− Baqythan Medeǵalıuly, byltyrǵy qys elektr energetıkasynda túıini tarqatylmaǵan talaı máseleniń barlyǵyn aıǵaqtap bergeni belgili. Ulttyq kompanııa bıylǵy qysqa qapysyz qamdanǵan bolar. Qystan qysylmaı shyǵýǵa qandaı qadamdar jasaldy?
− Jalpy, KEGOC – Júıelik operator retinde Qazaqstan Birtutas elektr energetıkalyq júıesiniń senimdi jumysyna jaýapty. Sonymen qatar otandyq elektr energetıka naryǵynda júıelik jáne qosalqy qyzmetter kórsetip keledi. Budan bólek, shekaralas memleketterdiń energetıkalyq júıelerimen turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin «bir tolqynda» jumys isteıdi. Osy arada atap ótken jón, KEGOC kompanııasynyń qaramaǵynda myńdaǵan shaqyrymdy quraıtyn joǵary kerneýli elektr jelileri bar. Naqtylaǵanda, ulttyq elektr torabyn quraıtyn uzyndyǵy shamamen 28 myń shaqyrymdyq 220-1 150 kV kerneýli elektr jetkizý jelileri men 83 qosalqy elektr stansasy úzdiksiz jumys isteıdi. Munshama elektr jelisiniń úzdiksiz jumys istep, aýa raıynyń san qıly minezine tótep berýi úshin kompanııa jyl saıyn jóndeý-paıdalaný jumysyn júrgizedi.
Bul jóndeý jumystary bıyl da jalǵasty. Kóktemde sáýir aıynda bastaý aldy. Jóndeý naýqanynda 500-den astam nysanǵa (áýe elektr jetkizý jelileri men qosalqy stansalardyń jabdyqtary) josparly jóndeý jumysy júrgizildi. Jóndeý jumysy kezinde kompanııanyń elektr jelilik nysandary shtattyq rejimde jumys istedi. KEGOC jaraqattanýdyń nóldik ustanymdaryn qatań ustanady. Sol sebepti, jóndeý jumysy kezinde qaýipsizdik talaptaryna qatań túrde nazar aýdarylady.
Bıylǵy jóndeý jumysynyń nátıjesinde qazan aıynda Energetıka mınıstrliginiń Atomdyq jáne energetıkalyq qadaǵalaý men baqylaý komıteti KEGOC kompanııasynyń energo nysandarynyń 2024-2025 jyldardaǵy kúzgi-qysqy kezeńge daıyndyǵyn rastaıtyn pasportyn merziminen buryn berdi. Bul – kompanııanyń qysqy maýsymǵa daıyndyǵyn kórsetedi.
– Elimizde elektr energetıkasyna jyl ótken saıyn suranys artyp kele jatqanyna kýámiz. Aldaǵy ýaqytta KEGOC ekonomıkanyń energııaǵa degen qajettiligin qalaı qamtamasyz etpek?
– 2023 jyly KEGOC elimizdiń júıequraýshy elektr jelilerin damytýdyń strategııalyq boljamyn jasaǵan bolatyn. Bul – strategııalyq qujat. Ony Energetıka mınıstrligi bekitken. Onda 2035 jylǵa deıingi elektr energııasynyń energetıkalyq teńgerimi jáne qýatyn boljaý ındıkatorlary negizge alynǵan. Sonymen qatar basqa qýat óndirýshi qaınarkózderdi damytý bastamalary da, onyń ishinde, jańartylatyn energııa kózderin damytý da eskerilgenin atap ótken jón. Strategııalyq boljam aıasynda ulttyq elektr torabyn damytýdyń perspektıvalyq jobalary qalyptasty.
