Máselen, myna esep tapsyrmasyna qarańyzshy. «Qorada bir taýyq júr, sońynda tórt balapany bar. Taýyqtyń eki balapany joǵaldy, qanshasy qaldy?» nemese «Bórte eshki byltyr eki laq taýyp edi, bıyl úsh laq týdy. Sonda eki jylda bórte eshki neshe laq tapty?». Baıqasańyz, avtor matematıkalyq esepterdiń ózin qarapaıym úı qustary nemese janýarlar arqyly balaǵa túsindiredi. Bul tapsyrma arqyly bala matematıkalyq esepti sheship qana qoımaı, úı janýarlarynyń atyn, onyń balasynyń qalaı atalatynyn esine saqtap alady. Bunyń ózi birinshiden, jaýapkershilik, ekinshiden, ult isine aralasyp júrgen Alash zııalysynyń qazaq balasyna oqý-bilim nárin qaıtsek tez sińiremiz degen suraqqa jaýap izdegenin ańǵaramyz.
Al kelesi mysalǵa (Mirjaqyp Dýlatuly mısaly dep bergen) nazar aýdarsaq. Atalǵan tapsyrma «Jetiniń ishindegi kúnder» dep atalady. Tolyq mazmuny bylaı: «Bir jetiniń ishinde neshe kún bar? Beısenbiden keıin qaı kún? Seısenbi qaı kúnniń artynan keledi? Sersenbiden eki kún ótkende qaı kún bolady?» deı kele kúnderdi retimen sanap shyǵýdy tapsyrǵan. Qazaq ishinde ósken, óz tilinde sóıleıtin mektep balasy úshin bul asa qıyn emes. Tipti buny balalar mektepke deıin kókeıine toqyp, jatqa aıta beretin bolǵan. Al qaıratker bul tapsyrmany bastaýyshtyń birinshi jyly oqylatyn oqýlyǵyna engizgeni tegin emes.
Halqymyzdyń kóshpeli ómirin matematıkalyq esepke engizgen Dýlatulynyń qııaly men úmitinde shek joq. «Myrqymbaıdyń bir qaltasynda 4, ekinshi qaltasynda 3 asyǵy bar, sonda onyń asyǵy nesheý?» nemese «Bizdiń úıde qyrqylǵan toqty 5, qyrqylmaǵany 4, sonda bizde neshe toqty bar?», «Jelide 9 qulyn baılaýly, úsheýi aǵytyldy, sonda jelide neshe qulyn qaldy?» degen esepter tikeleı qazaq balalarynyń kúndelikti ómirimen, turmys-tirshiligimen qabysyp jatatyny anyq. Osydan keıin balalar atalǵan esepti túsinbeı qalatynyna esh kúmánińiz bolmas.
Bizdi qyzyqtyrǵany, Mirjaqyp Dýlatulynyń «Esep quralyndaǵy» árbir keste men amaldardyń balanyń jas ereksheligine qaraı túsinikti tilmen jazylǵany. Bylaısha aıtqanda, avtor endi ǵana mektep tabaldyryǵyn attaǵan oqýshy matematıkalyq oqýlyqty ashqanda, odan zerikpeıtin kitap qurastyrǵan.
Bir ǵasyr buryn jaryq kórgen qazaqsha oqýlyqtardyń ishinde «Qazaqstan» memleket baspasynyń Kúnshyǵys bóliminen shyqqan Halel Dosmuhamedulynyń «Oqýshynyń saýlyǵyn saqtaý» atty shaǵyn oqýlyq – qazaq balasyna qajetti kitaptyń biri. Onda avtor oqýshylardyń kúndelikti oqý barysyndaǵy jeke áreketteri men turmystyq tanymdary toptastyrylǵan. «Shylym tartpa, nasybaı atpa, temekiniń zııandy ekenin umytpa», «Ymyrtta, alakóleńkede, nashar jaryqta oqyma, jazba, jumys qylma» degen sııaqty kúndelikti tártip, gıgıena, oqý men saýlyqqa qatysty eskertpelerdi bala sanasyna quıýǵa qulshynǵan. H.Dosmuhameduly osy kitabynyń sońyna mynadaı lebiz qosqan: «Osy «Oqýshynyń saýlyǵyn saqtaý» atty kitapshany Hollandııa úkimetiniń buıryǵymen naǵyz bilgish degen doqtyrlar jazǵan eken. Kitapshada mektepte saýlyq saqtaý sharttary úgit retinde jazylǵan, «mynaý zııan, mynaý paıdaly» dep ustazy shákirtine úgitteý túrinde aıtylǵan», deı kele atalǵan oqýlyq-kitapshanyń densaýlyqty saqtaýǵa úıretetin tolyq qural dep túsinýge bolmasa da, osynda aıtylǵan sharttar oryndalyp tursa, jas býynnyń taza bolyp, durys ósýine az bolsa da sebepker bolatynyn alǵa tartady.
Ári qaraı avtor osy kitapty ne úshin aýdaryp, qazaq halqynyń turmys-tirshiligine beıimdegenin de aıtady: «Qazaq-qyrǵyz mektepterinde saýlyq saqtaý jumystarynyń nashar ekenine kúıinip, tilimizde saýlyq saqtaý týraly eshbir quraldyń joqtyǵyn eskerip, osy kitapshany aýdaryp basýdy maqul kórdik». Kórdińiz be, keshegi ult zııalylary ár isinde, ár sharýasynda ult múddesin basty orynǵa qoıyp, halqymyzdyń bolashaǵy úshin jumys istegen.
Sonymen birge «Qazaqsha-oryssha tilmásh» atty sózdik te osydan 100 jyl buryn Qoshke Kemeńgerulynyń jetekshiligimen jaryq kórgeni málim. Bul muralar qaıta basylyp shyqty da. Ultty oıatý jolyna bel sheshe kirisken Alash zııalylarynyń qıyn jyldary talaı oqýlyq jazyp, aýdaryp, ony qazaq balasynyń kádesine jaratýǵa atsalysqany – tarıhı eńbek.
