О́simdik geniniń ony stresske tózimdi etetin erekshe qasıeti ashyldy
Qazaqstandyq ǵalymdar ósimdik geniniń ony stresske tózimdi etetin erekshe qasıetin ashty. Ǵalymdardyń pikirinshe, bolashaqta zertteý nátıjelerin otandyq aýyl sharýashylyǵy salasynyń ıgiligine paıdalanýǵa bolady jáne bul el ekonomıkasynyń damýyna áser etedi.
R.Omarov atyndaǵy EUÝ ósimdik bıotehnologııasy ǵylymı zerthanasy, PhD doktory, aǵa oqytýshy Jadyrasyn Nurbekova men Ben Gýrıon ýnıversıtetiniń Blaýshteın atyndaǵy ınstıtýty ǵylymı qyzmetkerleriniń birlesken ǵylymı jańalyǵy «The plant journal» ǵylymı basylymynda jarııalandy.
Ǵalymdardyń aıtýynsha, bolashaqta zertteý nátıjelerin otandyq aýyl sharýashylyǵy salasynyń ıgiligine paıdalanýǵa bolady jáne bul el ekonomıkasynyń damýyna áser etedi. 4 jyl boıy júrgizilgen ǵylymı jańalyq arabıdopsıs ósimdigindegi aldegıdoksıdaza-2 geniniń jańa rólin anyqtady. Buǵan deıin ǵylymı ortada mundaı zertteýler tabylmady.
«Arabıdopsıs ósimdiginde aldegıdoksıdaza -2 genin zertteý salasynda ǵylymı jańalyqtar bolǵan joq. Biz osy ósimdikte osy genniń qyzmetin birinshi bolyp ashtyq. Bul onyń bir ǵana fýnksııasy bar degendi bildirmeıdi. Arabıdopsıs ósimdiginde tórt gen bar aldegıd oksıdazalary. Osy ósimdiktiń mysalyndaǵy zertteýimizde biz aldegıdoksıdaza-2 geniniń belsendiliginiń bolmaýy nemese tómendeýi aldegıdoksıdaza-3 geniniń joǵarylaýyna ákeletinin dáleldedik. Bul óz kezeginde arabıdopsıs japyraqtarynyń qartaıýyn báseńdetedi jáne ýly aldegıdterdiń mólsherin azaıtady», deıdi ǵalym Jadyrasyn Nurbekova.
«Afrıkalyq sap» keseline qarsy vaksına oılap tabyldy
Otandyq ǵalymdar jylqyǵa qaýip tóndirgen «Afrıkalyq sap» keseline qarsy vaksına oılap tapty. Bıyl jyldyń basynda Qaraǵandy oblysynda jylqylar jappaı osy keselmen aýyryp, denesin iriń jaılap, júrip-turýdan qalǵandyqtan, tórt aýylda qatań shekteý sharalary engizilgen bolatyn. Zerthanalyq tekserýden soń onyń atalǵan indet ekeni rastaldy.
Qylquıryqtylardy indetten aman qalýdy oılaǵan ǵalymdar «Afrıkalyq sap» nemese epızootııalyq lımfangıt dep atalatyn aýrýǵa qarsy vaksınany jasap shyǵardy.
Jańa vaksına Otardaǵy bıologııalyq qaýipsizdik jónindegi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda jasalyp, synaqtan ótti. Keıin Úmitker aýylyna qarasty Úlgi, Tórtkól bólimshelerinde jáne Qarqaraly aýdanyna qarasty Yntaly aýylynda aýrý jylqylarǵa salyndy.
Emi joq indetke qarsy jasalǵan tuńǵysh vaksına qazaqstandyq ǵalymdardyń basty jetistiginiń biri.
Immýndyq júıeniń jaǵdaıyn baǵalaýǵa arnalǵan AI negizindegi startap ázirlendi
«Deni saý ult» ulttyq baǵdarlamasy aıasynda otandyq ǵalymdar ımmýndyq júıeniń jaǵdaıyn baǵalaýǵa arnalǵan AI negizindegi startap ázirledi. Jańa ınnovasııalyq ónim onkologııalyq klınıkada sátti iske qosyldy.
Innovasııalyq medısına ǵylymı-klınıkalyq ortalyǵy dárigerlerinen quralǵan komandanyń aıtýynsha, jobanyń negizgi maqsaty - halyqqa tegin ári qoljetimdi skrınıng usyný. Platforma jalpy qan analıziniń nátıjelerine negizdelgen ımmýnologııalyq derekterdiń keń aýqymyn taldaıdy. Sonymen qatar jasyryn ınfeksııalardy anyqtap, organızmniń aýrý-syrqaýǵa, ekpege, fızıkalyq júktemeler men stresske áserin baqylaýǵa kómektesedi. Sondaı-aq ımmýnıtetti qalypta ustap, nyǵaıtý úshin usynymdar beredi.
