– Ershat Aǵybaıuly, elimizde dinı bilim berý úrdisi qaı kezden bastaldy jáne búgingi zaman talaptaryna saı qalaı jańǵyryp jatyr?
– Bul suraqqa jaýap berý úshin sál keıinge sheginis jasaý kerek. VII-VIII ǵasyrdan beri bizdiń jerimizde medreseler tek dinı oqý orny ǵana emes, sonymen birge ǵylymı ári mádenı oshaq retinde qyzmet etkeni belgili. El aýmaǵyndaǵy alǵashqy medreseler Qarahanıdter memleketi tusynda (X-XII ǵasyrlar) boı kóterdi. Onda bilim alǵan talaı ǵulamamyz tek elimizdiń emes, álemdik órkenıettiń damýyna óz úlesterin qosty. О́kinishke qaraı, otarshyldyq zamanda halqymyzdyń rýhanııaty qysymǵa ushyrap, keńes kezeńinde odan da aýyr qııanat kórip, «din – apıyn» degen ıdeologııadan dinimizden aıyrylýǵa sál-aq qaldyq. Tek táýelsizdik alǵannan keıin meshit-medrese jumysy qaıta jandanyp, elimizde dinı bilim berý júıesi jańǵyrdy. Alǵashqy medreseler Shymkent, Taraz, Almaty qalalarynda ashylsa, qazir elde QMDB-ǵa qarasty 9 medrese-kolledj jumys istep tur. Mysyr men Qazaqstan arasyndaǵy kelisimge oraı «Nur-Múbárak» Egıpet ıslam mádenıeti ýnıversıteti ashyldy.
Bul saladaǵy jetken jetistikterimizdiń biri – «ıslamtaný» mamandyǵynyń memlekettik mamandyqtar klassıfıkatoryna engizilýi. Iаǵnı 2011 jyldan «ıslamtaný» mamandyǵyna memlekettik grant bóline bastaýy otandyq dinı bilim salasyna jańa serpilis ákeldi. 2012 jyly magıstratýra, doktorantýra bólimderi ashylyp, ózimizde ıslam ǵalymdaryn daıarlaı bastadyq. Munyń bárine qol jetkizý úshin aıanbaı eńbek etken, ýnıversıtetimizde 17 jyl boıy prorektor qyzmetin atqarǵan professor Shamshádın Kerim men oqý ornynyń burynǵy prorektory, PhD Qaırat Qurmanbaevtyń qosqan úlesin aıta ketý kerek.
Qazir elimizdegi jalǵyz ıslamı joǵary oqý orny – «Nur-Múbárak» ýnıversıtetinde ıslamtanýshydan ózge dintanýshy, teolog, shetel fılologııasy, aýdarmashy mamandyqtary boıynsha kadr daıarlanady. 2001 jyly nebári 56 stýdent bilim alǵan bolsa, qazir úsh satyly deńgeıde 2506 adam oqyp jatyr. Bıyldyń ózinde 860 shákirt (823 bakalavr, 35 magıstrant, 9 doktorant) oqýǵa qabyldandy. Osy kezge deıin oqýdy támamdaǵan 2800-deı túlegimiz túrli qyzmette tabysty eńbek etip júr.
– Bilim sapasyn arttyrý maqsatynda qandaı jumystar júrip jatyr?
– Birinshiden, jaqynda osy qyzmetke kelgennen keıin bilim sapasyn jaqsartý maqsatynda stýdentterden bastap, oqytýshy-professorlyq quram, qyzmetkerler arasynda arnaıy saýalnama júrgizdik. Stýdentter úshin bilim berý júıesine saı bólek saýalnama ótkizildi. Bul qadam bilim sapasyn arttyryp qana qoımaı, oqytý júıesine zamanaýı talaptarǵa saı ádistemelik jańartýlarǵa jol ashady dep senemiz.
Ekinshiden, oqý baǵdarlamasyn halyqaralyq standarttarǵa saı bolý úshin álemdik tájirıbelerdi engizý árdaıym kún tártibinde. Mysaly, stýdentterimiz tek dástúrli ıslamı ilim alyp qana qoımaı, sheteldik jetekshi ýnıversıtetterde tájirıbeden ótedi. Sondaı-aq zamanaýı tehnologııalar, oqytýdyń onlaın platformalary, sıfrlyq kitaphanalar jáne ınteraktıvti oqý quraldary qoljetimdi. Bul bilim berý úderisin jeńildetip qana qoımaı, ony jańa deńgeıge kóterýge múmkindik beredi. Sondyqtan otandyq biregeı ıslamı ýnıversıtet retinde joǵary dinı bilim berý salasyn zaman talabyna saı úzdiksiz jańartyp, básekege qabiletti, rýhanı jáne zııatker tulǵalardy tárbıeleýdi maqsat etemiz. Bul – dinı jáne zaıyrly bilimdi úılestire otyryp, jan-jaqty damyǵan tulǵa qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan keshendi qadam.
