Balalyq shaqtyń qupııasy
Sonaý bir kezeńderde Medǵat Quljanovtyń ákesi esikti tars jaýyp alyp, tyıym salynǵan Shákárimniń shyǵarmalaryn tyńdaıtyn, ol kezde Medǵat bar bolǵany on-on ekilerdegi bala bolatyn. Halyq jaýy Qudaıberdıevti keshteý 1958 jyly aqtaǵan bolatyn, al shyn máninde onyń shyǵarmalary halyqqa tek 1986 jyldary ǵana tolyq jetti. Sondyqtan, ol bir kezeńde aqynnyń shyǵarmalaryn jáne mýzykasyn tyńdaý óte qaýipti edi. «Ákem óziniń dosymen birge eldiń bárinen jasyryn dombyraǵa qosylyp, áldebir ándi shyrqaıtyn. Men, nege olar bul ánderdi jasyryn túrde oryndaıtynyna tańǵalatynmyn, – dep eske alady Medǵat Kárimuly. – Mine, naq sol kezeńde meniń Shákárim aqynnyń shyǵarmashylyǵyna degen qyzyǵýshylyǵym oıanyp, ómir boıy jalǵasyp keledi». Sodan beri ótken jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde Medǵat Quljanov bıznes salasynda úlken tabystarǵa jetip, tanymal mesenatqa aınaldy. Sóıtip, onyń mesenattyq saladaǵy eń bir aýqymdy jobasy Shákárim men Abaıdyń shyǵarmalary negizinde brıtandyq kompozıtor Karl Djenkınske tapsyrys berý arqyly jasatqan sıýıtasy bolyp tabylady.
– Medǵat Kárimuly, siz osyndaı aýqymdy mýzykalyq shyǵarmany ómirge ákelý úshin qashan jáne qalaı sheshim qabyldadyńyz?
– Men bul ıdeıany júzege asyrmastan buryn – 2005 jyly Astana qalasynda Abaı Qunanbaevtyń 160 jyldyq mereıtoıyn, al 2008 jyly Shákárim qajynyń 150 jyldyq mereıtoıyn ótkizýge muryndyq boldym. Astanada men Shákárimniń eki tomdyq shyǵarmasyn jaryqqa shyǵaryp, onyń mýzykalary oryndalǵan kesh ótkizdim. О́ıtkeni, onyń ánderi tyńdarman qaýymǵa keńinen tanys emes edi. Al Shákárimniń ánderin ánshi Keldenbaı О́lmesekovten artyq biletin eshkim joq bolatyn. Men ony Semeıge arnaıy izdep baryp, Almaty qalasyndaǵy úlken stýdııada Shákárimniń 20 ánin jazdyryp aldym. Sonymen birge, ákemniń dosynan Nııazbek Aldajarovtyń oryndaýyndaǵy Shákárimniń óleńderi jazylǵan eski kúıtabaqtardy taptym. Kóne beldek kúıtabaqtarǵa jazylǵan ánniń sapasy óte nashar eken. Soǵan qaramastan, biz bul ánderdiń barlyǵyn qalpyna keltirip, tyńdaýshylaryna joldama berdik. Olardyń notalyq jazbalary mende saqtalǵan edi. Keıin olardyń barlyǵyn men zertteý júrgizý úshin Karl Djenkınske berdim. Bul brıtandyq sazgerdiń qazaq mýzykasymen júrgizgen alǵashqy jumys tájirıbesi emes edi. Budan buryn, ıaǵnı, 2006 jyly ol ekinshi bir qazaqstandyq mesenat Sapar Ysqaqovtyń tapsyrmasymen qazaq kompozıtorlarynyń shyǵarmalary boıynsha «Tilep» atty mýzykalyq dısk jazǵan edi. Mine, naq osy dısk Medǵat Quljanovtyń qolyna tap bolyp, óziniń oryndaý sapasynyń joǵarylyǵymen tańǵaldyrǵan edi. – Sol dıskidegi óleńderdiń ishinde maǵan Abaıdyń bir óleńi óte qatty unaǵan edi, – dep eske alady Medǵat Kárimuly. – Meniń ulym Shyńǵys sol ýaqytta Londonda turatyn edi. Men oǵan dereý habarlasyp, Djenkınspen baılanysqa shyǵyp, oǵan Shákárimniń mýzykasy boıynsha sımfonııa jazyp shyǵýǵa ótinish jasaýdy suradym. Jazba «Tilep» dıskisin jazýǵa qazaqstandyq belgili skrıpkashy Marat Bısenǵalıev belsendi qatysqan eken. Osyǵan baılanysty Shyńǵys Quljanov Bısenǵalıevpen baılanysqa shyǵyp, Karl Djenkınspen kezdesý uıymdastyrýdy ótinedi. Barlyq materıaldar – Shákárim shyǵarmalary boıynsha jasalǵan dıskiler jáne notalar Londonǵa jóneltilip, brıtandyq kompozıtorǵa beriledi. Bul materıaldarmen tolyq tanysyp shyqqannan keıin brıtandyq sazger kelisimin beredi.
– Sizge jasalǵan jumystyń nátıjesi birden unady ma?
