Mádenıet – adamzat damýynyń ajyramas bóligi
Ol materıaldyq jáne materıaldyq emes quramdas bólikterden turady. Materıaldyq mádenıet fızıkalyq obektiler arqyly kórinis tapsa, materıaldyq emes mádenıet qoǵamnyń rýhanı qundylyǵynyń negizin qalyptastyrady.
Qazirgi zamanǵy jahandaný jaǵdaıynda bul eki mádenıet túrin saqtaý jáne damytý óte mańyzdy. Materıaldyq mádenıet tarıhı muralardy qorǵaýdy talap etse, materıaldyq emes mádenıet ulttyq dástúrler men rýhanı qundylyqtardy saqtaýǵa baǵyttalady.
Jahandaný dástúrli qundylyqtar men ómir saltyna qatty yqpal etýde. Sondyqtan materıaldyq emes (rýhanı) mádenı murany saqtaý máselesi erekshe ózekti bolyp tur. Dástúrli bilimder, til, ádet-ǵuryptar, qolóner jáne oryndaýshylyq ónerler tek qana ulttyq biregeıliktiń mańyzdy elementteri ǵana emes, sonymen qatar rýhanı baılyǵymyzdyń da qaınar kózi.
Qazaqstan 2003 jylǵy 17 qazanda Parıjde qabyldanǵan «Materıaldyq emes mádenı murany qorǵaý týraly» Konvensııasyna qosylyp, osy baǵyttaǵy sharalardy júzege asyrýda.
Qazaqstanda 2004-2011 jyldary júzege asyrylǵan «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda el tarıhyndaǵy ulttyq mádenıetti zertteý, qalpyna keltirý, damytý jáne nasıhattaý baǵytynda aýqymdy jumystar atqaryldy. Biraq áli de sheshilmegen máseleler bar.
2013 jyly «Materıaldyq emes mádenı murany qorǵaý jáne damytý jónindegi» tujyrymdama ulttyq mádenı murany júıeli túrde zertteýge, saqtaýǵa jáne nasıhattaýǵa múmkindik berdi. Qazaq halqynyń dástúrli óneri, folklory, ulttyq oıyndary, qolóneri jáne ádet-ǵuryptary ǵylymı turǵydan zertelip, halyqaralyq deńgeıde moıyndaldy.
2014 jyldan bastap Qazaqstan IýNESKO-nyń qorǵaýyna alynǵan 14 materıaldyq emes mádenı mura elementterin tirkedi. Olardyń ishinde «Qazaqtyń dástúrli dombyra kúı óneri», «Kıiz úı», «Aıtys», «Naýryz», «Qusbegilik», «Qazaq kúresi», «Asyq oıyny» sııaqty dástúrler bar. Bul – qazaq halqynyń mádenı murasynyń álemdik deńgeıde moıyndalǵanyn kórsetedi. Degenmen, ulttyq mádenı muranyń kóptegen elementterine joǵalý qaýipi tónip turǵanyn aıta ketý kerek. Sol sebepti olardy saqtaý men damytý úshin memleket tarapynan júıeli jumystar júrgizilýi qajet.
Qazirgi tańda materıaldyq emes mura máselesi Parıjdyń 2003 jylǵy Konvensııasy jáne «Mádenıet týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 1996 jylǵy Zańy aıasynda ǵana retteledi. Qazaqstanda materıaldyq emes mádenı murany qorǵaýdy qamtamasyz etetin keshendi zańnamalyq baza áli joq. Bul biregeı dástúrler men ádet-ǵuryptardy saqtaýǵa jáne tanymal etýge berik negiz qalaıtyn jańa arnaıy zań ázirleý jáne qabyldaý qajet ekenin kórsetedi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıdyń «Ádiletti Qazaqstan – Adal azamat» atty ekinshi otyrysynda: «Biz san ǵasyrlyq tarıhymyzdy maqtan etemiz. Tamyry tereń tól shejiremiz – halqymyzdyń mádenı kodynyń ózegi. Ony jan-jaqty zerttep, oı eleginen ótkizýge jáne barynsha dáripteýge qajetti jaǵdaı jasaýymyz kerek. Bul – memlekettiń negizgi mindetiniń biri», – degen bolatyn.
