Azyq-túlik qaýipsizdigi – kókeıkesti másele

 – Búginde talǵamy joǵary tutynýshylardyń talabyn oryndaý ońaı emes. Muny aıtyp otyrǵanym, bastapqyda qyzyq boldy. Iаǵnı alǵash qurylyp, ónimderimizdi shyǵara bastaǵanda kóptegen qıyndyqtarǵa tap keldik. Shujyq ónimderi barlyq standarttarǵa jaýap beretinine qaramastan ótpeı, tyǵyryqqa tireldik. О́ıtkeni, ol kezderi Qazaqstannyń biz sııaqty kásipkerleri aıaqtarynan endi turyp jatqan kez. Áli de kórshi Reseıge ekonomıkalyq táýeldilik basym bolatyn. Adamdardyń psıhologııasyn qoısańshy, arzanyna umtylatyn. «Bireýdiń qańsyǵy ózgege tańsyq». Tipti, ónimimizdiń joǵary sapaly, jasandy qospalardan tazalyǵy jóninde qansha jarnamalasaq ta, kópke deıin tutynýshylar qatary kóbeımeı qoıǵany áli kúnge esimde.

 – Qazir kez kelgen saýda oryndarynan, dúkenderden «Sharov» jeke kásipkerliginiń ónimderin molynan keziktirýge bolady. Jurtshylyq ta japa-tarmaǵaı satyp alyp jatyr. Mundaı suranymǵa qalaı jettińizder?

– Joǵaryda toqtalǵanymdaı, shaǵyn jáne orta bıznesti qa­lyp­tastyrý men damytýdyń basty joly – adal eńbek etý, kópshilikke sapasy joǵary, standarttarǵa jaýap beretin azyq-túlik taǵamdaryn usyný. Búginde et, sút, basqadaı azyq-túlik ónimderin óndiretin qa­lyń básekelestik arasynan ozyp shyǵý ońaı emes. Ásirese, bul salanyń aldyńǵy shebinde júr­gen biz úshin úlken syn. Úne­mi tynymsyz izdenisti, isker uıym­dastyrýshylyqty, ozyq tehnologııalardy qoldanýdy qajet etedi. Osydan birer jyl buryn ón­diristi keńeıtip, shujyqtyń ja­ńa túrin shyǵarýdy qolǵa al­dyq. Ol «shıkileı qaqtalǵan shujyq» dep atalady. Memlekettik standarttardyń barlyq talap­taryna sáıkestendirile shyǵa­ryl­ǵandyqtan, eń bastysy, taza shı­kizattan óndirilgendikten, pet­ropavldyqtar dastarqanynan úzilmeıdi dese de bolady.

– Osy jerden sózińizdi bóleıin. Sonda nesimen, qandaı qasıetimen erekshelenedi? Álde baǵasy qol­jetimdi me?

– Búgingi tutynýshyny arzan baǵamen aldaı almaısyń. Biz ón­di­retin shujyq ónimderi men jartylaı fabrıkat taǵamdary ózindik jasalý tehnologııasymen, tabıǵı qunarlylyǵymen aıryqshalanady. Esh­qandaı jasandy qospasyz, tabı­ǵı jasalady. «Shıkileı qaqtalǵan shujyqty» jasaý úshin kóp izdendik. Nátıjesinde kórshi elderge de jó­neltetin jaǵdaıǵa jettik.  

– Vıktor Nıkolaevıch, sizdiń «taza shıkizat» degen sózińizden shyǵady. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 3 aqpandaǵy sanynda «Otan­dyq ónimniń orny bólek, otandastarym!» degen tanymdyq maqala jaryq kórdi. Onda basylymnyń tilishisimen bolǵan suhbatta elimizge belgili ǵalym, Qazaq tamaqtaný akademııasynyń prezıdenti Tóregeldi Shar­ma­novtyń bólisken oılary, kól­deneń tartqan problemalary siz­diń pikirirlerińizben úndes kelip otyrǵan syńaıly.

– Tóregeldi Sharmanov sekildi abyz akademıkti kim bilmeıdi! О́zekti máselelerdi ortaǵa salyp, otandastaryna qaıyrylýynyń ózi azamattyq ustanymynyń bıiktigin ańǵartady. Elbasymyz sońǵy Jol­­­daý­larynda Qazaqstan tur­ǵyn­darynyń or­tasha ómir jasy­nyń uzaqtyǵyn 80-ge jetkizý múm­kindikterin atap kórsetkeni málim. Búginde azyq-túlik tapshylyǵymen qosa sapasy da óte kúrmeýli máselelerdiń biri der edim. Onyń qaýipsizdigi qalaı qorǵalyp otyr, qalaı qamtamasyz etilgen, adamdar qalaı tamaqtanady degen saýaldarǵa tıisti oryndar jaýap bere jatar. Men syrttan ákelinetin azyq-túlik qunarlylyǵyna, juǵymdylyǵyna qaraǵanda jergilikti jerlerde óndiriletin ónimder áldeqaıda sapaly ekenine bás tige alamyn. Baǵanyń qoljetimdiligi jóninen de básekelese alady. Biz búginde shujyq ónimderi men jartylaı fabrıkat taǵamdarynyń 70-ke jýyq túrin shyǵaramyz. Birneshe aýdandarda shıkizat jınaıtyn bólimshelerimiz bar. Munyń ózi otandyq ónimderge suranystyń artyp kele jatqanyn aıǵaqtasa kerek.

