Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Aqyn batyr bolmasa,
kórgen kúni kún emes»...
«Batyr aqyn bolmasa, ol boıyna min emes, aqyn batyr bolmasa, kórgen kúni kún emes», deıdi О́mirzaq aqyn. Rasynda, batyrdyń aqyn bolmaýy syn emes. Al aqynnyń batyr bolmaýǵa haqy joq. Áriden «Syrtym – qurysh, júzim – bolat, Tasqa da salsań maırylman!» deıtin Aqtamberdini, «Betegeli Saryarqanyń boıynda, Soǵysyp ólgen ókinbes» deıtin Dospambetti mysalǵa keltirsek, bul sózimizdiń rastyǵyna eshkim shúbá keltire almaıdy. «El basyna kún týǵanda, egeýli naıza qolǵa alǵan» Mahambetteı aqynnyń urpaǵymyz. Sodan da bolar, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta bozdaqtarymyz da Aqtamberdi, Dospambet, Mahambetterdeı jaýmen jaǵalasyp júrip, rýhyn jyrmen janydy. Biraq biz soǵystan aman kelip, ádebı ortada alshań basyp júrgen myqty shaıyrlar bolmasa, sheıit ketkenderdiń esim-soıyn bilmedik.
«Eregiste, urysta, Edil betin boıatty, Sý ornyna qan aqty, Muz ornyna qan qatty» dep ejelgi jyraýlardyń jalǵasyndaı rýhty jyrymen júrekterge jol tapqan Baýbek Bulqyshevty (28 jas) mektep baǵdarlamasyna týyndylary engendikten tanydyq. Maıdan bastalmaı turyp jeke jınaqtary jaryq kórgen Yqylas Adambekov
(30 jas) pen Álı Esmambetovtiń (28 jas) esimderi emis-emis qulaǵymyzǵa jetetin. Artynda qalǵan murasy soǵystan keıin kitap bolyp basylǵan Abdolla Jumaǵalıev (26 jas) pen Ábzálı Egizbaevtar (38 jas) týraly da ara-tura maqalalar oqyp qalatynbyz. Qysqarta aıtqanda, maıdanda jaýmen jaǵalasyp hám jyr jazyp júrip opat bolǵan aınaldyrǵan bes-alty aqynymyz bar sııaqty kórinetin. Sóıtsek... Iá, sóıtsek olar kóp eken.
О́leńdegi sáýegeılik nemese Qaraqozy haqynda...
Sondaı aıtýly aqyn hám batyrdyń biri Qaraqozy Ábdálıev bolatyn.
«Taǵy aıtam, Ásil dese, Ásil ediń,
Sen qashan jamandarsha jasyp ediń?
Erlikpen esimi óshpes talaılardyń,
Artyq qoı qorqaqtyqtan batyr ólim!»
Ásil degen – Qaraqozy Ábdálıevtiń nekeli jary. Batyr bul «Súıgen jarǵa» degen óleńin 1942 jyly naýryz aıynyń 3-i kúni Melıtopol qalasynda jazyp, aýylyna poshtamen jóneltken. Adam shynaıy saǵynǵanda, tolqyǵanda, qýanǵanda, ıakı ókingende aqyn bolyp ketetini bar. Biraq jaıshylyqta sózde magııa bolatyny, ol tylsym kúsh aqıqatqa aınalyp ketýi múmkin ekeni týraly oılana bermeımiz. Máselen, Muqaǵalı «Uıyqtap ketsem bolǵany tósegimde, Qyryqtyń beseýinde...» dep kóripkeldikpen 45 jasynda ómirden óterin boljaǵanyn esińizge alyńyz. Mundaı myńdaǵan mysaldy termeı-aq, Qaraqozy óleńiniń: «Erlikpen esimi óshpes talaılardyń, Artyq qoı qorqaqtyqtan batyr ólim!» degen qos jolyna qarasańyz, batyrdyń da sáýegeılik jasaǵanyn kóresiz. Qym-qıǵash syndarly sátte qorqaýlardaı buǵyp qalmaı, erlikpen ajal qushýǵa ishteı belin bekem býǵany baıqalady.
