– Suhbat berýge kelisip, ótinishimdi qabyldaǵanyńyz úshin rahmet. Sizdiń paraqshańyzdan «Aqmaral» atty roman jazǵanyńyzdan habardar boldyq. Qatelespesem, bul shyǵarmadaǵy basty keıipker men oqıǵa Ortalyq Azııaǵa, onyń ishinde Qazaqstanǵa qatysty sııaqty.
– Dál solaı. «Aqmaral» – b.z.d. V ǵasyrda Ortalyq Azııa dalasynda ómir súrgen kóshpeli áıel-jaýynger týraly roman. Bul týyndy Qazaqstandaǵy Esikten tabylǵan Altyn adam men Tyvadan tabylǵan Sibir muz hanshasy týraly arheologııalyq zertteýlerge negizdelgen. Atalǵan taqyrypqa qatty qyzyqtym. Grek tarıhshysy Gerodottyń Troıa soǵysyna qatysqan amazonkalar týraly jazbalaryn da zerttedim. Osy kitapqa kirispes buryn shyǵarmashylyq izdenis aıasynda tarıhqa, Ortalyq Azııanyń keń kósilgen alqabyna jáne mádenıetine tereń úńildim. Shyǵarmany jazý barysynda kóshpelilerdiń mal sharýashylyǵy men ańshylyqqa negizdelgen dástúrli ómir saltyn túsinýge tyrystym. Meniń maqsatym – osy umyt qalǵan kóne mádenıetti adamzat tarıhynyń úlken hronologııasynda kórsetý boldy.
– Osyndaı roman jazý ıdeıasy qalaı paıda boldy?
– Barlyǵy Sibir muz hanshasy týraly derekti fılmdi kórgennen bastaldy. Men ejelgi tarıh pen arheologııany jaqsy kóremin, ásirese áıelderdiń ómiri týraly buryn estimegen, oqymaǵan derekter, ashylǵan shyndyqtar meni qatty qyzyqtyrady. Biz aıtyp otyrǵan muz hanshasynyń múrdesi óte jaqsy saqtalǵany sonshalyq, ony kóz aldyma elestetýge de bolatyn edi. «Ol qalaı ómir súrdi eken, nege sonshama alys jerde jerlendi?» degen suraqtar meni kún saıyn tolǵandyrdy. Zertteý barysynda onyń jalǵyz emes ekenin, sol dáýirde kóptegen áıeldiń áskerı jaraqattardan ólgenin anyqtadym. Osy tarıhı derekterdi jınaqtap «Aqmaral» romanyn ómirge ákeldim. Bul ataý qazaqsha «aqbóken» degen maǵyna beretinin de túsindim. Osy rámiz romanymnyń mańyzdy rýhanı bóligine aınaldy.
– Kóshpeli halyqtar, sonyń ishinde qazaqtardyń ómiri men tarıhy týraly aǵylshyn tilinde jazylǵan shyǵarmalar saýsaqpen sanarlyq. Shyn máninde, nomadtar óz dáýirinde erkin ári shynaıy ómir súrgen. Biraq qazirgi ýaqytta olardyń qundylyqtary men ómir saltyn dáripteı almaı otyrmyz. Bul týraly ne oılaısyz?
– О́te úlken másele týraly oı tastap otyrsyz. Shyn máninde sarmattar nemese Ortalyq Azııa týraly Batys ádebıetinde óte az jazylǵan. Men osy umyt qalǵan tarıhqa oqyrmandardyń nazaryn aýdarǵym keldi. Kóptegen adamǵa ejelgi halyqtardyń jetistikteri men kóshpeli mádenıetiniń kúrdeliligin túsiný qıynǵa túseri anyq. Al men kóshpeli halyqtardyń tabıǵatpen úılesimdi ómir súrýi tańǵajaıyp múmkindik ekenin túsindim. Olardyń uǵymyndaǵy «tý tikken jerin tuǵyrym dep» tanýy maǵan qatty áser etti. Oılanyp kórsek, Batys órkenıetinde biz tabıǵattan alystap baramyz. Al óz keıipkerlerim arqyly jer men tabıǵatqa degen erekshe qarym-qatynasty jetkizgim keldi.
