rıza bolǵandyǵy – sol joly óziniń jeke zattary men qoljazba hattaryn da akademııaǵa tapsyrǵan bolatyn. Olar qazir akademıktiń kózi retinde Halyqaralyq Túrki akademııasynyń mýzeıi men kitaphanasynda saqtaýly tur.

Sızıf eńbegi sekildi sabylys pen sarylystan, samǵaý men qulaýdan, qaıtalaý men qaı­raty kemýden turatyn ǵylym joly Ábdýálı Qaıdardy qa­jytyp, qamyqtyrǵan joq, qaıta qaırady. Amanat shaǵyna deıin arpalysyp, ǵylymnyń tasyn arqalady. Ol eńbek óteýsiz bolǵan joq. Kózi tirisinde jaryq kórgen «Ǵylymdaǵy ǵumyr» atty 6 tomyn qarap otyryp, saıyn tulǵanyń iz salmaǵan, ilgegin tappaǵan salasy joqtyǵyna qaıran qalasyń. Etımologııa, etnonımıka, sóztaný, túbirtaný, termınologııa, onomastıka, frazeologııa, tarıhı leksıkologııa, dıalektologııa sekildi til biliminiń san salasynda saıraǵan izi jatyr. Túrkologııa men altaıtanýda da ana tiliniń abyzyn aınalyp óte almaımyz.

Hakim Abaıdyń «Tolyq adam» konseptýaldy ıdeıasy­nyń ýtopııa emestigin Ábdýá­lı Týǵanbaıulynyń ómiri men bolmysynan kóremiz. Adamdyqtyń kemeldigine anyq mysal da osy. Máýeli báıterekteı bolǵan ulaǵatty ustazdyń jetekshi bolyp, jón siltegen shákirtteriniń ózi qazir qadaý-qadaý iri ǵalym­darǵa aınaldy.

Biz akademık Ábdýálı Qaı­dar jóninde sóz qozǵaǵanda, júz jyldyq júıeli jumys, júlgesi úzilmegen jaryq bolmys, eseli eńbek pen eren erlik, ultty súıýdiń úzdik úlgisi, elge qaltqysyz qyzmet qylýdyń bıik belgisi jóninde aıtamyz. Ol ortaq iste olja salǵan, joqty izdegen, bardy túgendegen, ult tilin ulyqtaǵan, baýyrlas halyq­tardyń tutastyq týyn kótergen, jańa latyn álipbıiniń bastaýynda turǵan, bir sózben aıtqanda, ult rýhanııatyn jańǵyrtqan passıonar tulǵa edi. Ǵıbratty ǵumyryn, ǵapyly joq ǵylymı izdenisin, búkil ómirin sózdiń mánin ashýǵa jumsaǵan tuǵyrly tulǵanyń júrip ótken júz jyldyq joly – urpaqqa ónege. Ana tilin tórge ozdyrǵan abyzdyń ilkimdi isteri jalǵasyn tabady dep senemiz.

Darhan QYDYRÁLI,

akademık, senator