Qolǵa qasıetti qalamdy alyp, kóńili tolqyp, jany alabóten tolqyndy kúıge túsken sátte onyń ishki syry men jyry úndesip, áıteýir bir kózsiz batyldyq jasaýǵa sheshim qabyldaǵandaı kórinedi. Biraq jaryna jyrmen hat jazyp otyrǵan sátte Qaraqozy aldaǵy kúnderi qandaı táýekelge baratynyn bilgen joq edi.
Qaraqozy Ábdálıev 1908 jyly qazirgi Túrkistan oblysynyń Tólebı aýdanynda dúnıege kelgen. 1942 jyly gvardııa leıtenanty shenimen maıdanǵa attandy. Sol alǵashqy jyly aýyr jaraqat alyp, ásker sapynan bosatylady. Biraq alyp júrekti batyl er «el basyna kún týyp, er etikpen sý keship» júrgen tusta tylǵa qaıtýdy ar sanap, soǵys dalasyna oralýǵa ótinish bildiredi. Qaraqozynyń ótinishi qanaǵattandyrylyp, 4-Ýkraına maıdanynyń 51-Armııasynyń 126-atqyshtar dıvızııasynyń 690-atqyshtar polkiniń 2-atqyshtar batalonynyń atqyshtar vzvodynyń komandıri retinde qaıtadan soǵysqa aralasty.
Batyrdyń óleńge qosqan «batyr ólim» sáti 1943 jyly 22 qazanda týdy. Sol kúni Melıtopol qalasy úshin bolǵan urysta Qaraqozy Ábdálıev basqarǵan vzvod jergilikti úılerge bekinis qurǵan jaý áskerine shabýyl jasap, 17 úıdi jaýdan bosatyp, fashısterdiń oq jaýdyryp turǵan 23 uıasyn talqandady. Osy shaıqasta vzvod 60-tan asa gıtlershini joıdy.
Qaraqozy batyr sol qolynan jaralanǵanyna qaramastan, jaý áskerimen jekpe-jek shaıqasqa kirip, pýlemetten oq boratyp, granata laqtyryp, birneshe tankini isten shyǵardy. Jıyrmadaı avtomatshyny bir ózi jer jastandyryp, aýyr jaralandy. Sol sátte óleńdegi «artyq qoı qorqaqtyqtan batyr ólim!» degen sáýegeı sózi esine túskendeı, aryndap kele jatqan tankiniń astyna túsip, qolyndaǵy granatamen jaý tehnıkasyn jaryp jiberip, ózi de ajal qushty.
1943 jyldyń 1 qarasha kúni Qaraqozy batyrdyń maıdandastaryn ajaldan arashalap qalǵan bul erligi «Keńes Odaǵynyń batyry» atanýǵa laıyq dep sanalyp, batyr ataǵyn aldy. Aqynnyń batyrǵa aınala alatynyn Qaraqozy atamyz osylaı dáleldedi.
Aqyndardyń izin jalǵaǵan urpaǵy
Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa kebinin kıe ketken shaıyrlar týraly jazyp otyrǵanda qazaqtyń bas aqyny Abaıǵa, Abaıdyń urpaqtaryna soqpaı ketý áste múmkin emes. Abaıdyń shóberesi Joshyhan Maǵaýın de aqyndyq ónerdi eńserip kele jatqan sátinde qyrshyn ketken (Joshyhannyń ákesi Jaǵypar Abaıdyń kenjesi Maǵaýııanyń uly).
Joshyhan Maǵaýın 1924 jyly Qaraýylda týyp, 1934 jyly ákesi qaıtys bolǵannan keıin Almaty qalasyndaǵy balalar úıinde tárbıelengen. 18 jasynda ózi suranyp maıdanǵa attanǵan. Soǵysta qan keship júrgen kezinde babasy Abaıdaı, atasy Maǵaýııadaı shabyttanyp, qaryndasy Ǵazelge amandyǵyn ylǵı da óleńmen jazyp, joldap otyrǵan.