– Básekege qabiletti tulǵa qalyptastyrýdy maqsat tutamyz dedińiz. Osy oraıda elshil, memleketshil dindar tárbıeleýdiń joly qandaı?
– Saýalyńyz óte oryndy. Qazirgi jahandyq kezeńde elimizdegi rýhanı damý men ult biregeıligin saqtaý – mańyzdy mindettiń biri. Biz árdaıym Alash zııalylarynyń eren eńbegin úlgi etemiz. «Ilanbasam, aıtpaımyn, ımanymnan qaıtpaımyn» degen Ahmet Baıtursynuly sekildi ardaqty arystarymyz din men bilimdi qatar ustanyp, nasıhattaı bilgen. Dindi jeleý etip, eldi aldaýshy dúmshelerdi qatty synaǵan Aqańnyń sózderi qazirgi ýaqytta da ózekti. Ásirese jat dinı aǵymdar rýhanııatqa umtylǵan jastardyń sanasyn ýlap, el tarıhy men ulttyq salt-dástúrimizge, memleket saıasatyna qyryn qarap júrgeni belgili.
Bul keleńsizdikke qatań saıasat ne jalań emosııalyq áreket tosqaýyl bola almaıdy. Biz Alash zııalylarynyń jolyn jańǵyrta otyryp, qazaq jastaryna dinniń durys negizderi men shynaıy qundylyqtarymyzdy nasıhattaýdy maqsat etemiz. Stýdentterge tarıh, mádenıetimiz ben salt-dástúrimizdiń mán-mańyzymen qatar, jat aǵymdardyń túpki maqsattaryn túsindire otyryp, qoǵamdyq sanaǵa yqpal etýge tyrysyp kelemiz. Iаǵnı otanshyl, memleket múddesin qorǵaıtyn dindarlardy eń aldymen durys baǵyttaǵy júıeli bilim men babadan mura bolǵan ónegeli tárbıe arqyly qalyptastyra alamyz.
Osy oraıda, «Nur-Múbárak» ýnıversıtetinde stýdentterge tek dinı ilimderdi ǵana emes, zaıyrly quqyq negizderi, Qazaqstan tarıhy, memlekettik qurylymdar men qundylyqtar, zań, saıasat, ekonomıka, sheshendik óner, t.b. pánder oqytylatynyn aıta ketý kerek. Sabaq barysynda qazaq halqynyń tarıhy, mádenıeti, salt-dástúri, Abaı men Shákárim, Alash zııalylary men oıshyldardyń eńbekterinen mysaldar keńinen qoldanylady. Bul jastarǵa ulttyq, rýhanı jáne mádenı muralarymyzdy qurmetteýge, óz boıyndaǵy qabiletterin damytyp, pikirin aıta alatyn ári jan-jaqty tulǵa retinde qalyptasýyna, memlekettiń zaıyrly qaǵıdattary men dinniń rýhanı rólin qatar túsinýge múmkindik bereri sózsiz.
– Dinı qyzmet pen dinı pedagogtik qyzmettiń parqy qandaı?
– Dinı qyzmet pen dinı pedagogtik qyzmet ekeýiniń de negizgi maqsaty qoǵamdy rýhanı saýattandyrý men izgilikke tárbıeleý bolǵanymen, olardyń aıtarlyqtaı aıyrmashylyǵy bar. Mysaly, dinı pedagogıka teorııalyq bilim berýge baǵyttalǵandyqtan, onyń qyzmeti bilim salasynda júzege asady. Al dinı qyzmettegiler halyqpen tikeleı qarym-qatynasta bolatyndyqtan, dindi tájirıbede qoldanýǵa mashyqtanady. Jalpaq tilmen aıtsaq, pedagog qyzmeti stýdentter men bilim alýshylarǵa negizdelip, halyqpen, jamaǵatpen jumys isteıtin mamandar tárbıeleıdi. Aıta keterligi, árbir din qyzmetkeri úshin pedagogtik qabiletti damytýdyń mańyzy zor. Sebebi meshitter men dinı ortalyqtarda halyqtyń saýatyn ashýǵa arnalǵan kýrstar men dárister ótkizgende ózderi bilim alǵan pedagogıkalyq ádis-tásilderdiń kómegine júginedi. Sondyqtan ýnıversıtet kesheninde oqý-tájirıbelik meshiti bar.
