«Tasqa jazylǵan tarıh» oqyrmanǵa jol tartty

Túrki mádenıeti jáne mura­sy qorynyń prezıdenti Aqtoty Raıym­qulova: «Memleket jáne qoǵam qaı­ratkeri, akademık Darhan Qydyr­áliniń «Tasqa ja­­­zyl­ǵan tarıh» at­ty kitaby baýyr­las halyqtardyń ortaq mu­ra­larymyzǵa degen qyzy­ǵý­shy­­lyǵyn oıataryna senemin. Me­­niń­she, Túrki mádenıeti jáne mu­rasy qory osyndaı qundy eńbekter­diń jaryq kórýine uıytqy bolý arqyly búkil túr­ki jurtynyń tarıhı jady men murasyn saq­tap, ony keleshek urpaqqa amanat­taýǵa jol asha alady. Osy oraıda túr­ki áleminiń ulttyq tarıhy men mádenıetin kópke tanytý isinde Darhan Qydyráli­men bir­lese jumys istegenimizdi úl­ken mártebe sanaımyz», dep al­ǵashqy sózin aıtty. Sondaı-aq ol Túr­ki mádenıeti jáne murasy qo­ry Ázerbaıjan prezıdenti Ilham Álıevtiń ıdeıa­sy­men qurylyp, bú­gingi tańda Qazaq­stan, Túrkııa, Qyr­ǵyzstan se­kildi túrki memleketteri pre­zı­dentteriniń qoldaýymen túr­ki halyqtarynyń arasyndaǵy ­dos­tyq qarym-qatynastyń ta­my­­ryn tereń­detý maqsatynda keshen­di jumystar jasap jat­qanyn málimdedi.

Basqosýda sóz alǵan memle­ket jáne qoǵam qaıratkeri Myr­zataı Jol­dasbekov ǵylym jo­lyn­da akademık Darhan Qydyr­álini shákirt tutaty­nyn, ekeý­ara zertteý taqyryptary da ortaq ekenine toqtalyp, «Tasqa jazylǵan tarıh» – bárimiz úshin qun­dy eńbek. Mundaı týyn­dy barsha túr­ik jurtynyń má­denıetin jańǵyr­tý­­ǵa septe­serine senemin», dedi. Son­daı-aq Myrzataı Joldasbekov ­soń­­­ǵy otyz jyldyqta ǵylymı aınalymǵa «túrki» degen sózdiń enip ketkenin, jer betine «túrki» degen halyqtyń bol­maǵanyn, sol sebepti bul ataýdy Ahmet Baıtursynuly, Maǵjan Juma­baevtar sekildi «túrik» dep du­rys qoldanýymyz kerektigin usynys etti.

Ázerbaıjan Respýblıkasy­nyń mádenıet mınıstri Adıl Kerımli Darhan Qydyráliniń túrki halyq­tary­nyń mádenıeti men tarıhyn zert­teý isinde aıan­baı ter tógip, Túrki akade­mııa­synyń prezıdenti bol­ǵan kezde de qandas halyqtardyń ortaq murasyn zertteý, nasıhattaý isinde tabandy qyzmet etkenin, «Tasqa jazylǵan tarıh» eńbegi sol bastamalardyń jalǵasy eke­nine toqtaldy. Azııa keńesiniń bas hatshysy Qaırat Sarybaı túrik halyqtarynyń ortaq muralary, ortaq tul­ǵa­lary kóp bola tura, ǵa­lym­dar uqsastyqtan góri, ult­tyq erekshelikke, aıyrma­shy­lyq­tarǵa mán berýge beıim eke­nin, bul týys halyqtardyń ara­syn alshaqtatatynyn aıta kelip: «Búgin tusaýy kesilip otyrǵan kitaptar sol olqylyqtyń ornyn toltyrady», dedi.

Prezıdent keńesshisi Baýyr­jan Omarov kitap avtory tórt bıliktiń úsheýinde, ıaǵnı zań shyǵarýshy­lyq, atqarýshylyq jáne aqparattyq bılikte je­misti jumys atqarǵanyn, ǵalym-akademık retinde de talmaı ter tógip, túrkilik tanymdy qoz­ǵaıtyn, túrki dúnıesin odan ári jaqyndasty­ra túsetin elshil­dik sıpattaǵy eleýli eńbek jazyp shyqqanyn aıta kelip, bul eńbektiń erekshelikterin sanamalap berdi:

