Surmergen Súleımenov

Ras. Biz – Tolaǵaı syndy taý qoparatyn bir uldy ańsaǵan elmiz. Sondaı Tolaǵaı tekti eskerýsiz oǵlannyń biri hám biregeıi – Yby­raıym Súleımenov. Ybyraıym­nyń batyrlyǵy sonaý soǵys jyldary maıdandaǵy sarbazdardyń Jambyl Jabaevqa jazǵan hatynda bylaı kórsetilipti:

«Qyraǵy qyrdyń qyrany,

Dalanyń or qoıany,

Taýdyń júırik bulany,

Nemisterdi eki júz,

Otyz toǵyz óltirgen

Súleımenov Ybyraıym

Qazaqtyń batyr ulany».

Árıne, bul – jyr. Jyrǵa tatıtyn Ybyraıymnyń júrip ótken ıir-qıyr joldary ne deıdi?

Ybyraıym 1911 jyly Sarysý aýda­nynyń «Qyzyl kúnshy­ǵys» ujym­sharynda (qazirgi Baı­qa­dam aýyly) týǵan. Soǵysqa at­tan­­­ǵanǵa deıin Jambyl aýda­nyn­da­­ǵy Jambyl MTS-inde trak­tor­dy tizgindegen. 1941 jyl­dyń­ kúzinde Jambyl qalasynan ás­ker­ge shaqyrylyp, Almatyǵa jó­neltilgen. Onda 100-jeke atqysh­tar brıgadasynyń quramy­nyń 2-batalonynda mergendikke shynyqqan. Komandıri kapıtan F.Ýshakov, komıssary kapıtan R.Ashkeev bol­ǵan. Sol kezdiń ózinde F.Ýshakov Ybyraıymnyń batyrlyǵyn tanyp: «Bizdiń Súleımenovke eshkim teń kelmeıdi. Otan soǵysynda qazaqta Súleımenovten asqan mergen joq. Bizdiń Súleımenov Keńes Odaǵynyń batyry bolady», depti.

Ustazdan osyndaı baǵa alǵan Ybyraıym 1941–1942 jyldyń qysynda Máskeý túbinde qorǵanys shebinde attanady. Iir-qıyr joldar... Súleımenov sapynda bolǵan 100-brıgada Kalının maıdanynyń quramynda Pskov oblysyn azat etýge qatysady. Ondaǵan eldi me­kendi qan keship júrip azat etedi. Prıezdovo, Drozdovo, Troınıa, Plehanovo jáne Molooı Týd de­revnıasy úshin bolǵan jan aly­syp, jan berisken shaıqasqa qa­tysady. Osy urysta 79 fashısti jer jastandyrǵany úshin «Erligi úshin» medalimen marapattalady. Velıkıe Lýkı túbindegi shaıqasta bir ózi 60 fashıstiń kózin joıady. Osy erligi úshin «Qyzyl juldyz» ordeni beriledi. 239 fashıstiń kózin joıǵan surmergenge arnalyp, «Frontovık» gazetiniń 1943 jylǵy 10 naýryzdaǵy sany jaryq kóredi. Osylaısha Ybyraıymnyń batyrlyǵy búkil maıdanǵa jarııa boldy. Odan ári qaraı jyljyǵan batyrlar Nevel qalasy úshin shaıqasady. Osy shaıqasta nemis­tiń 42 áskerin o dúnıege attandyryp, batyr Ybyraıym erlikpen qaza tabady. Bul qazan aıynyń 15-i edi.