«Qolda avtomat, temir telpek basymda,
Beıne serik sen júrgendeı qasymda.
Kúsh eselep, soqqy berem jaýyma,
Jeńis jaqyn, sen muńaıyp jasyma!», dep qaryndasyn jyrmen jigerlendirgen jas aqyn bar bolǵany 19 jasynda 1943 jyldyń 7 qarashasy kúni Harkovty azat etý úshin bolǵan shaıqasta erlikpen qaza tapty.
Abaıdan keıingi qazaq poezııasynda ózindik orny bar, «Syr súleıi» atanǵan, «Kókiltash» medresesinde bilim alyp, arab, parsy, shaǵataı tilderin jetik meńgergen, artynda aqyndyq mektebin qalyptastyrǵan Turmaǵambet Iztileýulyn bilmeıtin qazaq kemde-kem. Turmaǵambettiń balasy Mahmutbek Turmaǵambetov te mektepte oqyp júrgen kezinde-aq áke jolyna túsip, «aqyn bala» atandy. «Álin bilmes, álek bolar», «Arystan men túlki» sekildi Shyǵystyń klassıkalyq ádebıet úlgisimen óleńder jazyp, kópke tanyla bastaǵan shaǵynda, 25 jasynda maıdan dalasynda sheıit ketti.
Qazaqtyń kórnekti aqyndarynyń biri Asqar Toqmaǵambetovtiń tuńǵyshy Tórebek Toqmaǵambetov te:
«Bolamyn erteń komandır,
Kıemin men de sur shınel.
Baramyn bas bop maıdanǵa,
Attandyrsa súıgen el», dep otty jyrlaryn tasqa qashaı bastaǵan nebári 18 jasynda maıdan dalasynda opat bolǵan.
Alty Alashqa aty málim aqyndardyń urpaqtary jumyr jer beti qan qasap maıdanǵa aınalyp, izgilik pen aıýandyq shaıqasqa túskende qoldaryna qarý men qalamdy qatar ustaýy qazaqtyń aqyn halyq ekenin taǵy da aıǵaqtaı túseri anyq.
Biz bilmeıtin basqa da shaıyrlar
Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta sheıit ketken qazaq aqyndary týraly 1978 jyly «Jyr amanat» degen kitap jaryqqa shyqqan. Qazaqtyń qaharman batyry Baýyrjan Momyshuly men ǵalym, soǵys ardageri Kóbeı Seıdehanov alǵysózin jazǵan jınaqqa otyzǵa jýyq aqynnyń óleńderi kirgen.
«Joq, bolmaıdy, men ólmen, О́lmes mende ómir bar» deıdi Baýbek Bulqyshev. Sol aıtpaqshy «ólmestiń joly – osy» dep qalamgerlik talantyna úmit artyp, maıdan dalasynda attyń jalynda, túıeniń qomynda júrip jyr jazǵan shaıyrlardyń týyndylaryn Abaıdyń «Tilge jeńil, júrekke jyly tıip, Tep-tegis jumyr kelsin aınalasy» degen bezbenine tarta almaımyz. О́leńniń tehnıkasy damyǵan búgingi kúnniń tarazysyna salyp, 80 jyl burynǵy aqyn bolmaqqa qulshynǵan bozdaqtardyń jazǵandaryna bıikten qaraýǵa da dátimiz jetpeıdi. Iаǵnı tóteleı aıtqanda maıdanda júrip, qalamyn janyna serik etken bozdaqtyń bárin «klassık bolar edi» deýden aýlaqpyz. Biraq álgi shaıyrlardyń arasynda álemdik klassıkany qazaq tiline aýdarǵan, bilimi men biliginiń jilikmaıy tolysqan aqyndardyń az emes ekenin kórgende sum soǵystyń taqsiretin tereń túsingendeı bolasyń.