Ulttyq elektr torabynyń senimdi jumysyn qamtamasyz etý úshin óndirýshi qýat kózderiniń qurylysy boıynsha aýqymdy josparlar aıasynda «KEGOC» AQ elektr jelilerin damytý úshin birtalaı ınvestısııalyq jobany júzege asyrýdy kózdep otyr. Bul oraıda kompanııanyń batyl josparlary bar. Iske asyrylyp jatqan mańyzdy sol jobalardyń biri – «Qazaqstannyń Birtutas elektr energetıkalyq júıesiniń Ońtústik aımaǵynyń elektr jelisin kúsheıtý» jobasy. Bul ońtústik oblystardy elektrmen jabdyqtaýdy kúsheıtýge, energetıkalyq qaýipsizdikti, Ortalyq Azııanyń energojúıelerinen táýelsizdikti qamtamasyz etýge, Soltústik – Ońtústik 500-220 kV tranzıt ýchaskesiniń ótkizý qabiletin qosymsha 500 MVt-qa (1100 MVt-tan 1600 MVt-qa deıin) arttyrýǵa septesedi. Joba 2027 jyly tolyǵymen iske asyrylýy tıis. Qazir jumys kestege sáıkes júrgizilip jatyr.
Odan basqa mańyzdy jobalardyń biri – Batys energoaımaǵyn Qazaqstannyń Birtutas elektr energetıkalyq júıesimen biriktirý. Joba Batys aımaqtyń gaz óndirý ıkemdiligi esebinen energııa júıesin teńgerimdeýge, Qazaqstannyń Birtutas elektr energetıkalyq júıesine jańartylatyn energııa kózderin engizýge múmkindik beredi. 2027 jyly aıaqtalýy josparlanǵan bul joba aıasynda 600 shaqyrymnan astam 500 kV jelilerdiń qurylysy, «О́lke» qosalqy stansasyn qaıta jańartý jáne keńeıtý, sondaı-aq «Qarabatan» taratýshy 500 kV syrtqy taratý qurylǵysynyń qurylysy júrgizilip jatyr. Batys aımaqtyń ótkizý qabileti 500 MVt-qa deıin artady.
Budan bólek, kompanııa balansynda bar aktıvterdiń únemi jańǵyrtylatynyn atap ótken jón. О́ńirlik fılıaldardaǵy 220-500 kV áýe jelilerin rekonstrýksııalaý jobasy boıynsha jalpy uzyndyǵy 8 568,4 shaqyrymdyq qoldanystaǵy 220-500 kV-tyq 95 áýe jelilerine kezeń-kezeńimen rekonstrýksııalaý jumystary júrgiziledi. Qazirgi ýaqytta jobalardyń tehnıkalyq-saraptamalyq qujattary ázirlenip jatyr. Eki kezeńnen turatyn joba 2031 jylǵa deıin jalǵasady.
− Kompanııaǵa tıesili elektr jelileriniń eksporttyq-tranzıttik áleýeti búgingi kúnniń talabyna saı ma?
− Álbette, saı deýge tolyq negiz bar. Bizdiń ońtústik aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerimiz úshin negizgi sý kózi – Qyrǵyzstan aýmaǵyndaǵy Ortalyq Tıan-Shan muzdyqtarynan bastaý alatyn Syrdarııa ózeni ekeni málim. Sońǵy jyldary Qyrǵyzstanda sýdyń azdyǵy baıqala bastady. Osyǵan baılanysty elimizdiń ońtústigin jazda sýmen qamtamasyz etý úshin Qazaqstan Qyrǵyzstannyń sý qoımalaryndaǵy sýdy saqtaýǵa kómektesedi. Ol úshin aýyl sharýashylyǵynyń aralyq kezeńinde, ıaǵnı kúzde, qysta jáne kóktemde Qazaqstan Qyrǵyzstanǵa elektr energııasyn jetkizýdi jáne Reseıden Qyrǵyzstanǵa elektr energııasyn tasymaldaýdy júzege asyrady. Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstannyń Sý sharýashylyǵy jáne energetıka vedomstvolary basshylarynyń Sý energetıkalyq yntymaqtastyq máseleleri jónindegi hattamalyq sheshimine sáıkes, 2024 jyly Qazaqstan Qyrǵyz Respýblıkasyna elektr energııasyn jetkizý jáne Reseıden Qyrǵyzstanǵa tranzıt 1,7 mlrd kVtsaǵ quraýy tıis bolatyn. Onyń 750 mln kVtsaǵ energııasy qyrkúıek-jeltoqsan aılaryna tıesili.
