Foto: ashyq derekkóz
Hrıstıandyq ilim Palestınanyń soltústigindegi Nazaret degen shaǵyn shaharda Iısýstiń (bizdińshe Ǵaısanyń) dúnıege kelýinen bastaý alady. Ol qaýymyna búkil adam bir-birine baýyr ekendigin jetkizip, kúlli tirshilik ıesine mahabbatpen qaraýdy ýaǵyzdady. Tánniń qursaýynan shyǵyp, jan áleminiń tereńine boılaýdy úıretti. Qudaıdyń patshalyǵy tek sol kezde ornaıtynyn túsindirdi. Farıseıler men olarǵa bılik qurǵan rım ámirshilerinen basqa qarapaıym halyqtyń barlyǵy derlik Ǵaısanyń paıǵambarlyǵyna ıman keltirdi.
Qudaı Adam men Haýany ata-anasyz jaratqany sekildi Ǵaısany da dúnıege ǵaıyptan keltirdi. О́ziniń nuryn áli turmys quryp úlgermegen Márııamnyń qutty qursaǵyna saldy. Hrıstıan úmbetiniń osy seniminiń rastyǵyna musylman jurtshylyǵy shák keltirmeıdi. Quranda «Biz oǵan (Imranqyzy Márııamǵa) rýhymyzdan úrledik. Ol Rabbysynyń barlyq kitaptaryn maquldady. Ol jan-tánimen, bar yqylasymen moıynsunǵandardyń biri boldy» delinse (66:12), endi bir aıatynda «Márııamuly Ǵaısaǵa ap-aıqyn muǵjızalar berdik hám ony Qasıetti rýhpen jelep-jebedik» (2:87) deıdi.
Ǵaısanyń ǵajaıyp túrde dúnıege kelýin shyǵys shaıyrlary tipti tereń qabyldaǵan. Muny adamnyń qudaılyq deńgeıge kóterilýi dep túsindirip, onyń rýhanı maǵynasyn keńeıte túsken. Aıtalyq Máýlana Rýmıdiń aqyn, shyǵystanýshy Láıli Qundaqbaıdyń tárjimesindegi óleńine nazar aýdaryp kórelik.
«Tániń – bıbi Márııam,
Árbirińniń Ǵaısań bar!
Biraq ábden jan qınalmaı týmas Ol,
Estımisiń, Jaısańdar?»
Allanyń kúlli elshileri, onyń ishinde Ǵaısa men Muhammed paıǵambarlar aıtyp ketkendeı, qudaı adamnyń óz ishinde. Naqtyraq aıtsaq, adamnyń ishinde qudaıdan úrlengen rýh bar. Biraq ony nápsi perdeleri búrkep tur. Adam ıman qylyshymen osy nápsiniń perdelerin dar-dar aıyrǵanda ǵana, qudaılyq rýhtyń sáýlesi kórinedi. Tán taqylettes bıbi Márııamnyń qursaǵyn Táńir taqylettes Ǵaısanyń jaryp shyǵýy osy maǵynany ashyqtap tur.
Ras, hrıstıan qaýymy Ǵaısany adam sýretinde kóringen qudaıdyń naq ózi deıdi. Bul dúnıetanymdy birjaqty túsinýge bolmaıdy. Islamda qudaıdy kórmese de, kórip turǵandaı ómir súretin rýhanı maqam (saty) – ıhsan dep atalady. Bul maqamda Allamen bolmys birliginde tutasý maqsat etiledi. Biraq ol birden oryndalatyn is emes. Eń áýeli bul jolǵa bel baılaǵan musylman turaqty izdenis pen talaby arqyly ustazynyń rýhanı dárejesine jetýi kerek. Muny «fáná fısh sháıh» dep ataıdy. Odan ótkesin onyń aldynan Muhammed paıǵambardyń rýhanı dárejesi kútip turady. Oǵan qadam basqan kezde, bul saty «fáná fır Rasýl» dep atalady. Ári qaraı adam «Fáná fıllah» deńgeıine jetýdi kózdeıdi. Bul qudaıdyń uly rýhanııatyna qosylý.
Sonda adam qudaı bola ala ma? Bul suraqqa jaýap berý úshin myna mysalǵa oı júgirtip kórelik. Jerge qulaǵan jańbyrdyń tamshysy ózi sekildi tamshylarmen tutasýdy qalaıdy. Sóıtip ol kólshikke aınalady. Kólshik ózenge jetýdi armandaıdy. Artynsha ózenge qosylyp, teńizge quıǵysy keledi. Eń aqyrynda teńizden muhıtqa jetip tynady. Oılanyp qarasańyz, barlyǵy bir tamshydan bastaý alǵan. Osy arqyly biz joǵarydaǵy máselemizdiń mánin túsinemiz. Tamshynyń muhıt bola almaıtynyndaı, adamnyń da qudaı bola almaıtyny anyq. Biraq tamshy muhıtqa qosylsa, endi ol muhıttyń sýy bolyp esepteledi. Sol sekildi adam da qudaılyq rýhqa qosyla alǵan bolsa, onyń aıtqan sózi qudaıdyń sózimen para-par bolady.