Máselen, bar bolǵany 22 jyl ǵumyr keshken Ábilpásim Ábdirásilovtiń artynda qalǵan «О́ńim men túsim» degen jalǵyz óleńin Qyzylorda oblysyndaǵy Jetikól aýylynyń kári-jasy túgel jatqa soǵatyn bolypty. Bul týraly halyq aqyny Qýanysh Baımaǵambetovtiń esteliginde Ábilpásim Ábdirásilovtiń buryn aqyn bolmaǵany, soǵysta júrip, óleń jaza bastaǵanyn aıtady. Dál sol sekildi 1943 jyly ajal qushqan, Semeıdiń Jarmasynyń týmasy Rahymǵalı Ádilbaev ta 38 jasynda maıdanda júrip, aqynǵa aınalǵan.
Torǵaı óńiriniń Bestaý degen jerinde dúnıege kelip, Almatydaǵy QazPI-di bitirip, «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») sekildi basylymdardy talantymen moıyndatyp, óleńderi úzdiksiz jarııalanyp turǵan 33 jastaǵy Táshibaı Álmuhanbetovtiń arynyna qarańyz:
«Kómiltip, kóktem – nóser tókti kúıdi,
Kúıge ulan qulaq túrip, syrdy túıdi.
Jarly kúıi – zarly kúı, muń sarynǵa
Qamyǵyp qara orman da basyn ıdi...»
Árıne, óleńniń ıdeologııalyq mánine zer salmaı, poezııa dep baǵalasańyz, osy shýmaqtan-aq qazaqtyń Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qandaı sýretker aqynnan aıyrylǵanyn baǵamdaýǵa bolady. Bul tizimge maıdan kebinge oraǵan qyzylordalyq aqyndar – Shahzada Áteev (30 jas), Esentur Dáýitbaev (28 jas), Ilııas Nurkenov (39 jas), Asqar Nurtazın (24 jas), semeılik aqyndar – Ysqaq Erjanov (32 jas) pen Shynybek Kenjebaev (29 jas), oraldyq – Qubaıys, Qarataev (40 jas), jambyldyq – Rahymbaı Qulbaev (38 jas) pen Sholpanqul Seıitov (43 jas), túrkistandyq Ábdibek О́mirbekov (39 jas) pen Shahızında Seıdehanov (23 jas), jetisýlyq Ǵalı Ybanov (20 jas) syndy bozdaqtardy qosýǵa bolady.
Álemdik klassıkany aýdarǵandar
Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta sheıit ketken aqyndardyń arasynda tek poezııamen shektelip qalmaı, álem ádebıetin qazaq tiline tárjimalaýmen de shuǵyldanǵandary az emes. Ondaı qalamgerlerdiń basynda joǵaryda aty atalǵan Álı Esmambetov pen Abdolla Jumaǵalıev tur. Álı Esmambetov Lermontovtyń birneshe óleńin qazaq tilinde sóıletse, «Shyǵys qyzy», «Jalǵyz arsha», «Asan týraly ańyz» sekildi keń tynysty poemalar jazǵan Abdolla Jumaǵalıev Baıronnyń «Shılıon tutqyny», Lermontovtyń «Izmaıl beıi», Nızamıdiń «Láıli-Májnúnin» qazaq oqyrmandaryna tartý etken. Sondaı-aq «Kapıtan qyzy» atty poemasymen ádebı ortanyń nazaryn ózine aýdartqan Dalabaı Jazyqbaev (22 jasynda sheıit bolǵan) ta Lermontovtyń «Úsh palma», «Tutqyn», «Úmit», M.Golodnyıdyń «Shors týraly jyr» shyǵarmalaryn tárjimalaǵan.
