Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Qazaqstanda bızneske nesıe berý 2008–2009 jyldardaǵy qarjy daǵdarysynan bastap birtindep tómendep keledi. Bizdiń pikirimizshe, keıingi ýaqytqa deıin jaýapty memlekettik organdar bıznesti nesıelendirýdiń tómen deńgeıiniń sebepterine naqty baǵa bermedi», deıdi sarapshylar.
2008–2009 jyldardaǵy daǵdarys saldarynan paıda bolǵan problemalyq nesıeniń bir bóligi daǵdarys kezinde jáne odan keıin birden esepten shyǵaryldy. Alaıda bul problemalyq nesıelerdiń basym bóligi bankter portfelinde saqtalyp, 2017–2019 jyldary ǵana esepten shyǵaryldy. Qazir bankterge memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa aqsha salǵandy qolaı kóredi. Ekonomıkanyń naqty sektoryn qarjylandyrýǵa múddeli emes. Elimizde jumys isteıtin sheteldik iri kompanııalar óndiriske kerek qarjyny onsyz da sheteldik qarjy ınstıtýttarynan alady.
Qarjyger Murat Temirhanovtyń aıtýynsha, 2029 jylǵa deıingi Ulttyq damý josparynda bankterdiń naqty sektordy nesıeleýge qatysý dárejesiniń tómendiginiń sebepteri durys anyqtalǵan.
«Ulttyq damý josparynda jaǵdaıdy qalaı jaqsartý kerektigi týraly aqylǵa qonymdy josparlar bar, al is júzinde kerisinshe bolyp otyr. Bizde aıtylǵan usynystardyń naryqpen ıntegarsııasyna mán berý jaǵy kemshin túsip jatyr», deıdi Murat Temirhanov.
Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenov jýrnalıstermen kezdesýde ekonomıkany nesıelendirý máselesi bank sektorynyń jumysyn retteýmen sheshilmeıtinin aıtqan. Basty nazar ınflıasııany tejeýge baǵyttalýǵa tıis deıdi ol.
«Qarjy sektory osyǵan deıin memleket saıasatynyń jeteginde júrip, qarjyny bólýmen shektelse, qazir ol marketpleıster men túrli fınteh servıster esebinen ekonomıkadaǵy jetekshi kúshke aınalyp otyr. Bul rette bas bank óz saıasatyn osyǵan beıimdeý úshin osy ózgeristerdiń aýqymyn túsinýi kerek», deıdi T. Súleımenov.
«Freedom Holding Corp» kompanııasynyń bas atqarýshy dırektory Tımýr Týrlovtyń pikirinshe, qazirgi jaǵdaıdyń betalysy Parlamenttiń, sonymen qatar mınorıtarlyq aksıonerler men dırektorlar keńesiniń yqpalyn kúsheıtýge qaraı bara jatyr. Tap qazir kredıtorlar men depozıtorlardyń senimine ıe bolý mańyzdy.
«Qarjy salasynyń negizgi máselesi oǵan qatysýshylardyń qolaılylyq aımaǵynan shyqpaı-aq kóp aqsha tabýymen baılanysty. Eshteńege tıispeýge de, ózgertpeýge de bolady. Bizde bári jaqsy. Biraq strategııalyq turǵydan bizge qajet ishki jalpy ónimdi eki ese ósirý úshin bankterdi jaılylyq aımaǵynan alyp shyǵý kerek», deıdi T.Týrlov.
Bizdiń bankterdiń usynyp otyrǵan paıyzdyq mólsherlemesin ekonomıkanyń barlyq salasy ıgere almaıdy. Nesıeniń ózin aqtaýy jáne bıznestiń ózine senimdiligin sezinýi úshin bazalyq mólsherlemeni tómendetý kerek. Sarapshy, kásipker Oljas Mamadáliniń aıtýynsha, bıznes jetkiliksiz qarjylandyryldy. Nesıelendirýdiń ósýine eń aldymen joǵary bazalyq mólsherleme kedergi keltiredi: ol qaryz qarajatyn qymbattatady.
