Ertis nege tasydy?

Sý resýrstary komıtetiniń sý resýrstaryn paıdalaný jáne qorǵaý jónindegi «Er­tis» basseındik ınspeksııasy bas­shysynyń orynbasary Eleýsiz Qambarovtyń sózinshe, ózenniń qys ortasynda tasýyna muz qursaýy men jerdiń tońdanýy sebep. Al Shyǵys Qazaqstandaǵy kas­kadty sý qoımalarynan ji­berilgen sý asa qaýipti kólemde bolmaǵan.

– Jaýapty mekemeler bıyl jazdan beri kúzde jaıylmalarǵa qaıtadan sý shyǵýy múmkin ekenin, fermerler soǵan oraı shabyndyqtardaǵy shóbin erterek jınap alýy kerek ekenin eskertip keldik. Bıyl ylǵal aǵyl-tegil tústi. Jazda sý qoı­masynan bosatylatyn sý kó­lemi únemi tejelip, meılinshe qalypty normada ustaldy. Shyǵys Qazaqstandaǵy kaskadty sý qoımalarynyń deńgeıin ustap turý maqsatynda keıde Ertis ózenine jiberiletin sý­dyń kólemin arttyrýǵa týra keledi. Bul – májbúrli túr­de júzege asatyn sharýa. Sebebi GES-ter ornalasqan sý qoı­malarynyń bógetterin sý buzyp ketse, birqatar eldi mekenge qaýip tónedi. Jalpy, Shúlbi sý qoı­masynan sý ózenge únemi jiberilip turady. Qalypty kólemi – sekýndyna 650 tekshe metr. Qarasha aıynyń sońynda qoımalarda sýdyń kóp jınalyp qalýynan bul normany art­tyrýǵa týra keldi. Ári barlyq fermerler qulaqtandyryldy. Kólemin arttyrǵanda aldyn ala esepter jasalady, sebebi ol jolaı eldi mekenderge, ja­ıylmalarǵa qaýip tóndirmeýi kerek. Pavlodar oblysyndaǵy jaǵdaı ózendi muz qursaýynan ári jerdiń tońdanýynan boldy. Biraq jaıylmaǵa sý jaıylý tek bir aýdanda, Aqtoǵaıda baıqaldy. Al jazda shapqan shóbin jetkize almaý deregi Jańabet aýyly mańynda ǵana bolǵan. Sebebi bul eldi mekenge tıesili shabyndyq tómende ornalasqan. Sáıkesinshe, muz qursanǵan ózendegi artyq sý aǵyp úlgere almaı, keı jerlerde arnanyń oıpań tustaryn taýy­p, jaıylmaǵa jyljydy. Biraq bul qubylys uzaqqa sozylǵan joq, tez arada sýdyń beti qaıtty. Ekinshi faktor, ózenniń Reseı jaqtaǵy tómengi aǵysyn qalyń muz qursap tastaǵan. Sonyń áse­rinen aǵyn baıaýlaı túsken. Bul da joǵarydaǵy jaıtqa sebep bolǵan. Atap óterligi, shóbi sýda qaldy degen «Ǵıbrat» ShQ basshysymen sóılesý tildesý múmkin bolmady, al «Eldos» qojalyǵynyń basshysy eshqandaı másele joq ekenin aıtty, – deıdi ınspeksııa ókili.

Shyǵys Qazaqstan obly­sy­nyń aýmaǵyndaǵy sý qoı­mala­rynyń eń úlkeni – Zaısan men О́skemenniń ortasynda or­nalasqan «Buqtyrma» sý qoımasy. Ol 49,6 mlrd tek­she metr sý jınaı alady. «Buq­tyrma» – sýdy kópjyldyq retteýge arnalǵan alyp qurylys. Odan keıin tranzıttik dep sanalatyn «О́skemen» sý qoımasy ornalasqan, syıymdylyǵy – ne­bári 660 mln tekshe metr. Al sońǵysy ári Ertiske tikeleı sý bosatatyny – «Shúlbi». Kaskadty sý qoımasynyń syıymdylyǵy – 2,66 mlrd tekshe metr. «Shúlbige» sýdy kóp jınaý múmkin emes, tez tolyp qalatyndyqtan, únemi sý bosatylyp otyrady.

«Barlyq úsh sý qoımasynda GES-ter ornalasqan. «Shúlbidegi» sýdyń deńgeıin Baltyq teńizi deńgeıinen 239-240 metr bıiktikte ǵana ustap otyrýǵa múmkindik bar. Odan assa, qaýipti degen sóz. Al tómendep ketse, gıdro-elektr stansasynyń jumysyna áser etedi. Bul sý qoımalarynyń elimizdiń ekonomıkasyna áseri óte zor. Ásirese, egin, mal, ba­lyq sharýashylyqtaryna sý­dyń ýaqytynda bosatylyp, ózen jaıylmalaryna jaıylýy mańyzdy. Kóktemde sol tur­ǵyda sýdy normadan tys bosatyp, jaıylmalarǵa jasandy tolqyndardyń ekpinimen mol sýdy shyǵaryp jiberemiz. Buǵan qosa kóktemde taýdan erigen barlyq qar sýy osy qoımalarǵa túsedi. Sonyń bárine daıyn bolý jolynda qoımalardaǵy sý deńgeıin únemi baqylap, rettep otyrý qajet. Keıde qys ortasynda jylymyq paıda bolyp, saı-saladan aqqan sýdyń mólsheri artyp ketedi. Máselen, qazir Shúlbi sý qoımasy 85 paıyzǵa tolyp tur. Taǵy 412 mln tekshe metr sý qabyldaýǵa daıynbyz», deıdi E.Qambarov.

Pavlodar oblysy