– Maqalada durys tamaqtaný tásilderin qoldaný asa qaterli aýrýlardy 24 paıyzǵa azaıtatyny aıtylǵan.

– Bul pikirge tolyq qosylamyn. Bul – máseleniń bir jaǵy. Meni kóbine durys tamaqtanýǵa deıingi úderis, ıaǵnı halyqty, ishki naryqty sapaly azyq-túlikpen qandaı dáre­jede qamtyp otyrmyz degen másele qatty tolǵandyrady. Siz jalpy mazmunyn baıandap bergen maqaladan uqqanym, jurt áli kúnge deıin paıda men zııannyń parqyn aıyra almaıdy. Kóbine arzan dúnıelerdi alýǵa beıim. Mundaı qaryn toıdyrýshylyq toǵysharlyq psıhologııadan arylyp, kerisinshe, urpaqtyń, ulttyń saýlyǵyn oılaıtyn bıik deńgeıge kóterilýimiz kerek. О́zimizdiń ónimderimizdi jarnamalaýdyń jaǵy jetispeı jatatynyn tájirıbeden kórip júrmiz. Syrtqy bezendirilýi kózdiń jaýyn alatyn sheteldik ónimder tez ótip ketedi. Sol sııaqty tamaqtaný mádenıetin qalyptastyrýǵa da úlken kóńil bólmeı bolmaıdy.

Áńgimelesken О́mir ESQALI,

«Egemen Qazaqstan». Soltústik Qazaqstan oblysy.

Sýretti túsirgen Talǵat TÁNIBAEV.

О́zimizdikine eshteńe jetpeıdi

Elimizdiń bas gazeti «Egemen Qazaqstanda» jarııalanǵan Gúlzeınep Sádirqyzynyń akademık Tóregeldi Sharmanovpen «Otandyq ónimniń orny bólek, otandastarym!» taqyrybynda júrgizgen  suhbatyn oqyp shyqtym. О́te oryndy jáne mańyzdy másele kóterilgen eken. Qazirgi kúnde dúken sórelerinde tolyp turǵan túrli azyq-túliktiń kóbi shetelden ákelingen jáne quramynda kóptegen hımııalyq zattar kóp. Sol sebepten de osy kúni osyndaı sapasyz taǵamdardy qoldanǵandyqtarymyzdan da densaýlyǵymyzǵa zııan kelýde. Qazaqta «Aýrý – astan» degen naqyl sóz bar emes pe? Kúndelikti paıdalanyp júrgen taǵamymyzdyń sapasyna kóńil aýdarýymyz kerek. Men ózim aýyldyq jerde turǵandyqtan, tabıǵı ónimderdi tutynǵandy durys dep sanaımyn. Shetelden kelgen, quramy men qospalary da belgisiz ónimderden góri, elimizde jasalǵan, sapasy da joǵary, baǵasy da tıimdi ónimderdi nege paıdalanbasqa?.. Qazirgi kúnde elimiz jyldan-jylǵa damyp, órkendep keledi. Otanymyzda sút, shujyq, kondıter ónimderin shyǵaratyn zaýyt-fabrıkalar jumys jasaý­da. Osy óndiristerdiń qýaty artyp, elimizdi tolyqtaı qamtysa nur ústine nur bolar edi. Akademık Tóregeldi Sharmanov  azyq-túlik qaýipsizdigi tek otandyq ónim arqyly qorǵalady, adamnyń saýlyǵyn saqtaý úshin otandyq óndiriste shyǵarylǵan óz taǵamdarymyzdy tutyný qajet dep bekerden-beker aıtpasa kerek.  Bári de elimizdiń bolashaǵy, ultymyzdyń saýlyǵy úshin aıtylyp otyr. О́z ónimimizdi qoldap, densaýlyǵymyzdyń qadirin bilip, elimizdiń ekonomıkasynyń artýyna da úles qosaıyq!

Zeınep MUHAMBEDIIаROVA,

ardager ustaz.

Batys Qazaqstan oblysy, Qaztalov aýyly.

