Danalyq áleminiń bastaýy

Hakim ómiri men shyǵarma­shy­lyǵyn túgel qamtý múm­kin emesi belgili, alaıda tu­ta­­sy­men abaı­tanýǵa arnalǵan sóz­jum­baqtardy biz de tuńǵysh tamasha­lap ǵajap kúı keshtik. Shynynda oqý­lyq­tarǵa qosymsha etip engizip kórse qaıter edi degen oı da jylt etti. Av­tory Qalıbek Altybaevtyń da oıy osy, kópshilik arasyna keń taralsa, Abaı aıtqandaı, «bireýden bireý alyp, elge tarar» ma edi?» deıdi.

Joǵaryda biz krossvordty – mataý­sóz, skanvordty – baǵdarsóz, taǵy bas­qasyn tıisinshe ózimiz aýdarmadyq. Bulardy qajetinshe qazaqshalap al­ǵan Talaptan Imanbaev pen osy sózjum­baqtardyń avtory Qalıbek Altybaev. Másele, atalǵan sózderdi aýdarǵanynda emes. Búginde jasy 83-ke kelgen Qalıbek atanyń ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynan beri sonaý Zaısanda jatyp Abaı álemine boılap, aqynnyń týyp-ósken ortasy men aınalasy, shyǵarmashy­ly­ǵy men ony nasıhattaǵan zııalylar­dy barynsha qamtyp, mataýsóz (krossvord), baǵdarsóz (skanvord), sózden sóz (anagramma), san sóz (krıptogramma), tiz­be­sózder (chaınvord) qurastyryp shyǵarǵan erliginde. Bulary biren-saran, jalǵyzdan emes, árqaısysy­nyń aldy elý-alpystan, sońy onbes-jıyr­madan. Munyń bári osy kúnge deıin Abaı shyǵarmashylyǵy men aınalasyna qatysty shyǵarǵan jeti kitabyna toptastyrylypty. Barlyǵy oılanyp tabatyn, zeıin men zerdeni oıatatyn, tipti, múmkin shyǵarmashylyq pen qazaqylyqqa úndeıtin aqyl-oı eńbegi dese jarasady.

1961 jyldan bastap sózjumbaqta­ry merzimdik basylymdarda jarııalana bastaǵan Qalıbek Altybaev Abaı álemine jastaıynan qunyqqan. Ha­kim muralaryna 80-jyldardyń so­ńy­nan beri nazar salyp, álgindeı sózjum­baq­tar qurastyra bastaǵanyn aıtady. Oǵan deıin «San suraqqa saıahat» atty kitaby jaryq kórgen sózjumbaqshy mundaı ispen aınalysqandar arasynan Talaptan Imanbaev pen Janat Elshibekti ataıdy. 1991 jyly Abaı eli­ne saıahattap barǵan derekshiniń al­­ǵashqy «Abaıdyń alyp aıdynynan» kita­­bynyń qoljazbasyn oqyp, oń ba­ǵa­syn bergen – ataqty abaıtaný­shy Tóken Ibragımov. Alǵash bul eńbe­giniń qoljazbasyn ustap, qaıterin bil­meı júrgende, 1991 jyly Semeıde tanysqan Abaıdyń jıeni Baltabek Ersálimovpen sóılesedi. Ol kisi Tóken Ibragımovke usynyp kórýge keńes beredi. Biraq abaıtanýshy jaramasa, kóńiline qaramaıtynyn aıtady. Solaı usynǵan eńbegin alty aı ótkende, bir jıynda Tóken Ibragımov jaqsy atap otyrǵanyn Baltabek Ersálimov estip qalady. Sodan keıin jáne alty aı, barlyǵy bir jyl ótkende, kitabynyń alǵysózi jetedi ǵoı avtoryna. Sóıtip, 90-jyldardan bastap shuǵyldanǵan eńbegi 2001 jyly «Abaı qorynyń» qoldaýymen jaryqqa kóredi. «Bul ózi synshy, synaqshy, emtıhanshy kitap. Avtordyń sózjumbaqtar suraq­­ta­ry bilgir degen, tanymal abaı­taný­­shylardyń ózin keı tustarda sasqa­laq­­tatyp tastardaı shuǵyl bury­lys­ty. Al bul «Sózjumbaq» úshin jan­dy qozǵaýshy qyzǵylyqty jáne tut­qıyldyq, tapqyrlyqtyń jany tárizdi. О́ner úshin mándilik te osynysynda.