Ybyraıym batyr týraly de­rekterdi qarap otyrsańyz, biraz jaıǵa qanyǵasyz. Ybyraıymnyń atyna sonaý Nevel qalasynda kósheniń aty berilipti. Ybyraıym­men qazaqtyń batyr qyzy Mánshúk Mámetova, qazaqtyń belgili jazý­shysy Ázilhan Nurshaıyqov birge soǵysypty. Onyń arpalys­ty jol­darynyń aqtyq núktesi de ózgeshe qoıylǵan. Nevel qala­synda qazaqtyń maqtanyshy Mán­shúk ekeýi bir kúnde opat bolǵan. Qaı­ǵynyń qara bulty qazaqtyń eki aptal azamatynyń júzin japqan. Ajal ekesh ajal da bir ulttyń qos maq­tanyshyn bir kúnde alyp ketken. Bul jóninde Ahmetqazy Býla­tovtyń deregine qarańyz:

«1941 jyldyń qazan, qarasha aılarynda Almatyda 100-derbes qazaqtyń atqyshtar brıgadasy quryldy. Sonyń 2-batalonynyń komandıri F.Ýshakov, shtab bastyǵy O.Syrlybaev bolatyn. Marqum Ybyraıym osy brıgadanyń snaıperler bóliminde boldy. Jattyǵý kezinde komandırimiz Súleımenovti jıi maqtap, «mergen bolsań, Súleımenovteı bol» deýshi edi. Ybyraıym soǵys ádisterin – shabýylda da, qorǵanysta da, bar­laýda da dáldikpen, aqylmen oryndaıtyn. Ol ózi alpamsadaı deneli, qyzyl shyraıly, kóp sóılemeıtin salmaqty, minezi qasyndaǵy jaýyn­gerlerge úlgi edi. Biz­diń brıgada Aprelskoe, Po­goreloe, Gorodıshe, Starısa, t.b kóptegen eldi mekendi basyp, jaıaý aýyr joryqtardy bas­tan ótkerdi. 1942 jyldyń yzǵar­ly kúzinde Solıjarovo men Rjev arasynda maıdannyń aldyńǵy shebi jaýdyń qystyq bekinisine keldik. 39-Armııanyń quramynda boldyq. Kelgen bette 12 eldi meken­niń bekinisin talqandadyq. Osy bekinisterdi buzýda Ybyraıym­nyń eńbegi kóp boldy. Pýlemet pen jabyq zeńbirekterdi alǵa bas­tyrmaı turǵan kezde olardy dál­dikpen atyp, jaýdyń kózin joıyp batalonǵa jol ashyp otyrdy. Osydan bastap, onyń erligi kún sanap arta berdi. Eki ıyǵyna eki vıntovka, bireýi SVT, bireýi besatar, optıkalyq prıbor, eki qap, birinde oq dári, birinde kerek-jaraǵy bolýshy edi. Orystyń syqyrlaǵan sary aıazynda «óziniń ań aýlaǵan» kásibimen mergendik esep kitapshasyn toltyra bastap edi. Ol óltirgen jaý 50-den asyp ketti, onyń erligine «Za boevye zaslýgı» medali berildi. Marqumnyń ataǵy ekinshi kishi Stalıngrad dep atalǵan Velıkıe Lýkı qalasy úshin bolǵan shaıqasta erekshelenedi. 15 táýlik­ke sozylǵan bul soǵysta óltirgen fashıstiń sanyn 180-ge jetkizdi. 1943 jyly aqpan aıynda Nevel baǵytyna shyq­tyq. Qazannyń 14-inen 15-ine qa­raǵan túnde bizdiń brıgada Nevel qalasynan 15 shaqyrym qashyq­tyqta jatqan Izochı stansa­syn alýǵa buıryq aldy. Osy urys­ta amal qansha jaý snarıa­dy­nyń ja­ryqshaǵy tıgen Yby­raıym qaza boldy. Bul shaıqasta art­tan kómek jete qoımaı, jaý biz­di biraz shyǵynǵa ushyratty. Mánshúk Mámetova sol kúni qaı­tys boldy. Biraq ony sol túni jerleı almadyq, múmkindik ber­medi. Esil er Ybyraıymnyń de­nesin jeke arbaǵa salyp Nevel qalasynyń ortasyna jetkizip zırat­qa qoıdyq. Nevel qalalyq keńesi batyrdy máńgilik este saqtaý úshin bir kósheniń atyn berdi. 1979 jyly barǵanda sol kósheniń boıynda kezdesken adamnan bul kósheniń atynyń kimge berilgenin suraǵanymyzda, «Bilemiz, osy qala úshin janyn qı­ǵan qazaqtyń ataq­ty mergeni» dedi. Al bizdi osy soǵys­tan keıin taratyp, brıgadadan dı­­vızııa jasap, basqa frontqa aýys­tyryp jiberdi. Tarap ketken soń Mán­shúkke de, Ybyraıymǵa da «Keńes Oda­ǵynyń batyry» ataǵy beri­l­medi. Mán­shúkke 6 aıdan keıin M.Ǵab­dýl­lınniń joqtaýymen batyrlyq berildi».

