Arab elshiliginiń sapary saıası jaǵdaıǵa baılanysty boldy. Basty sebep, bulǵar hany Almysh Iаltýaruly jańadan Islam dinin qabyldap, kórshi hazar eliniń shabýylynan qorǵaný úshin arab halıfatymen odaq quryp, olardan kómek suraıdy. Bulǵar hanynyń ótinish-talabyna oraı Abbasıdter halıfi ál-Mýqtadar arnaıy elshilik jiberedi. Sonymen qosa qazynadan mol aqsha bólgizedi. Bul qarajat Bulǵarııada úlken meshit pen hazarlardyń shabýylyn toıtaratyn qamal salýǵa arnalǵan edi. Elshiliktiń quramynda dindi úıretýshi fakıh ǵalymdar da boldy. Olar bulǵar halqynyń dinı saýatyn ashý úshin bardy. Biraq ıbn Fadlan osy sapardy paıdalanyp, ózine júktelgen tikeleı mindetten bólek, jol-jónekeı kezdesken halyqtardyń saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılaryn, olar ómir súrgen aımaqtardyń geografııalyq ataýlaryn sýrettep jazǵan.
921 jyldyń 11 maýsymynda Abbasıdter halıfatynyń astanasy Baǵdat qalasynan attanǵan elshiler parsy, túrik elderinen ótip Bulǵarııaǵa jetedi. Odan qaıtarda orys jeri men Shyǵys Eýropa elderin aralaıdy. Shyǵarmanyń kirispesinde ıbn Fadlan bylaı deıdi: «Bulǵar hany Almysh ıbn Iаltýar múminder ámirshisi ál-Mýqtadarǵa hat jiberipti. Onda dindi túsindiretin, sharıǵatty úıretetin kisiler jiberýdi, úlken meshit soǵyp berýdi, eldi Islamǵa shaqyrý úshin minber turǵyzyp berýdi, ózine qarsy patshalardan qorǵaný úshin myqty qamal salýyn surapty. Onyń ótinishi oryndalyp, syı-sııapatty oǵan tartý etýge men taǵaıyndaldym. Jáne fakıhter men muǵalimderdi bastap barýǵa men tańdaldym».
Jıhankez júrip ótken aımaqtardyń jer-sý attaryn kóne ataýlarymen ataıdy. Máselen, Nahraýan, Hamadan, Horezm, Jorjanııa, ıaǵnı qazirgi Úrgenish, taǵy sol sekildi. Sonyń ishinde Buharaǵa taban tiregende ol aýmaqtyń qoldanatyn aqshalaryn ádemilep sıpattap beredi.
«Buharada alýan túrli dırhamdar kórdim. Ǵıtrıfııa dep atalatyny bar eken. Taza mys nemese sary mystan soǵylǵan. Biraq quny joq. Júzi bir kúmis dırhamǵa teń. Úılerdi satyp alýǵa osy aqsha jumsalady. Sondaı-aq olarda taǵy dırham túri bar. Onyń qyryq danasy bir badanıqqa (eski moneta) teń. Samarqandııa deıtin dırhamdy da keziktirdim. Alty samarqandııa quny bir badanıkti quraıdy».
Parsy elderin artqa tastaǵan jıhankez bastaǵan elshilik túrikterdiń jerine qadam basady. Ibn Fadlan óz eńbeginde túrikter týraly arnaıy taraý arnap, olardyń kúndelikti ómiri men salt-dástúrleri jaıynda kóptegen qyzyqty derekter keltiredi. Mynaý sonyń biri.
«Oǵyz degen atpen belgili túrikterdiń bir taıpasyna kez boldyq. Olar kóshpeliler eken. Úıleri júnnen jasalǵan. Bir orynda turaqtamaıdy. Ár jerde kóship-qonyp júredi. Mundaı aýyr turmystan ózderiniń ábirjip júretinin baıqadym. Sonymen birge Allaǵa syıynatyn birde-bir din ustanbaıdy. Eshnársege qulshylyq qylmaıdy. Biraq úlkenderin Iem dep ataıdy. Qandaı másele bolsyn birinshi solarmen aqyldasyp alady. Ýa istiń ıesi, men bir amal qylaıyn dep jatyr edim deıdi. Deı turǵanmen bir ortaq iske kelisip, sony atqarýǵa bári aqyldassa, arasynan ońbaǵan bireýi shyǵyp dem arasynda búlik shyǵara ketedi».
Árıne ıbn Fadlan túrikterdiń minez-qulqyn Islam mádenıetimen salystyra otyryp, olardyń kóp áreketinen qarama-qaıshylyqty, dórekilikti baıqaǵanymen eńbeginiń kóp jerinde túrik halqyn maqtap ótedi. Ásirese túrikterdiń adaldyǵyn sóz qylady. Eger musylman eliniń bir jolaýshysy túrikterge kezikse syı-qurmetke bólenetin bolǵan. Kóbinese túrikter musylman saýdagerlerdi qorǵaýyna alyp otyrǵan. Eger qapelimde saýdager qaıtys bolsa, onyń dúnıe-múlkine tıispeıdi, kerýendi musylmen eline deıin bastap, marqum saýdagerdiń dosyna nemese týysyna tabystap ketedi. Mine, osylaısha, ıbn Fadlan túrikterdiń adal qasıetin erekshe tolǵanyspen baıandaıdy. Sonymen birge óz jazbasynda arab jıhankezi taǵy bir túrik taıpalary pechenegter men bashqurttar jaıynda da biraz qyzyqty jaıttardy tolǵaıdy.
Bir jyldaı ýaqytty alǵan uzaq sapar jazbasynda ıbn Fadlan dittegen jerine jetkenderi, maqsattarynyń oryndalǵany týraly aıtady.
«Bulǵar jerine jetýge bir kún, bir tún qalǵanda han qol astyndaǵy tórt basshysy men baýyrlaryn, uldaryn bizdi kútip alýǵa jiberdi. Sóıtip, olar bizdi jaqsy qarsy aldy. О́zderimen birge nan men et ala kelipti. Bárimiz birge han ordasyna bettedik. Shamamen eki farsah (on shaqyrymnan astam) jer júrgenimizde hannyń ózi bizdi qarsy almaq bop aldymyzdan shyqty. Kele jatqanymyzdy kórgende atynan túsip, mańdaıymen Allaǵa sájde jasady. Qaltasynda dırhamdar bar eken. Sodan bizge shashý shashty. Keıin shatyr tigip, biz sonda qondyq» deıdi jıhankez.
О́kinishke qaraı, Abbasıdter halıfaty jibergen elshilik Bulǵar eliniń astanasyna jetkenimen saıası turǵyda kózdelgen maqsattar sol kúıi oryndalmaı qalady. Oǵan sol dáýirde oryn alǵan birneshe sebepter kedergi keltiripti.
Jalpy, ıbn Fadlannyń qaıda, qashan týǵany, qaıtys bolǵan jyldary belgisiz. Arabsha aǵyla sóılep, sheshendik ónerdiń sólin tamyza jazsa da keıbir derekterde ol arab emes, parsy delinedi. Biraq bul boljamdardyń eshqaısysynda naqty dálel joq. Sonymen birge jıhankezdiń uly sapary kúni keshege deıin jalpaq jurtqa belgisiz bolyp keldi. Keıingi arab geograftarynyń eńbeginde tam-tumdap qana aıtylyp qalatyn. Bul oqıǵany áıgili etýge 1924 jyly jıhankezdiń túpnusqa eńbeginiń Irannyń Meshhed qalasynan tabylýy sebepshi boldy.
ShYMKENT