Otandyq ónimniń bási bólek

Elimizdiń bas basylymy qashanda eldik máselelerdi kóterip keledi. Gazettiń ústimizdegi jylǵy 3 aqpandaǵy sanynda jarııalanǵan jýrnalıst  Gúlzeınep Sádirqyzynyń akademık  Tóregeldi Sharmanovpen «Otandyq ónimniń orny bólek, otandastarym!» degen suhbaty kókeıimde júrgen oıdy dóp basty. Shyny kerek, qazaqtyń ulttyq taǵamdaryna eshteńe jetpeıdi. Olardyń adam aǵzasyna paıdasy zor ekenin ata-babalarymyz urpaqqa ulaǵattap ketti emes pe. Alaıda, keıingi tolqyn jastardyń arasynda ózgelerdiń arzan azyq-túligine qumarlyq basymdaý túsýde. Men sút ónimderin óńdeıtin kásiporynnyń basshysy retinde sút ónimderine qatysty máselelerdi bir adamdaı bilemin. Biz negizinen óz aýdanymyzdaǵy jekelerden, kásipkerlerden sút jınap, sodan ónimder óndiremiz. Qazir alys-jaqynnan jetki­zilgen sút ónimderi dúken sóre­lerin, bazarlardy jaılap al­dy. Sondyqtan, otandyq ónim óndi­rýshiler ónimi ótińkiremeıdi. Halyq artyn oılap jatpastan arzanǵa umtylady. Sterıldengen sút ónimderi uzaq saqtalady, oǵan daý joq. Alaıda, adam densaýlyǵyn nyǵaıtatyndaı qaýqary shamaly. Ol deneńe dárýmen bolyp ta jarytpaıdy, qýat bermeıdi. Sondyqtan ózimizdiń otandyq fermerler óndirgen ónimderdi tutyný paıdaly. Akademık aǵamyz aıtqandaı, uzaq saqtalatyn sút ónimderi keı jaǵdaıda dert týdyrýy da múmkin. Sondaı-aq, biz otandyq ónimderimizdi tutyný arqyly óz densaýlyǵymyzdy saqtaýmen birge, elimizdiń ekonomıkasyn nyǵaıtýǵa da septigimiz tıetinin uǵynatyn kez jetti. Ár ulttyń óziniń ǵasyrlar boıy ata-babasy iship-jegen azyq-túligin tutynýy kerektigin ǵalymdar áldeqashan dáleldep úlgerdi. Bizdiń arzansynyp alys-jaqyn shetelden kelgen azyq-túlikke  urynbaǵanymyz abzal. Buǵan akademık Tóregeldi Sharmanovtyń aıtqan salıqaly oılary men parasatty paıymdary da dálel bolady. Bul bir sáti túsken suhbat, ádemi ádiptelgen áńgime boldy dep oılaımyn. Munyń ózi bizdiń árqaısymyzdyń otandyq ónimge degen kózqarasymyzdy ózgertedi, qurmetimizdi arttyra túsedi dep esepteımin. Qazaqtyń qazy-qartasy, shubaty men qymyzy, qurt-irimshigi, qaımaq-maıy eshbir elde joq degim keledi. Mal ónimderiniń sapasy kóp jaǵdaıda tabıǵı óńirlerine baılanysty  ártúrli bolatynyn da bilemiz. Qymyzdyń ózi ár óńirdegi ósimdik álemimen, daıyndalý sıpattarymen erekshelenedi.  Et te solaı. Alysqa barmaı  óz oblysymyzdy alsaq, qoı etiniń dámi ár aýdannyń tabıǵı jaǵdaıyna qaraı ártúrli.  Qara otqa jaıylǵan  qoı­dyń eti dámdirek bolatynyn kórip júrmiz. Sondaı-aq,  jaıylymdyq mal­dyń eti bordaqyǵa qoıylǵan mal­dyń etine qaraǵanda juǵymdy da, dámdi bolatyny sózsiz. Aqtóbe – tary daqylymen dańqy shyqqan óńir. Bul daqyldyń da adam aǵzasyna dárýmendigi joǵary. Bul daqyldy da ulttyq brendimizge aınaldyratyn kez jetti. «Tary kóje tań atqansha» dep atalarymyz tegin aıtpasa kerek. Al, taryny óńdep, halyqqa usyný jaǵy áli de kemshin soǵyp jatqany shyn­dyq.  О́ńirde bul baǵytta biren-saran kásipkerlerdiń talaptanyp jat­qanynan da habardarmyz. Eń bastysy, otandyq ónimderimizdi ózgelerge tanytatyn ýaqyt týdy. Bul  ulttyq ustanymymyz bolýy tıis dep oılaımyn. Al, akademık Tóregeldi Sharmanovpen suhbat osy baǵyttaǵy sharýalarǵa iz ashatyn baǵaly bastama deý oryndy bolmaq.

Samat SADÝANOV,

«Alǵabas» JShS dırektory, oblystyq máslıhattyń depýtaty.

Aqtóbe oblysy, Mártók aýdany.