Ras, bul hat ta biraz dúnıeniń be­tin ashady. Nevel qalasynda bir burylys pen bir kósheniń aty Ybyraıymnyń atynda bolýynyń ózi – maqtanysh. «Keńes odaǵynyń batyry» ataǵyn memleket berme­geni­men, sol tusta jergilikti ha­lyq Súleımenovti qur­mettep óz qalasynan bir kósheniń atyn bergen. Áli de qurmetteı bereri sózsiz.

Mánshúk Mámetova men Yby­raıym Súleımenovtiń erligin úzbeı nasıhattaǵan jaýynger-jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovtyń Jeńistiń 50 jyldyǵy qarsańynda jazǵan bir maqalasyn oqyp otyryp, jeńisti jaqyndatý jolynda qasyqtaı qanyn, shybyndaı janyn aıamaı jaýmen shaıqasqan keshegi eresen erlerdi eriksiz eske aldyq. Solardyń kóbiniń esimderi kómeskilenip bara jatqany belgili. Yby­raıym sııaqty 239 fashısti jal­ǵyz ózi jaıratqan qazaqtyń qas batyrynyń ózine laıyqty «Keńes odaǵynyń batyry» ataǵyn ala almaı ketkenine ishimiz ýdaı ashydy. О́ıtkeni dál osy ataqqa qyrǵan jaýy júzge jetpegen talaı jaıaý ásker ıe bolypty. Oǵan kóz jetkizý úshin 1987–1988 jyldary Máskeýdiń áskerı baspasynan jaryq kórgen «Geroı Sovetskogo Soıýza» degen eki tom­dyqty aqtaryp shyqsa­ńyz jet­kilikti. Mysalǵa:1) Artemev Ivan Tımofeevıch. Rýskıı. Pýlemetchık. Ognem svoega pýlemeta ýnıchtojıl bolee 30 soldat ı ofıserov pr-ka (I tomnyń 78-79 betteri); 2) Ar­hıpov Vasılıı Stepanovıch. Rýskıı. Pýlemetchık. Prı otrajenıı kontrakakı pr-ka ýnıchtojıl neskolko desıatkov gıtlerovsev (I tomnyń 81-beti); 3) Beloýsov Pavel Aleksandrovıch. Rýskıı. Avtomatchık. Ýnıchtojıl neskolko vra­jeskıh soldat (I tomnyń 146-­be­ti), 4) Blajkýn Andreı Fedo­ro­vıch. Ýkraınes. Strelok. V rýko­pash­noı shvatke ýnıchtojıl neskolko gıtlersev (I tomnyń 146-beti).

Qansha býlyqsańyz da shyndyq – osy. Sońǵysynan ózgesi – pýlemetshi men avtomatshylar. Jalǵyz oqty snaıper vıntovkasyna qaraǵanda bul qarýlardan jaý­ǵa oqty qarsha boratýǵa bolaty­nyn eskerseńiz, surmergen Súleımenovtiń erligi kóz aldyńyzda bıikteı beretindeı. Osy kóńilge qaıaý túsirgen olqylyq­tyń ornyn 2022 jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev tol­tyryp, batyr Ybyraıym Súleı­menovke «Halyq qaharmany» ata­ǵyn bergizdi.