Al endi qudaı men adam ortasynda perzent bola alady degen túsinik ıýdeılerge olarǵa bılik júrgizgen rımdikter arqyly jetýi múmkin. Rım jáne grek mıfologııasyndaǵy sheshesi adam, ákesi qudaı batyrlardyń kýlti kúshti bolǵany tarıhqa aıan. Ǵaısa paıǵambardy da osy «ádispen» dúnıege keltirý keıingi jurttyń shyǵarmashylyq «jemisi» bolý kerek.
Ǵaısa paıǵambardyń ýaǵyz-nasıhatynyń ulyq ustyny – qarymtasyz meıirim men shartsyz mahabbat. Onyń aıtýynsha, kórinip turǵan baýyryńdy súımeı jatyp, kórinbeıtin qudaıdy súıemin deý – ótirik.
«Sonda oǵan dindarlardyń bireýi suraq qoıdy.
– Ustaz, qudaıdyń eń mańyzdy ósıeti qandaı? – Ǵaısa bylaı dep jaýap berdi:
– Jaratýshyńdy jan-dilińmen jaqsy kór, sanańmen súı. Bul – birinshi hám eń uly nızam. Ekinshisi – soǵan mazmundas: jaqynyńdy janyńdaı jaqsy kór. Kúlli paıǵambar senimi osy eki ósıetke negizdelgen» (Matfeı, 22: 35-40)
Buǵan qosa, adam eshkimnen eshteńe talap etpeı izgilik jasaýǵa umtylý kerek. Juparly jumaqty, ondaǵy káýsar bulaq pen máýeli aǵashtardy dáme ete otyryp, kisige jaqsylyq jasamaý kerek. Bul áreket seniń júrek qalaýyńnan shyǵý kerek dep túsindiriledi.
Sondaı-aq Ǵaısa «qanǵa – qan, janǵa – jan» degen ustanymnan alshaq bolýǵa shaqyrady. «Bireý seniń jeıdeńdi surasa, oǵan shapanyńdy da sheship ber» deıdi Injildi ilki aıatynda (Matfeı, 5:40 ). Tipti synyqtyq tanytyp «oń betińdi ursa, sol betińdi de tos» dep nasıhat etedi (Matfeı, 5:38). Bul adamnyń nápsisin, ıaǵnı ishki «menin» kúıretip, joǵaryda aıtqan qudaımen bolmys birligine tutasýǵa jol ashatyn rýhanı qareketter.
Hakim Abaıdyń «Adamzattyń barlyǵyn baýyrym dep súıý» konsepııasy da Ǵaısa paıǵambardan jalǵasyp, Muhammed paıǵambarmen tolyqtyrylǵan rýhanı ustanym ekenin baıqaýǵa bolady. Shákárim Qudaıberdiulynyń «Musylmandyq sharty» eńbeginde de osy nárse baıandalady. «Ýa, dostar, adam ózin-ózi anyq tanysa, jaratqan Allasyn da biledi, Allanyń ómirine de moıynsunady. Sol sebepten Paıǵambarymyz sallalahý ǵaleıhıs-sálám aıtqan: «man arafa nafsahý fa kad arafa rabbahý». Maǵynasy: bende ózin anyq bilse, Alla taǵalany da anyq biler degen. Jáne Ǵaısa ǵaleıhıs-sálám aıtqan: bireýdiń kózindegi shópti almaq bolsaq, áýeli óz kózińdegi aǵashty alyp tasta dep. Munyń maǵynasy: óz minderińdi tazartsaq, kisiniń minin aıtyp uqtyrýǵa, kisini túzetýge sonda jararsyń degen».
Hosh, oıymyzdy qoryta kele nemis aqyny Gothold Lessıngtiń myna bir sózin oıymyzǵa tııanaq etkimiz keledi. Ol aıtady: «Din – áýlıeler nasıhattaǵany úshin aqıqat emes. Kerisinshe, áýlıeler dindi aqıqat bolǵany úshin nasıhattady».
Asylynda bir ǵana kúnniń ártúrli terezeden jaryq shashatyny sekildi qudaıdan túsken árbir din adamzatty tatýlyqqa shaqyryp, meıirim men mahabbatty ýaǵyz etedi. «Adamdardan aıyrmashylyq izdeme, uqsastyq izde» degen hakimderdiń ósıetine súıenip, hrıstıan men musylman milletiniń rýhanı baılanysy týraly qozǵaǵan oıymyz osy-dúr.