Dinı pedagog bolashaq din qyzmetkerlerin tek bilimmen ǵana emes, ǵylymı kózqaraspen, zamanaýı bilim men tehnologııalarmen qamtamasyz etýge tıis. Bul qoǵamnyń rýhanı turaqtylyǵy men din mamandarynyń kásibı deńgeıin kóterýge septigin tıgizedi. Sondyqtan bul eki baǵyt birin-biri tolyqtyryp otyrady. Bilikti pedagog daıyndaǵan dinı mamandar qoǵammen jaqsy jumys istep, dinı qyzmetti joǵary deńgeıde atqara alady. О́z kezeginde, tájirıbeli dinı qyzmetkerlerdiń nasıhat qyzmeti pedagogterge jańa ıdeıalar men baǵyttardy anyqtaýǵa múmkindik beredi.
– Dinı bilim salasynda qandaı eldermen baılanystaryńyz bar? Jalpy otarshyldyq, keńestik zamanda senim salamattylyǵy álsiregen bizge qaı el úlgi?
– Álemde dinı bilim berý salasynda úlken jetistikke jetken birneshe memleket bar. Atap aıtsaq, Mysyr, Túrkııa, Malaızııa, Sıngapýr, Birikken Arab Ámirlikteri, t.b. Sondaı-aq kórshi Reseı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan da dinı bilim berý júıesin damytyp jatyr.
Biz táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary jastarymyzǵa dinı bilim alýǵa bolatyn el retinde Mysyrdy tańdaýymyz beker emes. Sebebi Islam biliminiń máshhúr ortalyǵy sanalatyn «ál-Azhar» ýnıversıteti osy elde ornalasqan. Bul oqý ornynyń tarıhy X ǵasyrdan, naqtyraq aıtqanda 970 jyldan bastalady. Bilim berý aıasy tórt mázhabty da qamtyǵandyqtan, ol jerge shákirtter álemniń túkpir-túkpirinen jınalady. Kezinde Mámlúk memleketiniń bıleýshisi bolǵan Beıbarys sultan (1260-1277) Mysyrda ıslam mádenıeti men bilimin órkendetýge, «ál-Azhar» ýnıversıtetiniń qaıta jandanýyna yqpal etip, ony nyǵaıtý jolynda erekshe kóńil bólgen eren tulǵa retinde tanymal. Bul tarıhty mysyrlyqtar jaqsy biledi jáne olardyń Qazaq eline degen qurmeti erekshe. «Nur-Múbárak» ýnıversıtetine kelgen ǵalymdar «Kezinde sizderdiń babalaryńyz bizge kómektesken, biz sony qaıtaryp jatyrmyz» dep qurmet bildirip jatady.
Túbimiz bir Túrkııa eli de dinı bilim berýde ozyq elderdiń biri. Olardyń ereksheligi – zaıyrly jáne dinı bilimniń úılesiminde. Túrkııanyń teologııalyq fakýltetteri ıslam ǵylymdaryna tereń boılap, sonymen qatar zaıyrly gýmanıtarlyq pánderdi de oqytady. Túrkııanyń tájirıbesi elimiz úshin paıdaly. Sebebi biz de zaıyrly memleket qaǵıdattaryna negizdelgen qoǵamda dinı bilimdi damytamyz. Sondyqtan Túrkııanyń din qyzmetkerlerin daıarlaý júıesi men dinı kadrlardyń qoǵamdaǵy rólin aıqyndaý tájirıbesi bizge úlgi.
«Nur-Múbárak» ýnıversıtetinde Mysyr men Túrkııadan kelgen 24 ǵalym, professor sabaq beredi. Oǵan qosa áriptes oqý oryndarmen kelisimshart jasalǵan, stýdentter akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamasy aıasynda jáne doktorlyq taǵylymdama kezeńderinde osy elderge baryp, bilim alyp, tájirıbe jınaqtap qaıtady. Zamanaýı tehnologııalar men ıslam bilimin ushtastyryp otyrǵan Malaızııa ýnıversıtetterimen de áriptestik baılanystamyz. Olar ıslam ilimderin IT tehnologııamen, ınklıýzıvti bilimmen jáne halyqaralyq tájirıbemen biriktirýde aldyńǵy qatarda. Sondyqtan dinı bilimdi zamanaýı álemge beıimdeý baǵytynda bizge paıdaly.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
