– 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisine qatysypsyz. Ol kezde stýdent pe edińiz, álde jumys istep júrdińiz be?
– 1986 jyly Almaty qalasyndaǵy qazirgi Abylaı han atyndaǵy Álem tilder jáne halyqaralyq qatynastar ýnıversıtetiniń stýdenti edim. Qaraǵandy oblysynyń Aqtoǵaı aýdanynyń týmasymyn. 1986 jyly Qarqaraly qalasynda qazaq mektebin kúmis medalmen bitirip, oqýǵa tústim. Ol kezde shet tilderi mamandaryn daıarlaıtyn elimizdegi jalǵyz oqý orny «InIаz» ǵana bolatyn. Sondyqtan bul oqýǵa iligý de ońaı emes edi. Qaraǵandy oblysynyń Aqtoǵaı aýdanynda nemister kóp turdy. Nemis balalarmen oınap júrip, olardyń tilin ıgerip alǵanmyn. Iаǵnı ózgeler qınalyp, áreń oqýǵa túsetin ınstıtýtqa qabyldanýym qıyndyq týǵyzbady. Sabaq úlgerimim de jaqsy edi. Qysqarta aıtqanda, Jeltoqsan kóterilisine deıin stýdent boldym.
– Úlgili stýdent Marattyń alańǵa shyǵýyna ne sebep boldy?
Rysbek, Amantaı atty eki jigitpen «Selınnyı» kınoteatrynyń aldynda qazan aıynda tanystym. Kınoǵa bılet tappaı, kassadan shyǵyp kele jatyr edim, ekeýi jolyǵa ketip: «Bılet kerek pe?» dep surady. О́zderi erterek kassadan arzan bılet alyp, ústine aqsha qosyp satady eken. Biri AHBK-da (Almaty maqta-mata kombınaty), ekinshisi AZTM-da (Almaty aýyr mashına jasaý zaýyty) jumys isteıtin kórinedi. Sol kúni kınoǵa birge kirdik. Amantaı men Rysbekpen tanystyǵymyz dostyqqa ulasty.
Bir kúni oqý zalynda otyr edim, álgi eki dosym kirip kelip, saıası áńgime aıta bastady. Kitaphanashy orys apaıdyń «shyǵyńdar» degenine qaramaı, jastardy jalyndy sózderimen baýrap aldy. Amantaı men Rysbek: «Sender shet tilderin úırenip jatyrsyńdar, óz tiliń birlik úshin, ózge til tirlik úshin kerek» dep jalyndap sóılegende, Shet tilder ınstıtýtynyń qyz-jigitteri rýhtanyp ketti.
– Instıtýt kitaphanasynda bolǵan bul oqıǵa jeltoqsan aıynda boldy ma?
– Joq, qarasha aıynyń basy edi.
– Sonymen, jeltoqsannyń 17-18-i kúnderi jurt alańǵa shyqty ǵoı...
– Biz Amantaı men Rysbektermen qazirgi Qurmanǵazy men Shagabýtdınov kósheleriniń qıylysynda kezdesetin bolyp, kýrstastarymdy úgittep ertip shyǵý úshin ınstıtýtqa kettim. Bir topta oqıtyn stýdentterden maǵan Talǵardyń qyzy ǵana erdi. Esimi esimde qalmapty. Bizdi Baqyt Baımurzaeva atty kýratorymyz toqtatpaq bolǵanymen, onyń sózin júre tyńdap, kelisilgen jerge keldik. Sol jerden Amantaılarmen jolyǵyp, odan ári Abaı dańǵylyna shyǵyp, Pýshkın kitaphanasyna deıin jaıaý bardyq. Dúrbeleń bastalǵanǵa deıin jubymyz jazylmaı, alańda birge júrdik.
– Qaqtyǵys kezinde qandaı áreket jasadyńyzdar?
– Ol sátti múldem esime túsirgim kelmeıdi. Áli kúnge qazaqtyń qyzdarynyń batyrlyǵyna tańǵalamyn. Jigitterdiń namysyn qaırap, qasymyzda júrdi. Mılısııalardan ábden qanjosa bop taıaǵyn jep, alańnan «Qazaqfılmge» deıin áreń jettim. Belgili aqyn Dáýitáli Stambekov aǵamyzdyń sheshesi men meniń anam birge týǵan. Iаǵnı bólem edi. Ol kisi «Qazaqfılm» shaǵyn aýdanynda turatyn. Sol úıdi panalamasam, ustalyp qalarymdy bildim. Esikti Dáýitáli aǵanyń áıeli Farıda tátemiz ashqanda, álim joq, qulap tústim. Jotamnan aqqan qan qatyp, denem kıimime jabysyp qalǵan eken. Ata-anam alańdap, meni izdep Dáýitáli aǵanikine telefon shala beripti. Dáýitáli aǵa ata-anama aman-esen kelgenimdi habarlady da, meni eshqaıda jibermeı qoıdy.
– Sosyn...
– Alańda sýretke túsip qalǵandardyń bárin ustap ketip jatqandyqtan, Dáýitáli aǵam meni ınstıtýtqa jibermedi. Sabaqqa barmaǵan stýdentti oqýdan shyǵaryp jiberedi ǵoı. Men ınstıtýttan shyǵyp qalǵan soń, ózim suranyp, áskerge kettim. Áskerden 1989 jyly kelgenimde Jeltoqsan kóterilisine qatysqandar aqtala bastapty. Sol kezde oqýdan shettetilgenderdi qaıtadan qabyldap jatyr eken. «InIаz»-ǵa baryp, jaǵdaıdy túsindirip edim, esh qarsylyqsyz birinshi kýrsqa qabyldady. Sóıtip 1994 jyly nemis tili mamandyǵyn alyp shyqtym.
– Osy ýaqytqa deıin Jeltoqsan kóterilisinde kórgen-bilgenińizdi aıtpapsyz. Endi, nege ótken kúnge oralyp, syr aqtarǵyńyz kelip otyr?
– 1986 jyly Almatydaǵy alańǵa azamattyq únimizdi estirtý úshin shyqtyq. «Ár halyqtyń óz kósemi bolsyn» degen urandy tý etip, alańǵa bardyq. Biraq sol kezde Almatyda oqyǵan, jumys istep júrgen qazaq jastarynyń barlyǵy kóteriliske qatysty dep aıta almaımyn. Máselen, bizben birge oqıtyn stýdentterden eki-aq adam alańǵa baryppyz. Ýaqyt óte kele, Jeltoqsanǵa qatysýshy da, ol oqıǵanyń kózsiz batyrlary da kóbeıdi ǵoı. Men solardyń ótirigi men shyndyǵy qatar órilgen áńgimelerin kóp tyńdap júrgendikten, eshkimge Jeltoqsanǵa qatysqanymdy aıtqym kelmedi. Kesh bolsa da, jeltoqsanshylardyń talaby oryndaldy. Soǵan qanaǵat etip, el aldynda etken eńbegimizdi buldamaı júre berdik. Búgin sizge suhbat berýime de tanystarym men dostarymnyń qolqalaýymen kónip otyrmyn. «Jeltoqsan kóterilisine qatysqanymdy dáleldep, kesh te bolsa sol arpalysty kúnderde eldiktiń únin tanytqan jastar ortasynda bolǵanymdy dáleldegim keledi.
Áńgimelesken –
Qanat BIrlikuly,
«Egemen Qazaqstan»