Qazirgi tańda qazaqtyń materıaldyq emes mádenı murasyn saqtap, damytý úshin ulttyq tizimder jasaqtaý qajet. Bul mura elementteriniń saqtalý deńgeıin, olardyń joǵalý qaýpin jáne muragerlerdiń naqty sanyn anyqtaýǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar, qazaq halqynyń dástúrleri turmystyq ómirdiń bir bólshegi retinde saqtalǵan jaǵdaıda ǵana, ulttyq qundylyqtar jas urpaq arqyly jalǵasyn tabary sózsiz. Mysaly, besikke salý, qyz uzatý, as berý, kelin túsirý sııaqty dástúrlerdiń kúndelikti ómirde qoldanylýy olardyń ómirsheńdigin qamtamasyz etedi. Al turmysymyzdan shyǵyp qalǵan keıbir dástúrler jas urpaqtyń jadynan óship ketý qaýpinde tur. Osyǵan baılanysty, materıaldyq emes mádenı murany saqtaý jáne damytý – memleket pen qoǵam aldyndaǵy mańyzdy mindetterdiń biri.
Materıaldyq emes mádenı murany qorǵaý ne úshin mańyzdy
Materıaldyq emes mádenı mura aýyzsha dástúrlerdi, oryndaýshylyq ónerdi, halyqtyq rásimderdi, dástúrli bilimderdi, qolónerdi jáne tipti halyqtyq jadynyń kórinis formalaryn qamtıdy. Bul elementter urpaqtan-urpaqqa berilip, ulttyq biregeılikti jáne mádenı ártúrlilikti qalyptastyrady. Alaıda ýrbanızasııa, tehnologııalyq damý jáne jahandyq buqaralyq mádenıettiń áseri jaǵdaıynda kóptegen dástúrler joıylyp ketý qaýpine ushyraıdy. Búgingi tańda biregeı dıalektilerdiń joǵalyp bara jatqanyn, halyqtyq qolónerdiń umytylyp, dástúrli merekelerdiń azaıa bastaǵanyn baıqaýǵa bolady.
Mádenı aspektilerden basqa, materıaldyq emes murany qorǵaý birtutas ulttyq keńistikti qalyptastyrýda, áleýmettik turaqtylyqty nyǵaıtýda jáne urpaqtar sabaqtastyǵyn qamtamasyz etýde mańyzdy ról atqarady. Kóptegen dástúrler tarıhı bilimderdi, ulttyq fılosofııa men qazaq halqynyń dúnıetanymyn qamtıtyn aýyzsha ańyzdarmen tyǵyz baılanysty. Bul dástúrlerdiń joǵalýy ulttyq rýhtyń álsireýine jáne mádenı formalardyń ártúrliliginiń qysqarýyna ákeledi.
Halyqaralyq tájirıbe jáne Qazaqstannyń bolashaǵy
Kóptegen elder materıaldyq emes mádenı murany saqtaý úshin arnaıy zańdar qabyldap, ulttyq jáne halyqaralyq deńgeıde qorǵaý sharalaryn júzege asyrýda. Mysaly, Qytaı da 2011 jyly «Materıaldyq emes mádenı mura týraly» zań qabyldanyp, mádenı muranyń túrli salalary zańnamalyq turǵyda bekitildi. Sonymen qatar, «Materıaldyq emes mádenı muralar katalogy» qurylyp, zań buzýshylarǵa jaýapkershilik belgilengen. О́zbekstanda 2001 jyly «Mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» zań aıasynda materıaldyq emes mádenı muralardyń ulttyq jáne óńirlik tizimderi jasalyp, júıeli túgendeý jumystary júrgizilip keledi. Qyrǵyzstanda 2012 jyly «Materıaldyq emes mádenı murany qorǵaý týraly» zań qabyldandy. Sonymen qatar, «Manas» eposyn qorǵaý týraly arnaıy zań bar. Búginde Qyrǵyzstannyń birneshe mádenı mura elementteri IýNESKO tizimine engizilgen. Ońtústik Koreıada IýNESKO qamqorlyǵyndaǵy óńirlik ortalyq arqyly Azııa-Tynyq muhıty elderiniń materıaldyq emes mádenı muralaryn zerttep, arnaıy qujattaý júıesin qalyptastyrǵan.