Platformany ázirleýge 8 jyldan astam ýaqyt jumsalǵan. Jobanyń basty artyqshylyǵy – medısınalyq derekterdi joǵary jyldamdyqpen jáne dáldikpen óńdeı alatyn jasandy ıntellekt, bul egjeı-tegjeı jekelendirilgen esepterdi kez kelgen tilde usynýǵa múmkindik beredi.
Otandyq ónim densaýlyq saqtaý salasyn jaqsartý úshin joǵary áleýet kórsetip, halyqaralyq alańǵa shyǵýǵa daıyn ekenin kórsetken. Atalǵan joba shet elderdiń de qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵan.
Qaterli isikke qarsy D-VC preparaty synaqtan ótti
Astanalyq bıolog, ǵalym, Nazarbaev ýnıversıtetiniń oqytýshysy Dos Sarbasov myshıak trıoksıdimen (ATO) biriktirilgen askorbın qyshqylynyń (DVC) zertteletin d-ızoformasy preparatyn qoldana otyryp, onkologııanyń tórtinshi satysyndaǵy adamdarǵa qoldanatyn dári oılap tapty.
Bul ádiske 2022 jyly klınıkaǵa deıingi zertteý júrgizilip, tózimdi jáne qaýipsiz dozasy anyqtalǵan bolatyn. Sodan keıin, klınıkalyq synaqtan ótkizýdi bastady. DVC-tiń tómen dozalaryn standartty ATO dozasymen biriktirip, bir rettik jáne birneshe ret engizýdiń klınıkalyq zertteýiniń birinshi kezeńi 2023 jyly zertteýge engizilgen pasıentterde isik ósýin turaqtandyrý nátıjelerimen aıaqtady.
Sondaı-aq ekinshi kezeń synaqtary da sátti ótkizildi. DVC jáne ATO preparattarynyń joǵary dozalaryndaǵy dárilerdiń tózimdiligi men qaýipsizdigin zerdeleý boıynsha klınıkalyq zertteýlerdiń ekinshi kezeńi Almaty qalasynda Qazaq onkologııasy jáne radıologııasy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda jasaldy. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstr málimetinshe 30 pasıent standartty ATO dozasymen birge DVC maksımaldy tózimdi dozasyn bir rettik engizý úshin zertteýden ótken. Al 8 emdelýshige zertteletin preparattar birneshe ret engizilgen.
Endi preparattyń tıimdiligin zerdeleý úshin 3-shi fazanyń klınıkalyq zertteýleri Almaty, Astana, Pavlodar qalalarynda júrgiziledi. Osy maqsatta ruqsat alý jónindegi eseptik qujattar ázirlendi. Klınıkalyq zertteýdiń barlyq kezeńderi aıaqtalǵannan keıin preparat Qazaqstanda tirkeledi.
Biregeı plazmalyq qondyrǵy jasaldy
Qazaqstandyq ǵalymdar kómirsýtekti gazdardy bir satyda taza sýtegi men kómirtekke óńdeıtin biregeı plazmalyq qondyrǵy jasap shyǵardy. Jańa tehnologııa óndiris prosesin jyldamdatady jáne energııa shyǵyndaryn azaıtady. QR Ǵylym mınıstrligi janý problemalary ınstıtýtynyń mamandary jasaǵan ınnovasııalyq qurylǵy 2700 gradýsqa deıingi temperatýrada gazdy ydyratý úshin plazmany paıdalanady. Qondyrǵy reaktordan, salqyndatý jáne gaz tazartý kamerasynan, sondaı-aq kómirtegi qarasy jınalatyn kúıe ustaǵyshtan turady.
Reaktor eki grafıt elektrodtary bar tik sılındr túrindegi plazmalyq júıe bolyp tabylady. Kómirsýtek gazdary reaktorǵa beriledi, onda elektr doǵasy janyp, olardy 1800–2700 gradýsqa deıin qyzdyrady. Bul temperatýrada gazdardy olardyń negizgi quramdas bólikterine – sýtegi men qara kómirtekke bóletin pırolız júredi.
Dástúrli ádisterden aıyrmashylyǵy, ornatý katalızatorlardy qajet etpeıdi jáne energııany aıtarlyqtaı az tutynady. Jańa tehnologııany qoldaný arqyly gaz tolyǵymen óńdelip, alynǵan sýteginiń tazalyǵy 98,9 paıyzǵa jetedi.
Bul baǵaly shıkizat ýltra berik jipter men kompozıtter alý úshin qoldanylady. Ǵalymdardyń aıtýynsha, dástúrli pırolız ádisteri ádette áldeqaıda kishirek nanotútikterdi shyǵarady.
11-synyp oqýshysy AR-veb qosymshasyn jasap shyǵardy
Semeı qalasynyń 11-synyp oqýshysy Nurlyhan Maratov qalalyq ınfraqurylymdy damytýǵa baǵyttalǵan biregeı AR-veb qosymshasyn jasap shyǵardy. Bul ınnovasııalyq joba «Aqyldy qala» baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrylyp, qalanyń ınfraqurylymyn jobalaý jáne josparlaý tásilderin túbegeıli ózgertýdi kózdeıdi.