«Bankter nesıe bergen kezde óz portfelin táýekelderdi ártaraptandyratyndaı jáne qolaıly kiristilikti qamtamasyz etetindeı etip qalyptastyrýǵa tyrysady. Korporatıvtik nesıeleý salasyndaǵy máseleniń túbiri – iri qaryz alýshylardyń jeńildikti memlekettik qarajat pen kepildikterge qol jetkize alatyndyǵynda jáne ekinshi deńgeıli bankterdi aınalyp ótip, memlekettik baǵdarlamalar men qorlar arqyly nesıe ala alatyndyǵynda. Shaǵyn jáne orta bızneske nesıe berý – bankter úshin úlken qaýip. Iri bıznespen salystyrǵanda ShOB-tyń tólem qabileti tómen. Kepil qoıý múmkindigi joq. Tutynýshylyq nesıe bankter úshin ishin tabysty segment bolyp qala beredi. Bankterdiń ózara básekege túsetin, jańa ónimderdi usynatyn, eń kóp tabys tabýǵa múmkindik beretin ortasy da osy. ShOB-ty nesıeleýdiń qaltarysta qalatyn sebebin de osydan izdeý kerek», deıdi O.Mamadáli.
Bazalyq mólsherlemeni tómendetý bızneske tıimdi. Biraq onyń ekonomıkaǵa áseri Ulttyq bank pen Úkimette az zerttelgen taqyryp.
«Úkimet pen Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni tómendetý úshin baǵany erkine jibermeýge basymdyq bere bastady. Biraq teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy bir mezgilde álsireýi ımportty qymbattatyp, taýardyń qunyn kóterip jiberdi. Teńgemen eseptegende kiristeri ósetin eksporttaýshylar tabysy ósti. Mundaı jaǵdaıdyń sońy teńgeniń qunsyzdanýyna alyp keletini sózsiz. Eger Úkimet teńgeniń qunsyzdanýyna múddeli bolsa ıntervensııaǵa nege barady?», deıdi O. Mamadáli.
Aıtýynsha, bankterdiń nesıeleý baǵdarlamalarynyń paıyzy joǵary. Sebebi qarajattyń qaıtarylmaý táýekeli aldyn ala eskerilýi, ol ınflıasııany jabýǵa tıis.
«Bıyl zańdy tulǵalarǵa bergen nesıeniń 87%-y – qysqa, 13%-y uzaqmerzimdi qaryzdar boldy. Qysqa nesıeler aınalym qarajatyn tolyqtyrý, bıznesti shamaly keńeıtý úshin ǵana paıdaly bolady. Al ınnovasııalyq kásipkerlikti damytý úshin bizdiń bankter turaqty qorlandyrý men ınflıasııanyń qazirgi jaǵdaıynda qamtamasyz ete almaıtyn uzaq nesıeler qajet», deıdi O.Mamadáli.
Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni tómendetýge jáne ekonomıkany nesıelendirýdi qaıta bastaýǵa múddeli tárizdi. Mólsherlemeniń tómendeýi valıýtalyq saýda-sattyq pen nesıe statıstıkasynyń dınamıkasynan kórinedi. Úkimet paıdaǵa salyq salý arqyly kommersııalyq bankterdiń memlekettik oblıgasııalardy satyp alýyn shektep, ekonomıkany nesıelendirýge májbúrlegisi keledi.
«Biraq mundaı tásil nátıjesin bermeıdi. Bankter memlekettik qaǵazdardy satyp alýdan túsken shyǵyndy valıýtalyq alypsatarlyqpen almastyra alady. Nesıelik táýekelder joǵary kúıinde qalyp otyr. Ekonomıkalyq ósim álsiz bosla, nesıelendirýdi jandandyrýǵa baǵyttalǵan áreketter mardymsyz bolady», deıdi sarapshy.
ALMATY