Qazaqstan da osy baǵytta alǵa jyljyp, óziniń mádenı murasyn jahandyq mádenı keńistikke ıntegrasııalap, materıaldyq emes mádenı mura qorǵaýdyń biryńǵaı strategııasyn ázirleýi kerek.
Ulttyq zańnamaǵa qosymsha, halyqaralyq yntymaqtastyq úlken ról atqarady. Qazaqstan IýNESKO jáne basqa halyqaralyq uıymdarmen ózara is-qımyldy kúsheıtip, mádenı dástúrlerin nasıhattap, halyqaralyq tizimderge jańa elementterdi engizý boıynsha álide jumys júrgizýi qajet. Bul eldiń halyqaralyq arenadaǵy mártebesin arttyryp qana qoımaı, mádenı sektorǵa qosymsha ınvestısııalar tartýǵa da múmkindik beredi.
Materıaldyq emes mádenı murany qorǵaý týraly zańdy qabyldaý Qazaqstannyń biregeı dástúrlerin saqtaýǵa, mádenı murany qoldaýdyń jáne damytýdyń turaqty júıesin qurýǵa mańyzdy qadam bolady.
Bul zań elimizdiń tarıhyn, biregeıligin jáne rýhanı qundylyqtaryn bolashaq urpaqtar úshin saqtaýǵa, sondaı-aq ulttyq muraǵa degen qurmet pen sanany nyǵaıtýǵa yqpal etedi.
Materıaldyq emes mádenı murany saqtaý – bul tek ótkendi qorǵaý ǵana emes, sonymen birge turaqty qoǵamdy damytýǵa, rýhanı qundylyqtardy nyǵaıtýǵa jáne Qazaqstannyń ulttyq mádenıetiniń gúldenýine jaǵdaı jasaýǵa arnalǵan bolashaqqa quıylatyn ınvestısııa.
Jańa zań qabyldansa, qandaı sharalar mindetti túrde qarastyrylýy tıis
Qazaqstan Respýblıkasynda materıaldyq emes mádenı murany saqtaý men damytýǵa baǵyttalǵan zań qabyldansa, onyń tıimdiligin qamtamasyz etý úshin birqatar mańyzdy aspektilerdi mindetti túrde eskerý qajet. Zań aıasynda elimizdiń tarıhı-mádenı muralaryn tek saqtaý ǵana emes, ony jandandyrý, urpaqtan-urpaqqa berilýin qamtamasyz etý jáne halyqaralyq deńgeıde dáripteý mindetterin de sheshýi kerek.
Zańnyń tıimdi júzege asyrylýy úshin qandaı naqty sharalar qajet
Jańa zańnyń basty maqsaty – ulttyq biregeılikti nyǵaıtý jáne materıaldyq emes mádenı murany saqtaý arqyly Qazaqstan halqynyń mádenıetin baıytý. Bul maqsatqa jetý úshin kelesi negizgi baǵyttar boıynsha naqty sharalar qabyldanýy tıis:
- materıaldyq emes mádenı mura elementterin tolyq túgendep, olardy zańdy túrde qorǵaýǵa alý;
- Qazaqstan azamattarynyń ulttyq mádenıetke erkin jáne teń qol jetkizýin qamtamasyz etý;
- memlekettik jáne jeke sektorlar arasyndaǵy seriktestikti kúsheıtip, mádenı murany qoldaý sharalaryn júıelendirý;
- qarjylyq qoldaý mehanızmderin aıqyndap, mádenı mura tasymaldaýshylaryna materıaldyq jáne moraldyq qoldaý kórsetý;
- qoǵamdyq sanany materıaldyq emes mádenı murany qorǵaýdyń mańyzdylyǵyna baǵyttaý;
- mádenı murany nasıhattaýǵa arnalǵan ınnovasııalyq baǵdarlamalar men sıfrlyq jobalardy ázirleý.