AR tehnologııasyna negizdelgen qosymsha bolashaqta qurylys jumystaryn az shyǵynmen júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Paıdalanýshylar mobıldi qurylǵylar arqyly jobalardyń 3D-modelderin qarap, QR-kodty skanerleý arqyly bolashaq ǵımarattardyń nemese eskertkishterdiń úshólshemdi modelin shynaıy ortada kóre alady. Sonymen qatar olar nysandardyń árbir elementin barlyq jaǵynan baǵalaı alady. Ol arqyly turǵyndar qala qurylysy sheshimderine qatysa alady. Mysaly, eskertkishter men ǵımarattardyń qurylysyn qoldap, daýys berýge jáne olardy júzege asyrýǵa qarjylaı qoldaý kórsetýge múmkindikteri bar.
«Men bul jobany tek tehnologııalardy damytý úshin emes, adamdardyń ómirin jaqsartý úshin de jasadym. Qala turǵyndarynyń óz qalasymen tyǵyz baılanys ornatyp, onyń damýyna qatysýy óte mańyzdy dep sanaımyn. Qosymshada qalanyń kórikti jerleri týraly aqparattyq jáne oıyn-saýyq mazmundaǵy vırtýaldy gıd-chat-bot bar. Bul fýnksııa qalalyq ınfraqurylymmen ózara árekettesýdi jeńildetedi: qoldanýshylar kafelerde aldyn ala oryn alyp, emhanalarǵa jazyla alady jáne týrıstik nysandardy tamashalaý múmkindigine ıe bolady. Sonymen birge qosymsha aýa raıy boljamyn, jol qozǵalysy týraly ózekti aqparatty usynady», deıdi Nurlyhan.
Nurlyhan buǵan deıin QEFO.KZ. TableTech jobalarynyń jáne Discover Abai týrıstik qosymshasynyń avtory retinde tanylǵan.
Qaýipti ekotoksıkantty zalalsyzdandyrýǵa arnalǵan katalızator ázirlendi
Sátbaev Ýnıversıtetiniń jas ǵalymy Esbol Shaımardan professor Baǵadat Selenova men qaýymdastyrylǵan professor Sana Qabdrahmanovanyń jetekshiligimen qaýipti ekotoksıkant – polıhlorbıfenıldi (PHB) tıimdi zalalsyzdandyrýǵa arnalǵan katalızator ázirledi. Bul óte qaýipti ekotoksıkant Stokgolm konvensııasynyń sheshimimen turaqty organıkalyq lastaǵysh (TOL) retinde tirkelip, mindetti túrde zalalsyzdandyrý úrdisinen ótýi tıis.
Qazaqstanda PHB-nyń «Sovol» jáne «Sovtol» atty túri Keńes Odaǵy kezeńinde kóp mólsherde óndirilgendikten, turaqty organıkalyq lastaǵysh qaldyǵy boıynsha Qazaqstan TMD elderi ishinde (Reseıden keıin) ekinshi oryndy ıemdenip otyr. Osy oraıda Shaımardan Esbol emıssııa kózderine jaqyn ornalasqan aımaqtyń topyraq jáne sý shógindileri úlgileri quramyndaǵy PHB kongenerleriniń mólsherin anyqtap, onyń taralý kartasyn saldy. Sonymen qatar doktorant zertteý nátıjesinde qorshaǵan orta nysandarynan alynǵan topyraq jáne sý shógindilerinen PHB-ny tolyqtaı ekstraksııalaý úshin tıimdi ekstragentti de anyqtaǵan.
Jas ǵalym turaqty organıkalyq lastaǵyshtardy túrlendirýde qoldanylatyn katalızator quramyndaǵy qymbat metalǵa jatatyn palladıı mólsherin azaıtyp, ony salystyrmaly túrde mys jáne nıkel sekildi arzan elementtermen almastyrý arqyly tıimdi katalızator ázirlep, asa qaýipti lastaǵysh PHB-ny 99,6% bıfenılge aınaldyrýǵa qol jetkizdi.
Sıntezdelgen katalızatorlardy óte qaýipti qaldyq sanatyna jatatyn PHB-ny túrlendirýde qoldaný qorshaǵan ortany ýly zattardan tıimdi, ári «jasyl» ádispen aryltýmen qatar, ekonomıkalyq jaǵynan ońtaıly tehnologııany ázirleýge de múmkindik beredi.
Jas ǵalymnyń ázirlegen katalızatory BUU Turaqty damý maqsatyna jetýge jáne QR ratıfıkasııalaǵan Stokgolm konvensııasyn oryndaýǵa, atap aıtqanda, turaqty organıkalyq lastaǵyshtardy túrlendirý arqyly antropogendi áseri bar lastaýshy zattardy zalalsyzdandyrý salasyna óz úlesin qosary sózsiz.