Kompozıtor hám aqyn Smaǵul
Maıdanda qalamy men dombyrasyn qatar ustaǵan, qos ónerdi tel emgen talanttar da bolǵan. Onyń biri hám biregeıi keýdesine «Qyzyl juldyz» ordenin taǵyp, 39 jasynda erlikpen qaza tapqan – Smaǵul Kóshekbaev. «Botagóz», «Jaz», «Maı gúli», «Bizdiń án», «Daýyl», «Saǵynysh», «Brıgada jyry», «Biz kelemiz» syndy án-romanstardyń avtory. Ol shyǵarǵan ánderdiń mátinin de ózi jazǵan. Qurmanǵazynyń «Erteń ketem», «Laýshken», «Povestka» sekildi kúılerin Brýsılovskııge jetkizip, notaǵa túsirtken. Aqyndyq, kompozıtorlyq ári oryndaýshylyq ónerimen qatar rejısserlik, dırıjerlik ónerimen de kópke tanylǵan talant ıesi «Alo, men Aıa» degen opera lıbrettosyn da jazǵan. Soǵys bastala salyp, maıdanǵa attanyp, jeńiske bar bolǵany 21-22 kún qalǵanda, ıaǵnı 1945 jyldyń 18 sáýiri kúni Berlın mańyndaǵy Torı qamalyn alý shaıqasynda sheıit ketken. Maıdandaǵy jolyn qatardaǵy jaýynger bolyp bastap, tórt jyl ishinde áskerı sheni maıorlyqqa deıin ósken
39 jastaǵy talantty azamattyń márege Qulagerdeı jetpeı qulaǵany ókinishti, árıne...
Bizdiń áriptester...
Maıdanda sheıit ketken aqyndar arasynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde (sol kezdegi «Sosıalıstik Qazaqstan») qyzmet etken áriptesterimiz de bolǵan. Olardyń biri – Máskeýdegi Jýrnalıstıka ınstıtýtyn támamdaǵan almatylyq Nesipbaı Manashev. Ol 1941 jyly «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń bólim meńgerýshisi bolyp qyzmet etip júrip, Almaty qalasynda jasaqtalǵan 100-brıgada quramynda rotanyń saıası jumystar jónindegi jetekshisi bolyp, maıdanǵa attanǵan. Gvardııanyń aǵa leıtenanty, jýrnalıst, aqyn Nesipbaı Manashev jeńiske bar bolǵany bir aı ýaqyt qalǵanda Polshany jaýdan azat etý urysynyń birinde erlikpen qaza tapqan.
Al 1897 jyly Qostanaı oblysynda dúnıege kelip, 1923 jyldan bastap jýrnalıstıka salasynda ártúrli basylymda aıanbaı ter tókken Amanǵalı Segizbaev ta «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde tilshi bolyp júrgen jerinen maıdannyń saıası jumysyna jetekshilik etýge shaqyrylǵan.
Amanǵalıdyń myna bir óleńinen onyń qandaı tegeýrindi aqyn bolǵanyn jazbaı tanýǵa bolady.
«Arshaly sýy móldir, túbi qaırań,
Ańǵary kóz tartady áldeqaıdan.
Tusynan Qojaqannyń tómen aǵyp,
Syldyrap sý qosylar sholaq saıdan.
Sarqyrap keı jerleri qatty aǵady,
Erneýinen asýǵa shaq qalady.
Sholpyldap shortan oınap sý betinde
Aıdynda taıdaı týlap shattanady».
Osyndaı talantty áriptesimiz 1944 jyly Kenıgsberg qalasyn azat etý shaıqasynda erlikpen qaza tapty.
Sondaı-aq 28-gvardııashy panfılovshylar dıvızııasynyń quramynda Máskeýdi qorǵap, erlikpen qaza tapqan aqyn Yqylas Adambekov te bir kezderi «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde tilshilik qyzmet atqarǵany kópke belgili.
P.S. «Ushqan qus uıasyn izdeıdi. Al aqynnyń uıasy – halyq. О́zge týraly ma, ózi týraly ma, tipten ómirde bar neni bolsa da jyrǵa arqaý eterinde, aqyn qubylasyn halyqqa qarap túzeıdi. Bul – onyń erkimen de, erkinen tys ta jasalyp jatatyn shart. Aqynnyń jekemenshik qazynasy joq. Onyń úni men tili, poezııaǵa kerek qarý-jaraǵy – barlyǵy halyqtiki», deıdi aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataev. Sol aıtpaqshy búgingi maqalada sóz etken, maıdan dalasynda opat bolǵan ár aqynnyń kózsiz erlikteri de, syrshyl jyrlary da – halyqtiki. Al ony zerdeleý búgingi urpaqtyń paryzy bolsa kerek...