Osy kitapta Abaı álemin («Abaıdyń alyp aıdynynan») tanytý maqsatyn­da avtor qoldanyp otyrǵan 24 mataý­sóz, 9 tizbesóz, 26 sózden sóz, 42 san sóz, 9 toptama («Shahmat atynyń jú­risi») sózjumbaqtyń túr-tásilderi – kezdeısoq qoldanystar kórinisi emes.

Osy kitabynyń ózimen-aq avtor úlken abaıtanýshy, Abaı álemin nasıhattaýshy ekeni maqtanarlyq qasıet. Ár oqýshynyń, ár oqytýshy men muǵa­limniń qolynda, oqý oryndary men kitaphanalarda turýǵa tıis kómekshi, keńesshi kitap», depti Tóken Ibragımov.

Árıne, mundaı usynysqa biz de beıilmiz. Aǵylshyn sózi «krossvord» degenniń ózi qııýlastyrý, toqylǵan, tepe-teń degen maǵynany bildiredi eken. Jalǵyz-aq ret oqyp ótip ketken dúnıe este qalmaýy múmkin, al oılanyp, izdene otyryp tapqan derek pen oı kókeıden óshe qoımasy anyq emes pe? Oqýshynyń talabyn ushtar tıimdi tusy da osy ma deımiz.

Avtordyń «Abaı álemine saıa­hat» atty sózjumbaqtar jınaǵy 2018 jy­ly Qazaqstan rekordtar kitabyna enip­ti. «Hakimdi túsiný qıyn. Men eń­bek­terimde Abaıdy tóte jolmen, qys­qasha suraq-jaýaptarmen tanystyrý­dy murat tuttym. Danyshpannyń týǵan jeri, ósken ortasy, ata-anasy, jeti atasy, shákirtteri, óleńderi, shy­ǵar­mashylyǵy, taǵysyn taǵylar... Abaı­dyń aınalasy degen bitpeıtin álem ǵoı. Jalǵyz-aq osy taqyryp aıasynda meniń kitaptarymda 4 myń suraq bar eken. Sózjumbaqtyń túri kóp qoı. Internet shyqqaly bul da qalyp barady, biraq. Menińshe, ózim qurastyrǵan krossvord, skanvord, chaınvord, anagrammalar arasynda eń ba­ıyp­tysy ári barynsha oılandyratyny – krıptogramma, ózimizshe san sóz dep aýdardyq. Kádimgi toǵyzqumalaq, doıby, shahmat oınaǵandaı oılandyratyny osy san sóz» deıdi Qalıbek Altybaev.

Máselen, «Shahmat atynyń júrisi­men» toptamasy da óte qyzyq. Onda ataýlardy taýyp, torkózderdi shahmat oıynyndaǵy attyń júrisimen basyp ótý kerek. Árbir ataý qasyna núkte qo­ıylǵan áripten aıaqtalyp otyrady. Bir torkózdi ekinshi ret qaıtalaýǵa bolmaıdy. Mysaly, munyń bir suraǵy mynadaı: «Adasqannyń aldy jón, ar­ty soqpaq» óleńindegi baskıim» nemese «Jigit sózi» óleńindegi sulý qyzǵa teńelgen dala qusy» degen sııaqty. Sóz joq, bulardy sheshý úshin oqýshyǵa álgi óleńderdi oqýǵa týra kelmeı me? Arǵy jaǵyn paryqtaý oqyrmannyń óz enshisi dep bilemiz.