«Birinshiden, «Tarıhty jazý tarıhty jasaýmen birdeı ózekti», dep avtordyń ózi aıt­qandaı, Darhan Qydyráli eńbegin qaǵaz betine túsi­rýge asa jaýapkershilikpen qaraı­dy. Monografııanyń ǵylymı appara­tynyń aýqymdy jáne mazmundy bolýyna jete kóńil bóledi. Bedeldi ǵalym­dardyń eńbekterine súıene­di. Sol zert­teýlerdi saralaı kelip, ózin­dik oı qorytady. Ekinshiden, ejel­gi jáne orta ǵasyrlardaǵy biz­diń tek-tamyrymyzǵa qatysy bar mem­lekettik qurylymdar týraly málimetter usynyp, eldiń rýhyn oıatady, tanymyn baıyta­dy, oı-órisin keńeıtedi. Úshinshi­den, ol baıyrǵy túrikterdegi «el» uǵymy máselesin jan-jaq­ty taldaıdy. El men memleket túsinikterin bóle-jar­maı qarastyryp, túp-tórkinine úńiledi, damý joldaryn aıqyn­daıdy. Tórtinshiden, túrki ha­lyqtarynyń tanymyndaǵy na­nym-senimder týraly mol má­li­metke qanyqtyrady. Arǵy-bergi derekterdi salysty­ryp, salmaqtaı otyryp, óz kóz­qa­rasyn tanytyp, baılam-ba­ıyp­tamasyn bildiredi. Besin­shi­den, túrki dúnıesi­niń tulǵa­lary, sol tulǵalar shyqqan tekter men taıpalardyń tańbalary týraly mańyzdy derekterdi toptas­tyrady. Iаǵnı eńbektiń ǵyly­­­mı ǵana emes, faktologııalyq sıpaty da meılinshe mazmundy. Altyn­shy­dan, óz ustanymyna berik avtor túr­kologııa ǵyly­mynda ózindik orny bar asa be­deldi ǵalymdardyń yńǵa­ıy­na jyǵyla bermeıdi. Máse­lege óz kózqarasyn tanytady. My­sa­ly, Ashına ataýy týraly baı­lam jasa­ǵan ataqty túrkolog Ser­geı Klıashtornyıdyń pikiri­men onsha kelise qoımaıdy. Sebe­bi onyń buǵan qatysty tú­ıin-tujyrymdary men dá­lel-dáıekteri jetkilikti. Je­tin­shiden, «Tarıhty jeń­gen el jasaıdy degendeı, Amerıka, Ulybrıtanııa, Reseı pat­sha­lyq­tary álem tarıhyn óz qa­laýynsha jazdy», dep sóz bas­taǵan Darhan qazaq tarı­hy bur­malanbaýy úshin ult­tyq ımmýnıtetti qarsy qoıý qa­jet­tigin alǵa tartady. О́ziniń júıeli jumystaryn da osy ba­ǵytta órbitedi. Segizinshiden, ol túrki jazýy men túrki tarı­hynyń ara qatynasyn, óz­ara baılanysyn zerdeleıdi. Kóne jazýdyń mán-mańyzyn uǵyn­dyrý arqyly túrkilik uǵym­dardy toǵystyrady. Ony kele­shektegi mindetterge, el­dik mu­rattarǵa ulastyrady. «Biz úshin bitik jazýy tarıhymyz retin­de ulyqtalýǵa tıis. Al latyn álip­bıi – bizdi álemdik órkenıetpen jal­ǵastyratyn bolashaǵymyz», – degen tııanaqty tujyrymy – naq osynyń dáleli».

Qyrǵyz Respýblıkasy Pre­zı­den­tiniń keńesshisi Aslan Koıchıev «Qyr­ǵyz oqy­mys­ty­lary Darhan Qydyr­álini uly­lardyń jolyn jalǵaǵan oı­shyl ǵalym retinde tanıdy. Sodan da bolar, qyrǵyz tilinde jaryq kórgen «Tashka jazylgan taryh» atty kitapty oqyrmandar qanyn jerge tamyzbaı oqyp jatyr. Aldaǵy ýaqytta kitaptyń «betasharyn» Qyr­ǵyzstannyń astanasy Bishkek qalasynda ótkizýdi usynamyn», dedi.

Budan keıin sóz alǵan TÚRKSOI uıymy Bas hat­shy­synyń Qazaq­standaǵy keńes­shisi, akademık Kárim­bek Qur­manalıev, memleket jáne qo­ǵam qaıratkeri Ádil Ahmetov, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ult­­tyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık Erlan Sy­dyqov, Nazar­baev ýnıversıtetiniń ­pro­fessory Iýlaı Shamıloǵ­lý syndy azamattar sóz sóılep, qalyń oqyr­manǵa jol tartqan jańa kitaptar týraly keleli oılaryn ortaǵa saldy. Máse­len, «Mazmundama» baspasy­n­yń basshysy Shyńǵys Muqan orys tilinde basylǵan «Tıýrk­skıı mır: cherez prızmý ıstorıı» atty kitaptyń qazaq tilin bilmeıtin jerlesterimizdiń ara­synda suranysqa ıe ekeni­ne toqtalyp, bul eńbekti orys tili keń qoldanysqa ıe Orta­lyq Azııa naryǵyna shyǵarýdy josparlap otyrǵandaryn tilge tıek etti.

Jıyn sońynda sóz alǵan kitap avtory, akademık Darhan Qydyráli Eýrazııa keńis­tigin en jaılaǵan joraly jur­tymyz elderdi jaýlaýshy ǵana emes, órkenıetterdi jalǵaýshy halyq bolǵanyn, tamyryn te­reńge tartqan túrikter tarıhyn tasqa qa­shap jazǵanyn aıta kelip, atalǵan kitapty «Daşa yazılan tarih» ataýymen ázer­­baıjan tiline aýdarǵan Aıda Eı­vazovaǵa, «Tashka jazyl­gan taryh» degen ataýmen qyr­ǵyzsha sóıletken Negızbek Shab­danalıevterge jáne barsha is-shara qonaqtaryna alǵysyn bildirdi.