Sýret: science-zakaz.ru/
Elimizdiń ǵylymı qaýymdastyǵy joǵary deńgeıdegi halyqaralyq ǵylymı bazalarda («Scopus», «Web of Science») jarııalanymdardyń bolýyn talap etedi. Al bul ońaı sharýa emes. О́kinishke qaraı, kóptegen jas ǵalym men doktorant halyqaralyq ǵylymı talapqa saı maqala jaza almaıdy, daǵdy-tájirıbeleri jetispeıdi.
Máselen, «Erasmus+» baǵdarlamasynyń júrgizgen saýalnamasyna súıensek, doktoranttarǵa «Scopus», «Web of Science» sııaqty resýrstar qoljetimsiz. Saýalnamaǵa qatysqan 471 doktoranttyń 38 paıyzy osylaı jaýap bergen. Bul degenimiz – bilim alýshylarǵa halyqaralyq bedeldi jýrnaldardaǵy maqalalarmen tanysýǵa múmkindik joq. «Scopus» jáne «Web of Science» bazalarynda ındekstelgen jýrnaldarǵa maqalalar jarııalaýǵa osy jýrnaldardaǵy zertteýlerdi zerdelep, joǵary bedeldi jáne álemdik ǵylymı qoǵamdastyqta keńinen tanylǵan jýrnaldar reıtıngisin qadaǵalap otyrýǵa jaǵdaı jasalýy kerek.
Al doktoranttardyń pikirinshe, ýnıversıtetterde «Scopus» jáne «Web of Science» bazalarynda ındekstelgen jýrnaldarǵa maqalalar jazý boıynsha jumys tolyq júrgizilmeıdi. Iаǵnı doktorant maqalany qalaı jazý, qaıda jarııalaý, qalaı bastaý kerektigin bilmeıdi. Sonymen qatar ǵylymı jetekshi tarapynan da qoldaý az. Tańdaǵan taqyryp boıynsha jetekshi tabý da qıyn, jetkiliksiz. Ásirese óz salasynda halyqaralyq deńgeıde tanylǵan mamandar sanaýly. Sondyqtan doktoranttarǵa qajetti qoldaý men keńes alý, ásirese halyqaralyq ǵylymı bazalarda maqala jarııalaý qıyndyq týǵyzady.
Halyqaralyq ǵylymı jýrnaldarda maqala shyǵarý talaptary óte joǵary jáne olardyń kópshiligi qatań resenzııalaý úderisinen ótedi. AQSh jáne Eýropa elderindegi bedeldi joǵary oqý oryndarynda jaǵdaı basqasha. Olar doktorantty oqýǵa qabyldamas buryn onyń taqyrybyn jáne jetekshisin aldyn ala arnaıy suryptaýdan ótkizedi. Bolashaq bilim alýshynyń taqyryby, qoǵamǵa paıdasy jiti tekserilip, soǵan saı keletin jetekshi tańdalady. Barlyq bedeldi ǵylymı jýrnaldarǵa qoljetimdi kitaphana 7/24 rejiminde jumys isteıdi. Jyl boıy onlaın semınarlar, trenıngter úzdiksiz ótkizilip turady. Onda plagıat, ǵylymı jýrnaldarǵa maqala jazý aqparaty júıeli beriledi. Al ǵylymı jetekshiniń qoldaýy, qamqorlyǵy bir tóbe.
AQSh jáne Ulybrıtanııadaǵy PhD baǵdarlamalarynda ǵylymı jetekshiler doktoranttarǵa zertteý taqyryptaryn anyqtaýdan bastap, ǵylymı maqala jarııalaý, qarjylandyrý jáne basqa da akademııalyq máselelerde kómektesedi. Olar PhD stýdentteriniń ǵylymı karerasyna oń áserin tıgizedi, ıaǵnı maqalalardyń sapasy men sanyna da yqpal etedi. Atalǵan elderdegi PhD bilim alýshylarynyń 50 paıyzy zertteý granttary men qarjylandyrý máseleleri boıynsha jetekshisinen keńes alǵanyn málimdegen. Keıbir jýrnaldarda, ásirese ashyq qoljetimdi (open access) jýrnaldarda maqala jarııalaý kóbine aqyly. Jetekshi qarjylandyrý suraqtaryn sheshýge kómektese alady, mysaly, granttar men bıýdjettik máseleler boıynsha keńes beredi.
2023 jyldyń esebi boıynsha elimizde 1500-den astam doktoranttyń tek 38 paıyzy ǵana dıssertasııa qorǵaǵan. Al olardyń tek jartysy ǵana ǵylymmen aınalysady. Bul, árıne, óte tómen kórsetkish. Ǵylym doktorlaryn daıarlaýǵa jetkilikti qarajat bólinetinin eskersek, ǵylymdy damytýǵa bólingen bul qarjy tıimdi ıgerilmeı jatyr degen sóz. 2011 jyldan 2022 jylǵa deıin PhD doktorantýrasynda 10 276 adam bilim alsa, qorǵaǵandarynyń sany – 4 497. Bul doktorantýrada bilim alǵandardyń 44 paıyzyn quraıdy. Al maqalalar sanyna keletin bolsaq, jyl saıyn azaıý úderisi baıqalady. 2018 jyly 4 323 maqala jarııalansa, 2022 jyly 3 853-i ǵana jaryq kórgen.
Sonymen qatar 2018 jyldan 2022 jylǵa deıin «kózoba jýrnaldarda» jarııalanǵan 2644 maqala jaramsyz dep tanylǵan. Mundaı ǵylymı basylymdar ádette maqalalar jarııalaýdy ýáde etedi, biraq olar ǵylymı sapaǵa nemese etıkalyq standarttarǵa saı kelmeıdi. Mundaı jýrnaldar avtorlardan aqy alady, biraq is júzinde ǵylymı baǵalaý nemese resenzııalaý úderisi júrgizilmeıdi nemese ol tek formaldy túrde ǵana júzege asyrylady. Osylaısha, avtorlar úlken qarjylyq shyǵynǵa ushyraıdy, biraq olardyń jumystaryn eshkim tolyq baǵalap, teksermeıdi. Bul jýrnaldardyń maqsaty – ǵylymdy damytýǵa naqty úles qosý emes, tek qana paıda tabý.
Mundaı máselelerdi boldyrmaý úshin elimizde ǵylymı zertteý mádenıetin damytyp, doktoranttardy qoldaý baǵdarlamalaryn keńeıtý qajet. Ár joǵary oqý orny nemese zertteý ınstıtýty janynan «Scopus» jáne «Web of Science» halyqaralyq ǵylymı bazalarda maqalalar jarııalaýǵa qoldaý kórsetetin akademııalyq ortalyq ashylǵany jón. Bul doktorant maqalalarynyń sapaly halyqaralyq jýrnaldarda shyǵýyna muryndyq bolary sózsiz. Sondaı-aq PhD jetekshileriniń jaýapkershiligin arttyryp, doktoranttardyń ýaqytynda maqala jazýyn qamtamasyz etetin mindetter qoıǵan tıimdi. Buǵan qosa halyqaralyq deńgeıde tanylǵan ǵylymı jýrnaldarmen yntymaqtastyqty keńeıtý mańyzdy.
Dosym BAIDRAHMANOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent
