Aqyn-jazýshylar qalamyn sýytyp almas úshin gazet-jýrnalda, telearna men radıoda, teatrda jumys isteýi kerek degen túsinik qalyptasqan. Nebir shaıyrlardyń shyǵarmashylyqqa qatysy joq qyzmetterdi atqarǵanyn da ómirbaıandarynan bilemiz. Al jaýhar týyndyny jalǵannyń jaryǵyna shyǵarý úshin ol týraly etene zerttep baryp, qolyna qalam alǵan jazýshylarymyzdyń da sol jazǵandary klassıkalyq dúnıege aınaldy. Qaraǵandy shahtalary, kómir basseınderi kóptegen qalamgerge tyń taqyryp boldy. Máselen, Ǵabıt Músirepov pen Ǵabıden Mustafın Qaraǵandy týraly roman jazý úshin jeti qat jer astyndaǵy kenshi ǵumyryn baıyptap, zerttedi. Ábdijámil Nurpeıisov áıgili «Qan men ter» romanyn jazar aldynda balyqshylardyń qasynan shyqpapty. Osy sekildi jete zerttelip jazylǵan shyǵarmadan qashanda zerdeli dúnıe týatyny jazdyń jaryq kúnindeı aqıqat.
Jumeken Sabyrulynyń Qaraǵandy shahtasynda izi qaldy. Qos qolyna qaıla ustap, ken qazdy. Esesine kemel óleń jazdy. Kenshiniń eren-ǵaıyp beınetin aq qaǵazǵa túsirdi. Poezııasynyń bir jelisine kómirli Qaraǵandy arqaý boldy. Qaraǵandynyń qaısar kenshileri, solardyń jalyn júrekteri óleńinde óte áserli óriledi.
«Bul ómirdiń lapyldaǵan,
Bar jalyny – lavalarda.
Sol jalynǵa jer ústinde,
Jalǵyz teńeý tabylar ma?»,
dep jyrlaıdy Jumeken. Eńbek ánuranyn Jumekenshe jyrlap ketken Jumekeńniń ózi ǵana. Taǵy birde ol bylaı jazady:
«Qaıla. Kúrek. Kómir qara, kóz qara,
Móltilder tek appaq tamshy sút-shamdar.
Alaqanyn aldyrypty bozbala,
Alqyndy shal… ashy aýany jutpańdar!», dep tebirenedi aqyn. Jumeken aqynnyń Qaraǵandy jaıynda jazǵan jyrlarynda qarapaıym kenshilerdiń qajyr-qaıratyn sarp etken mańdaı ter eńbegi aıshyqty kórinis tabady.
«Ejelgi meniń armanym
– shahter bop shyǵý bolatyn.
Qııalmen sharlap lavany,
Júrekke shattyq tolatyn.
Qolymda, mine, joldama,
Jarq etti sol bir armanym.
Turyńdar, dostar qatarǵa,
Shahtaǵa men de baramyn».
Bul – Jumeken Nájimedenovtiń 1955 jyly shahtaǵa eńbekke qabyldanǵan kezde jazǵan óleńi.
Jumeken Nájimedenov 1955–1956 jyldar aralyǵynda Qaraǵandy qalasyndaǵy №33/34 shahtada kombaınerdiń kómekshisi bolyp jumys istegen. Arhıvtiń altyn qoryndaǵy qundy qujattyń bes jylǵa berilgendigi jazylǵan. Mátini kelesideı. «Najımedenov Jýmeken Sabyrovıch. Nasıonalnost – kazah. Mesto rojdenııa: oblast – Gýrevskaıa obl. Dengızskıı raıon» degen jazýlar anyq kórinedi esep paraǵynda. «Pasport vydan – Dengızskıı raıon» degen jazýlar da kózge ushyrasady. Al qalǵan jazý sııasy sarǵaıǵan qaǵazben birge kómeski tartqan.
– Estýimizshe Jumeken san qyrly adam bolypty. Qaraǵandyǵa kelip, kómir óndirisine úlken úlesin de qosqan. Ony bizdiń arhıvte saqtalǵan dáıekti qujat dáleldeıdi. Ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtap kelemiz. Shahtada jumys istegenin dáleldeıtin №394 buıryq – ataqty aqynnyń kendi ólkedegi ómirine qatysty eń qymbat asyl qazynamyzdyń biri. Sońǵy kezde izdeýshiler qatary kóbeıip keledi. Jumeken aqynnyń jalyndy jastyq shaǵynyń kýási bolyp tabylatyn qundy qujattary ósip kele jatqan jas urpaqqa úlgi etip kórsetýge turarlyq tarıhı derek, – deıdi memlekettik arhıv qyzmetkeri Nurǵaısha Qabdıeva.
Shahtada eńbek ete júrip ol 1956 jyldyń aqpan aıynda qaraǵandylyq jastarmen birge Máskeýge baryp, kásipodaqtyń búkilodaqtyq baıqaýyna qatysady. Máskeý sahnasyna shyǵyp, kúı shertip, kópshilikti taǵy bir tánti etken kórinedi. Osy bir sátti sapar Jumeken aqynnyń ónerdegi jolyn ashypty. Buǵan basty sebepker bolǵan «Maıqudyq» shahtasynyń sol kezdegi kásipodaq basshysy Áýkebaı Kenjın degen azamat kórinedi. «Seniń ornyń shahta emes, konservatorııa eken. Darynyńdy qor qylmaı astanaǵa attan» dep keńes beripti. Sóıtip, shahtada áli de bir-eki jyl jumys isteýge kelisimi bar jas Jumekendi joǵary oryndarǵa baryp júrip, zordyń kúshimen bosatyp alyp, Almatyǵa shyǵaryp salypty. Belgili qalamger Qultóleý Muqash 1991 jyly aqpan aıynda «Lenınshil jas» gazetine jarııalanǵan «Jurt bilmeıtin Jumeken» degen materıalynda buǵan tolyǵyraq toqtalady.
Jumekenniń murasyn zertteýshi Marat Azbanbaev ta shań basqan arhıvterdi aqtaryp-teńgerip júrip, qundy derekterge qol jetkizdi. Ol onysyn qattap, «Meniń Qazaqstanym – Jumeken» degen jınaǵyn jaryqqa shyǵardy. Zertteýshi kóbine Jumeken men Qasym poezııasyndaǵy úndestikti tamyrshydaı tap basady. Ol týraly ózi bylaı deıdi:
– Jas Jumekenniń aqyn Qasym Amanjolovtyń «Aqyn men shahter» atty óleńin oqyp, keshi bolýdy kóńilinde arman etýi de zańdy qubylys. О́ıtkeni Qasym óleńinde aqyndyqqa qumarlarǵa aıtqan eskertpesi bar emes pe: «Shahter bolmaı, Shabyt qonbaı, Asha almassyń jyr kenin», degen. 1948 jyly jazylyp jarııa etilgen Qasymnyń «Aqyn men shahter» óleńin gazet-jýrnaldy, aqyndardyń jańa shyqqan jyr jınaǵyn qur jibermeıtin saýatty, sanaly oqyrman Jumekenniń oqýy ábden múmkin dep sanaımyz. Sonymen qatar Qasym óleńinde «Bizben birge tús tereńge, Talabyńnyń túr jeńin. Syrty jarqyn, ishi salqyn, Qoısańshy qur syzýdy; Tońba óziń, Bolsyn sóziń, tas kómirdeı qyzýly» dep jastarǵa ún qatqanda Jumeken júregi qalys qala ma? Árıne, «jer qular, mert qylar» dep qoryqpaı ol Qaraǵandy bardy, ken shahtasyn ómirdiń qazyp berip, máńgi ólmes, artqyǵa oı salarlyq jyr jazyp ketti. Jumekenniń poezııadaǵy aǵasy Qasymnyń «Aqyn men shahter» óleńinde aıtylmaı qalǵan syrynyń, tartylmaı qalǵan kúıiniń jalǵasy ispettes Qaraǵandy týraly «Eske alyp edim» dep bastalatyn óleńi bar. Bizdiń muraǵattan kezdestirgen derekterimiz boıynsha oı ólshesek Jumekenniń bul óleńi adam balasynyń jer betindegi tirliginiń tragedııaǵa toly taǵdyr-talaıyna arnalǵan shyǵarma deýge zańdy negiz barlyǵyn dáleldeý bolashaq isi, – deıdi M.Aqtorǵaıuly.
Qazaq poezııasynyń qara naryna aınalǵan Jumeken qara eńbektiń de qazanynan qaınap shyǵady. Jumeken qalamyndaǵy Qaraǵandy osylaısha ólmes óleńge aınaldy...
Qaraǵandy oblysy
