Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Memleket tıimdi bıýdjet saıasatyn tabýdyń jolyn izdep jantalasyp-aq jatyr. Biraq ol ózi ońaılyqpen tabyla qoımaıtyn da sekildi. Ony árkim (ár el) ashy men tushydan alǵan sabaǵynan qorytyp, qalyptastyrsa kerek. Memleket basshysy bıylǵy keńeıtilgen otyrysta «Elimizde jańa ári barynsha qatań bıýdjet erejeleri qoldanysqa engizilgenine eki jyl boldy. Alaıda bul júıe árdaıym jumys istep turǵan joq. Nelikten olaı boldy? Oǵan Úkimet ózi jaýap berýge tıis», dep ashyna sóıledi.
Joǵarydaǵy kilt sózderdi beker irkes-tirkes qoldanǵan joqpyz. Úsheýin tap qazir birinen birin ajyratyp qarastyra almaısyz. Salyq túspese, bıýdjet kemıdi. Bıýdjet kemise, Ulttyq qorǵa júginemiz. Ásili, qor keleshek urpaq qajeti úshin dep saqtalyp, tıimdi salyq saıasaty bıýdjetti ózdiginen toltyrýy kerek edi. Al bizde olaı bolmady. Úlken bir aǵattyq ketti. Onyń sebebin tómende tarqatamyz. Endi Prezıdent aıtqandaı naqty eseptep, janama faktorlardy eskerip, qysqa merzimde jańa Bıýdjet jáne Salyq kodeksterin daıyndap shyǵý qajet.
Ekonomıst Almas Chýkınniń aıtýynsha, byltyr 23 trln teńge shyǵyn bolyp, salyqtan 12 trln teńge tabys tústi. Bıylǵy meje – 25 trln shyǵyn, 15 trln teńge tabys. Jaǵdaı bulaı jalǵasa berse, balalarǵa aqsha tóleý bylaı tursyn, Ulttyq qordyń ózin de tappaı qalamyz deıdi sarapshy.
«Salyqtyń qymbattaýy eshkimge de unamaıdy. Biraq memlekettik qarjynyń turaqsyzdyǵy teńgeni qunsyzdandyryp, ınflıasııany sharyqtatady. Arǵy jaǵynda áleýmettik qıyndyqtardyń da tóbesi kórinedi. Sondyqtan men salyqty kótergennen basqa jol kórip turǵan joqpyn. Al nelikten QQS tańdap alyndy? Úsh negizgi salyq bar – QQS, KTS jáne JTS. KTS-ny qozǵaýǵa bolmaıdy, ol – kompanııanyń damý qory, tabys bolmaı ınvestısııa men nesıeleý de bolmaıdy. JTS sonshalyqty kiris bermeıdi. Al QQS – eń beıtarap salyq. Iá, tutynýshyǵa 8%-ǵa qymbattaǵan chek keledi. Degenmen jaǵdaı budan nasharlap ketpeıdi. 2023 jyly 20% bolǵan ınflıasııany da kórgenbiz. Iá, ol ınflıasııany órshitýi múmkin, biraq az ýaqytqa ǵana», deıdi ekonomıst.
Jaqynda Dúnıejúzilik bank «Kazakhstan Economic Update» atty esebinde eldegi salyq reformasyn taldaıdy. Bank sarapshylarynyń jazýynsha, keıingi on jyldyqta Qazaqstan joǵary salyq ekonomıkasynan tómen salyq ekonomıkasyna aýysty.
«Salyq túsimderi 2008 jylǵa deıin turaqty ósti. 2009–2022 jyldar aralyǵynda turaqsyz salyq saıasaty jáne tıisti deńgeıge jetpegen ekonomıkalyq ósý saldarynan traektorııa kúrt ózgerdi. Bul aýysý ásirese 2020 jyly qatty sezildi. Sol jyly salyq túsimi 2000 jyldan beri alǵash ret IJО́-niń 14,1%-yna deıingi deńgeıge quldyrap ketti. Mundaı aýysym kirister bazasyn buzdy», dep jazady sarapshylar.
Halyqaralyq uıym ókilderi Úkimet jibergen qatelikti anyq baıqap, dıagnozdy dál qoıady. Baıandamada «Kiristerdiń tómendetilgen deńgeıine munaı túsiminiń tómendeýi sebep boldy. Sebebi 2024 jyly munaı óndirý ózgergen joq, al álemdik baǵa ózgerdi», dep bir túıindeıdi. Odan keıin «Bıliktiń bıýdjet kirisin jınaý boljamynyń negizine ózek bolǵan shamadan tys optımıstik ósim krıterııi kiris tapshylyǵyna alyp keldi», deıdi. «Negizi aryq sóılep, semiz shyqqandaryń jón edi, alaıda bıýdjettik josparda munaı baǵasyn tym qymbatyraq belgilep alyp, endi sonyń zardabyn tartyp jatyrsyńdar» dep aýdarýǵa bolady bul joldardy.
«2015–2022 jyldar aralyǵynda salyq túsiminiń ortasha deńgeıi IJО́-niń nebári 17%-yn ǵana qurady. Bul kirisi joǵary elderdiń (negizinen EYDU elderi) kórsetkishinen (34%) áldeqaıda tómen. Sondaı-aq resýrsqa baı Aýstralııa, Kanada, Chılı sekildi elderden artta qalyp tur. Ekonomıkalyq áleýet pen memlekettik shyǵystardy úılestire almaǵannan keıin osyndaı alshaqtyq paıda boldy. 2000–2008 jyldary Qazaqstan salyqtyń IJО́-ge qatynasyn 20-dan 28%-ǵa deıin arttyrdy. Salyq túsimderi deńgeıindegi alshaqtyqty ájeptáýir qysqartyp, 2000 jyly 60, 2008 jyly 87% mejesin baǵyndyrdy. Sóıtip, ornyqty progreske qol jetkizdi. Alaıda sol ýaqyttan beri konvergensııa toqtap qaldy, bul negizgi memlekettik qyzmetter men damýdy qarjylandyrýǵa salyqty neǵurlym dáıekti jınaý qajettiligin kórsetedi», deıdi bank málimdemesinde.
Jaqsy, salyqtyń jaıyn aıtyp ta, jazyp ta jatyrmyz, eptep túsinikti. Al Ulttyq qordyń qazirgi ahýaly qandaı? Bıyl qańtarda qordan 551 mlrd teńge alynǵan. Túsken tabys – 148 mlrd teńge. Túsim 69%-ǵa azaıyp, alý 8,5%-ǵa artqan. 551 mlrd teńgeniń 400 mlrd-y – kepildendirilgen transfert, 150 mlrd-y – nysanaly transfert, 595 mln-y – basqarý shyǵyny.
Qazaqstan Qarjygerler qaýymdastyǵynyń habarlaýynsha, Ulttyq qor qarajatyn basqarýda bizge «Santıago qaǵıdatyna» júgingen jón bolmaq.
«Jalpy, 33,1 trln teńge qarajat jaǵdaıynda 5,6 trln teńge alyndy, bul – onyń aktıviniń 17%-y. Mundaı kólemdegi transfert qor ósimin aıtarlyqtaı shekteıdi. Qor rólin nyǵaıtý úshin táýelsiz qorlardy basqarýdyń ashyqtyǵy men tıimdiliginiń etalony bolyp sanalatyn 24 irgeli «Santıago qaǵıdatyn» ustaný qajet. Ashylatyn aqparattyń tolyqtyǵy men qoljetimdiligin reglamentteıtin qaǵıdattar (11, 17 jáne 23 qaǵıdattar), mindetti túrde táýelsiz aýdıt júrgizý (12 qaǵıdat), sondaı-aq ınvestısııalyq basqarý salasyndaǵy ozyq álemdik tájirıbeni strategııalyq beıimdeý erekshe mańyzǵa ıe bolady (mysaly, Norvegııa Ulttyq qorynyń aksııalardaǵy úlesi (70%) oblıgasııalardyń úlesinen (27%) edáýir asady)», dep tyǵyryqtan amaldap shyǵýdyń taǵy bir nusqasyn usynady qaýymdastyq.
Olardyń aıtýynsha, Ulttyq qor aktıvterin 2029 jylǵa qaraı 100 mlrd dollarǵa jetkizý mindeti men uzaqmerzimdi bıýdjet tapshylyǵy bıýdjet balansyn jaqsartýda shuǵyl is-sharalar qabyldaý qajettiligin týǵyzdy.
2025 jyl – sheshýshi jyl. Bıyl Salyq kodeksi qabyldanady. QQS mólsherlemesiniń ósýinen týyndaǵan ahýaldyń alǵashqy áserin de bıyl baıqaımyz. Sonymen qatar «Teńiz» keleshek keńeıý jobasynyń iske qosylýyna baılanysty Ulttyq qorǵa túsetin tabys ta artýǵa tıis dep boljanyp otyr. Salyq, bıýdjet, Ulttyq qor sabaqtastyǵynyń jyldy qalaı qorytyndylaıtynyn ýaqyt kórsetedi.