Jetkizýdiń, tranzıttiń josparly kólemi Qazaqstannyń Birtutas elektr energetıkalyq júıesiniń «Soltústik – Shyǵys − Ońtústik» 500-220 kV elektr jetkizý jelileriniń ótkizý qabiletin tolyq paıdalanýdy eskergen. Bular Qazaqstannyń birtutas júıesiniń Ońtústigindegi energetıkalyq tapshylyqty jabýy tıis.
«Soltústik – Shyǵys − Ońtústik» tranzıti júktemesiniń kóptigine baılanysty Reseıden О́zbekstanǵa elektr energııasynyń qosymsha kólemin jetkizý múmkin emes. О́ıtkeni bul elektr jetkizý jelileriniń shamadan tys júktemesin kóbeıtip, apattar týyndatýy múmkin. Bul óz kezeginde Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstanda tutynýshylardyń elektr kózinen ajyrap qalýyna ákelýi yqtımal. Túıindep aıtqanda, kompanııa óziniń eksporttyq-tranzıttik áleýetin múmkindiginshe paıdalanyp keledi.
− Qazaqstan biryńǵaı elektr júıesi kórshiles Reseımen, Orta Azııa elderimen birlese jumys isteıdi. Munyń utymdylyǵy men tıimdiligi nede?
− Qazaqstan, Ortalyq Azııa jáne Reseı energetıkalyq keshenderi ondaǵan jyldar boıy birtutas energetıkalyq júıe retinde jumys istep keledi. Dál osy energııa júıeleriniń parallel jumysy bul elderde elektrmen jabdyqtaýda senimdi ári únemdi. «Basqa memleketterdiń energııa júıelerimen qaptaldas jumys isteýde Qazaqstan ne utady?» degenge kelsek, eń aldymen, elimiz álemdik standart deńgeıinde joǵary sapaly elektr energııasyna qol jetkizedi. Sonymen birge, jelilik ınfraqurylym men generasııalaý rezervterin salý shyǵyndaryn azaıtady. Elde biryńǵaı elektr júıesiniń jumysy kúsheıedi. Basqa energııa júıeleriniń resýrstary arqyly týyndaǵan tehnologııalyq aqaýlardyń joıý merzimi qysqarady. Sondaı-aq qajettilik týyndaǵanda basqa eldermen elektr energııasyn ımporttaýdy, eksporttaýdy júzege asyrady.
Bul arada О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Reseı de dál osyndaı tıimdilikti sezinip otyr. Sondyqtan energııa júıeleriniń parallel jumysy ár tarapqa da paıdaly deýge negiz bar.
− Jańa jyl qarsańynda áriptesterińizge, kópshilikke aıtaryńyz bar shyǵar?
− Álbette. Osy múmkindikti paıdalana otyryp barlyq áriptesterime úılesimdi de tıimdi jumysy úshin alǵys aıtamyn, senimdi jáne kedergisiz jumys tileımin. Sondaı-aq barshańyzdy kele jatqan Jańa jyl merekesimen quttyqtaımyn. KEGOC kompanııasynyń ujymy atynan elimizdiń damýy men energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý jolynda aıanbaı eńbek ete beretinimizdi aıtqym keledi. Úzdiksiz elektrmen jabdyqtaýǵa múmkindik beretin barlyq óndiristik tapsyrmalardy oryndaýǵa baǵyttalǵan júıeli jobalardy iske asyrýdy jalǵastyramyz.
Elimiz aman, jurtymyz tynysh bolǵaı.
− Suhbatyńyzǵa kóp raqmet.
Áńgimelesken –
Qyzǵaldaq AITJANOVA