Zań qabyldanǵan jaǵdaıda ony júzege asyrýdyń mynadaı naqty tetikteri aıqyndalýy tıis:
- ulttyq tizbeni zańnamalyq turǵyda bekitý – Qazaqstannyń materıaldyq emes mádenı murasynyń elementterin memlekettik tizimge engizip, olardyń saqtalýyn qamtamasyz etý;
- sertıfıkattalǵan muragerlerdi qoldaý – mádenı muranyń tikeleı tasymaldaýshylaryna memlekettik granttar men qarjylaı kómekti uıymdastyrý;
- ǵylymı zertteýlerdi ınstıtýsıonaldy negizge qoıý – ulttyq mádenı murany zertteýge arnalǵan memlekettik baǵdarlamalar engizý;
- memlekettik jáne jergilikti deńgeıdegi baqylaýdy kúsheıtý – mádenı murany saqtaý jónindegi jergilikti ákimdikter men memlekettik mekemelerdiń jaýapkershiligin arttyrý;
- halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý – Qazaqstannyń mádenı murasyn IýNESKO-nyń Reprezentatıvtik tizimine engizý jáne basqa da halyqaralyq uıymdarmen birlese jumys isteý;
- materıaldyq emes mádenı murany tirkeý jáne saqtaý júıesin engizý;
- Zańdy buzǵany úshin jaýapkershilikti qatańdatý kerek.
Sonymen qatar, materıaldyq emes mádenı murany júıeli túrde nasıhattaý úshin biryńǵaı sıfrlyq aqparattyq derekqor qurylýy tıis. Bul júıede materıaldyq emes mádenı mura elementteri men olardyń muragerleri týraly tolyq málimetter saqtalýy qajet.
Materıaldyq emes mádenı murany qorǵaý týraly zań qabyldanǵan jaǵdaıda ulttyq dástúrler men mádenı qundylyqtardy júıeli túrde qorǵaýǵa, jandandyrýǵa jáne halyqaralyq deńgeıde tanytýǵa mindetti túrde múmkindik berýi tıis. Bul zań tek qaǵaz júzinde emes, naqty tetiktermen jumys isteıtin, rýhanı mádenı murany saqtaýdyń tıimdi quralyna aınalýy qajet.
Zańdy qabyldaý memlekettik organdardyń, ǵylymı mekemeler men qoǵamdyq uıymdardyń kúsh-jigerin materıaldyq emes mádenı murany qorǵaý jáne damytý máselelerinde shoǵyrlandyrýǵa múmkindik beredi.
Ekonomıkalyq jáne áleýmettik áseri
Mádenı týrızmdi, qolónerdi jáne dástúrli kásipti damytý jańa jumys oryndaryn ashýǵa, ásirese aýyldyq aımaqtarda, yqpal etedi. Búkil álemniń týrısteri biregeı salt-dástúrlerdi kórýge, dástúrli qolóner buıymdaryn satyp alýǵa jáne Qazaqstan halyqtarynyń mádenı ádet-ǵuryptarymen tanysýǵa keledi. Bul jergilikti qaýymdastyqtar men qolónershiler úshin qosymsha tabys kózderin jasaıdy.
Sonymen qatar, kilem toqý, zergerlik óner, ulttyq kıim jáne basqa da qolóner sııaqty halyqtyq kásipshilikterdi memlekettik qoldaý dástúrli ónerdiń biregeı formalaryn saqtaýǵa kómektesedi. Bul sondaı-aq eldiń eksporttyq áleýetin qalyptastyrýdyń mańyzdy faktory bolady, óıtkeni qoldan jasalǵan buıymdar halyqaralyq naryqtarda joǵary suranysqa ıe bolýy múmkin.
Áleýmettik turǵydan alǵanda, zań ulttyq biregeılikti jáne áleýmettik birlikti nyǵaıtýǵa yqpal etedi. Azamattardyń materıaldyq emes mádenı murany qorǵaýǵa qatysýy dástúrlerdi saqtap qana qoımaı, jergilikti qaýymdastyqtardyń, jastar men ǵylymı uıymdardyń belsendi qatysýyna jaǵdaı jasaıdy. Bul sondaı-aq urpaqtar sabaqtastyǵyn qamtamasyz etip, jastarǵa óz tamyrlary men dástúrleriniń qundylyǵyn túsinýge kómektesedi.
Nurjan Sáýlen
Parlamentarızm ınstıtýtynyń sarapshysy