– Sizdiń romanyńyzǵa synshylar joǵary baǵa beripti. Mundaı tarıhı málimetti qaıdan aldyńyz?
– Men kóptegen arheologııalyq jáne tarıhı derekkózge júgindim. Sondaı-aq Qazaqstan, Mońǵolııa jáne Tyvadaǵy áli kúnge deıin saqtalǵan kóshpeli mádenı dástúrlerdi zerttedim. Romandy jazý barysynda ótken dáýirdiń enshisine tıesili kóshpeli mádenıetti shynaıy kórsetýge tyrystym. Batys adamy bolsam da, kóshpeli jurttardyń tózimdiligi men ózin-ózi qamtamasyz etý qabiletin joǵary baǵalaımyn. Shyndyǵynda, qazirgi zamanda olardyń ómirin qaıtalaý tym qıynǵa túseri sózsiz. Bir nárse anyq, osy shyǵarmany jazý arqyly kóshpeli halyqtardyń kúsh-qýaty men danalyǵyn sezindim.
– Sarmat dáýirindegi áıel jaýyngerdiń beınesin jasaýda qandaı qıyndyq boldy?
– Maǵan áıel adamnyń soǵysqa sanaly túrde barýyn elestetý óte qıyn tıdi. О́ıtkeni zorlyq-zombylyqqa qarsy adammyn. Biraq keıipkerim Aqmaral ómir súrgen dáýir men qundylyqtar múldem bólek edi. Ol jabaıy ańdardy aýlap, jaýlarmen shaıqasýǵa májbúr boldy. Árbir shaıqas sahnasyn jazý kezinde Ortalyq Azııanyń dástúrli «kómeımen aıtatyn» ánderin tyńdap, sol zamandaǵy qorqynysh pen shaıqas aýyrtpalyǵyn tereńirek sezinýge tyrystym.
– Amerıka men basqa elderdiń oqyrmandary romanyńyzǵa qandaı baǵa berip jatyr?
– Men romanymnyń aýqymdy túrde qabyldanǵanyna óte qýanyshtymyn. Amerıkalyq oqyrmandar men basqa elderden kelgen pikirler rızashylyqqa toly dep aıtar edim. Olar Ortalyq Azııanyń baı tarıhyna tańǵalyp, romandaǵy áıel jaýyngerlerdi «Taqtar oıyny» sekildi qııaldan týǵan keıipkerler emes, shynaıy tarıhı tulǵalar ekenine tańdanysyn bildirip jatyr.
– «Aqmaral» romanyn qazaq tiline aýdarý týraly usynystar boldy ma?
– Iá, aýdarmaǵa degen úlken qyzyǵýshylyqty baıqadym. AQSh-ta turatyn nemese aǵylshyn tilin biletin qazaqtar baılanysqa shyǵyp, óz pikirlerimen bólisti. Biraq áli kúnge deıin aýdarma boıynsha naqty kelisim jasalǵan joq. Biraq Qazaqstannan baspa ókilderi maǵan nemese meniń baspama habarlasady dep úmittenemin. Bul romandy eń jaqsy túsinetin oqyrmandar Qazaqstanda ekenine senimdimin.
– Qazaq ádebıetimen tanystyǵyńyz bar ma?
– Qazaq oqyrmandarynyń usynysymen aýdarylǵan keıbir shyǵarmalardy oqýǵa múmkindik týdy. Qazir Ǵabıt Músirepovtiń «Ulpan» romanyn oqyp jatyrmyn. Qazaq ádebıetiniń baı murasymen tolyq tanysa almaǵanyma ókinemin, biraq aýdarma arqyly odan ári zerttegim keledi. Ádebı aýdarma mádenıetimiz ben ortaq adamzattyq qundylyqtarymyzdy túsinýdiń mańyzdy quraly dep bilemin.
– Altyn ýaqytyńyzdy qıyp, suhbat bergenińizge rahmet!
– Sizge de rahmet! Shyǵarmashylyq baılanysta bolaıyq.
Áńgimelesken –
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»
