– Qýanysh Jumaǵalıuly, sizdiń oıyńyzsha, bizdiń qoǵamda sybaılas jemqorlyqtyń tamyrlanyp ketýiniń sebebi nede?
– Eń aldymen sybaılas jemqorlyqtyń taralýyna quqyqtyq sananyń jetkiliksizdigi sebep bolyp otyr der edim. Eger bıznes te, basqa sala da ashyq bolyp, qoǵamdyq baqylaý tıimdi túrde júzege asqanda másele munshalyqty tereńdemes edi. Osy kúni mektep oqýshylary arasynda da bul baǵytta túrli is-shara, aksııalar ótkizip kelemiz. Mundaǵy maqsat – jas urpaq boıyna qoǵamdaǵy osy keseldi juqtyrmaý, olardyń zań men ádildikke, bılikke degen senimine syzat túsirmeý.
Sybaılas jemqorlyq degende el aldymen paraqorlyq dertimen jıi betpe-bet keletinin aıta ketýimiz kerek. Qazir baıqasańyz, ekiniń biri damyǵan elderdegi ıgilikter týraly saǵattap aıtýǵa qumar. Al olar osyndaı dárejege zań men tártipti saqtaý arqyly jetkenin eske ala bermeımiz. Bul memleketter turǵyndarynyń kez kelgeni para berý men para alýdyń jolyn kesýdi óziniń azamattyq paryzy sanaıdy. Elimizdiń bul baǵyttaǵy saıasatynyń negizgi basymdyǵy memlekettik apparat pen bıznes-qoǵamdastyq ókilderi, qarapaıym turǵyndar boıynda osyndaı minez-qulyq qalyptastyrýǵa arnalyp otyr. Sonda ǵana sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrý baǵytyndaǵy bastamalarymyz jemisti bolmaq.
– Jemqorlyqsyz qoǵamdy qalyptastyrý maqsatynda departament tarapynan qandaı áreketter jasalyp jatyr?
– Memleket basshysynyń Jarlyǵymen «Qazaqstan Respýblıkasynyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasatynyń 2022–2026 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy» bekitilgen. Tujyrymdamada sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmetinde satyp alý men bıýdjet úderisiniń ashyqtyǵyn arttyrý, jaýapkershilikti qatańdatý, qoǵamdyq baqylaýdy kúsheıtý sekildi túıindi mindetter men júıeli sharalar qamtylǵan.
Bul baǵyttaǵy mańyzdy jumystardyń biri parasatty qoǵam qalyptastyrý bolyp otyr. О́ıtkeni sana men moraldyq qaǵıdattardy ózgertpeı, indetti joıý múmkin emes. Jyl basynan beri jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrý maqsatynda túrli sala ókilderine 300-den asa aqparattyq-túsindirý jumystary júrgizilip, 22 myń tyńdaýshy qamtyldy. Mobıldi top músheleri oblys aýdandaryn qamtıtyn kezdesýler ótkizip, kópbalaly analarǵa áleýmettik kómek alý, azamattarǵa jumysqa ornalasý, eldi mekender aýmaqtaryn abattandyrý, gaz júrgizý, densaýlyq saqtaý, túrli jeńildikter men sýbsıdııalar alý, jergilikti joldardyń jaı-kúıin jaqsartý máseleleri boıynsha quqyqtyq kómek kórsetildi.
Byltyrdan bastaý alǵan «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy volonterlik» jobasy aıasynda memlekettik satyp alý portalynda volonterlerdiń kómegimen únemdelgen qarajat kólemi 350 mln teńge boldy.
– Oblysta jemqorlyq faktileri qaı salada kóbirek kezdesedi?
– Departamenttiń qyzmeti halyqtyń áleýmettik jáne ekonomıkalyq jaǵdaıyn kóterýge, oblys turǵyndaryn tolǵandyratyn júıeli problemalyq máselelerin sheshýge baǵyttalǵandyqtan negizgi baǵdar retinde «Sybaılas jemqorlyq táýekelderiniń kartasy» ázirlendi. Ondaǵy quqyqtyq statıstıkaǵa júginetin bolsaq, óńirimizde sybaılas jemqorlyq faktileri bilim salasynda azaımaı turǵany baıqalady. Keıingi úsh jylda osy salada 57 qylmystyq is tirkeldi.
Jańaqorǵan aýdandyq bilim berý mekemelerinde 2020-2022 jyldar aralyǵynda mektep qyzmetkerleriniń jalaqy men basqa da tólemderi zańsyz eseptelgeni anyqtaldy. Tipti olardyń arasynda salada jumys istemeıtin jandar da kezdesti. Osylaısha,1 mlrd teńge kóleminde bıýdjet qarajaty qoldy bolǵan. Bul is boıynsha 349 mln teńge ótelip, 62,5 mln teńge kóleminde múlikteri tárkilendi. Aýdandyq bilim bóliminiń basshysy men bas esepshisi 8 jyl merzimge sottalyp, olarǵa memlekettik qyzmette jumys isteý quqyǵynan 5 jyl merzimge deıin aıyrý jazasy taǵaıyndaldy. Sonymen qatar sot úkimimen osy bólimge qarasty mektepterdegi 24 bas esepshige qarjy naryǵy men qarjy uıymdaryn baqylaý men qadaǵalaý salasynda 5 jyl merzimge laýazymdardy atqarý quqyǵynan aıyrý jazasy berildi.
Kóptegen jymqyrý faktisi anyqtalyp, kináliler jaýapqa tartylyp jatsa da salada jemqorlyq faktileri áli de jalǵasyp otyr. Sondyqtan da týra joldan taıqýǵa sebep bolatyn jaǵdaılardy tereńirek taldaý úshin Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıteti ǵalymdary jáne memlekettik organdar mamandaryn jumyldyra otyryp, ǵylymı zertteýler júrgizýdi pysyqtap jatyrmyz.
Biz qylmys istegen jandy jazalaýdan buryn zańǵa qaıshy áreketti boldyrmaýǵa múddelimiz. Osy jolda túrli ádisterge júginemiz. Byltyr qaladaǵy bilim berý uıymdarynyń basshylyǵy men qyzmetkerleri N.Bekejanov atyndaǵy oblystyq mýzykalyq drama teatrynda «Tenderge túsken kelinshek» atty spektakl kórermeni boldy. Zańnan attap, sybaılas jemqorlyqqa barǵandardyń temir tordyń ar jaǵyndaǵy tirshiligin kórsetý úshin eki ret mektep dırektorlary men esepshileriniń basyn qosyp, túzeý mekemelerine ekskýrsııalar uıymdastyrdyq. Keshe ǵana ózderimen áriptes atanyp, búgin zańnan attap jaza ótep jatqan jannyń áńgimesi barǵandarǵa áser etti degen oıdamyz.
Agenttik pen Oqý-aǵartý mınıstrligi bıýdjet qarajatyn josparlaý jáne ıgerýde jemqorlyq táýekelderin joıýǵa baǵyttalǵan keshendi is-sharalar atqaryp, qoldanystaǵy býhgalterlik esep júıeleri negizinde jemqorlyq táýekelderin joıatyn sıfrlyq sheshimderdi engizý boıynsha qanatqaqty joba iske qosyldy. Joba sheńberinde bıýdjettik ótinimderdi qalyptastyrýdy tolyq avtomattandyrý, kontıngentti esepke alý jáne qyzmetkerlerdiń sabaqqa qatysýyn baqylaý, avanstardy negizsiz tóleýge tosqaýyl qoıý tetikteri jáne qazynashylyq málimetterdi esepke alý júıelerimen salystyrý synaqtan sátti ótti. Tólem qujattaryna qol qoıýda uıym basshysynyń bet bıometrııasyn paıdalaný, sondaı-aq olardy shıfrlaý máseleleri pysyqtaldy.
Agenttik Úkimetke jergilikti atqarýshy organdar memlekettik satyp alýda býhgalterlik esepke alý júıeleriniń mindetti parametrleri men tehnıkalyq sıpattamalaryn birizdendirý týraly usynys joldap, ol qoldaý tapty. Osyǵan sáıkes Oqý-aǵartý, Qarjy mınıstrlikterine jáne aımaqtyq ákimdikterge tıisti tapsyrmalar berildi.
– Sybaılas jemqorlyq deregi týraly habarlaǵan azamattarǵa qandaı mólsherde syıaqy beriledi? Olar týraly málimet qupııa saqtalyp, qoldaý jasalyp jatyr ma?
– Sybaılas jemqorlyq faktileri týraly habarlap, qoǵam úshin qaýipti qubylystyń joly kesýge járdem bergen jandardy qorǵaý sharalary kúsheıtildi. Sonymen qatar sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq faktisi týraly habarlaǵan nemese ózgeshe túrde járdem kórsetken adamdardy kótermeleý qaǵıdalary qabyldandy. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreske járdemdesken tulǵalardy kótermeleý maqsatynda jemqorlyq faktileri týraly habarlaǵan azamatqa sot sheshiminen keıin qarjylaı syıaqy beriledi. Bizdiń óńirde úsh jylda osyndaı derekterdi habarlaǵan azamattarǵa jalpy 3 mln teńgeden asa syıaqy berildi.
Qandaı da bir jemqorlyq quqyq buzýshylyq faktisi týraly aqparat bilgen azamattar agenttiktiń táýlik boıy tegin qyzmet etetin «1424» Sall-ortalyǵyna qońyraý shalýyna bolady. Onda habarlasýshynyń jeke aqparaty qupııa saqtalyp, berilgen túrli aqparattar men aryz-shaǵymdar, usynystar men pikirler operatorlar arqyly qabyldanady.
Jemqorlyqqa qarsy kúres – quqyq qorǵaý nemese memlekettik organdardyń ǵana mindeti emes, bárimizdiń ortaq boryshymyz. El erteńin oılaǵan barlyq azamat bul iske óz úlesin qosady dep senemin.
Áńgimelesken –
Murat JETPISBAI,
«Egemen Qazaqstan»