– Iá, biraq barlyǵy emes. Jumystyń birinshi varıantynda Shákárimniń barlyq ánderi paıdalanylmaǵan eken. Nege ekeni belgisiz, onyń esesine kópshilikke keńinen málim «Altaıdyń ar jaǵynan kelgen arý» áni engizilipti. Alaıda, bul ánniń Shákárimge eshqandaı qatysy joq qoı! Batys tyńdaýshylary arasynda ony eshkimniń baıqamaýy múmkin, al qazaq tyńdaýshylary úshin bul óte qııanat bolar edi. Men Djenkınsten bul ándi «Anadan alǵash týǵanda» ánimen aýystyrýdy suradym, tipti, onyń aldynda osy ándi ózim oryndap berdim (kúledi). Ony bilgennen keıin Bısenǵalıev jatyp ashýlandy. Marketıng úshin eshteńeni ózgertýdiń qajeti joq ekendigin alǵa tartty. Biraq bulaı isteýge bolmaıdy ǵoı? Sondyqtan men tapsyrys berýshi retinde óz degenimdi jasattym. Quljanov myrza búkil jobany tolyq qarjylandyrýdy júzege asyrdy. Karl Djenkınstiń jáne Marat Bısenǵalıevtiń atqarǵan jumystary úshin, mýzykanttardyń jatyn oryndary men jolaqylary úshin, jazbalar úshin tólemderdi tolyq tóledi. Ataqty Abbey Road stýdııasynda Korolevanyń sımfonııalyq orkestriniń súıemeldeýimen dısk jazý úshin ulttyq aspaptarda oınaıtyn mýzykanttar Londonǵa jetkizildi. 2010 jyly 31 qazanda Ulybrıtanııanyń úzdik konsert zaldarynyń biri – Royal Festival Hall–da Karl Djenkınstiń jetekshiligimen Korolevanyń sımfonııalyq orkestriniń úlken konserti bolyp ótti. Konserttiń birinshi bóliminde onyń kópshilikke belgili The Armed Man shyǵarmasy oryndalyp, al ekinshi bóliminde Qazaqstannan kelgen folklorlyq sazgerler men Ulybrıtanııanyń ulttyq jastar qorynyń súıemeldeýimen «Shákárim» sıýıtasynyń álemdik tusaýkeseri boldy. Zal toly, 3 myń adam búgingi zamannyń eń úzdik kompozıtorlarynyń biri aranjırovka jasaǵan, Eýropadaǵy eń tańdaýly orkestrdiń súıemeldeýimen ataqty Brıtan horynyń oryndaýyndaǵy qazaq áýenin selt etpeı tyńdady. Sıýıta aıaqtalysymen zal toly kórermenderdiń dý qol shapalaqtaýynan qulaq tundy. Bul – Medǵat Kárimuly úshin zor jetistik edi. – 2012 jyly Bısenǵalıev Almatyda birinshi qazaqstandyq konsert uıymdastyrdy, – dep jalǵastyrdy áńgimesin Medǵat Quljanov, – men oǵan qatysa almadym, biraq týysqandarym qatysty. Olardyń aıtýynsha, zal toly jurt mýzykany óte jaqsy qabyldapty. Sodan keıin men jobany jalǵastyrýǵa sheshim qabyldadym. Sóıtip, Djenkınske ekinshi sıýıta – endi Abaı shyǵarmalary boıynsha sıýıta jazýdy usyndym. Belgisizdik Ekinshi jumys tájirıbesi de birinshige uqsas boldy. Shyǵarmalardy jetkizý, shyǵyndardy óteý jáne gonorarlardy tóleý burynǵydaı boldy. Tek tapsyrys berýshiniń oıy boıynsha, shyǵarmada ózgertýge tıis fragmentter bolǵan edi. Marat Bısenǵalıev konsertti Nıý-Iorktiń Karnegı Hollynda ótkizý úshin qarjy tóleýdi surady, alaıda, Medǵat Quljanov ekinshi sıýıtany áli de jetildirý qajettigine baılanysty qarjylandyrýdan bas tartty. Sodan keıin baryp, mýzykanttar qarjylandyrýdyń basqa kózin taýyp, aqyry gastrolge baryp qaıtty.
– Qazaqstandyq BAQ-tardyń barlyǵy «qazaqstandyq sheber skrıpkashy Marat Bısenǵalıevtiń shyǵarmashylyq alıansynyń arqasynda ǵana qazaq sıýıtalarynyń ekinshi tynysy ashyldy» dep jazdy, sizdiń atyńyz, tipti, eske de alynǵan joq. Siz buny bilesiz be?
– О́kinishke qaraı, bilemin. Men konsertte bolǵan joqpyn, alaıda, konsertte de, baspasóz betterinde de kimniń arqasynda bul jobanyń dúnıege kelgendigi týraly bir sóz aıtylmaǵandyǵyn maǵan jetkizdi. Bastamashyǵa tıesili barlyq mereı Marat Bısenǵalıevtiń úlesinde ketti. Biraz ýaqyttan keıin Bısenǵalıev maǵan Almatydan telefon shalyp, Astanada konsert ótkizgisi keletinin aıtty. Bul konsertti ishinara qarjylandyratyn ınvestor da bar eken, tek qoıylatyn bir shart – onyń ataýynda Abaı men Shákárimniń attary atalmaýy kerek... Meniń tańdanǵannan, tipti, tilim baılanyp qaldy. Onda uly adamdardyń shyǵarmasyna júginýdiń qajeti qansha?
– Konserttiń ataýyna qaraǵanda – «May Night», bári dál solaı bolǵan sııaqty ǵoı.
– Iá, olar dál solaı jasady. Djenkıns – tamasha kompozıtor, ol Abaı men Shákárimniń shyǵarmalaryna tamasha aranjırovka jasady. Basqa da mádenı jobalarǵa qoldaý kórsetesiz be degen suraqqa Medǵat Kárimuly buryn jospar kóp edi, qazir jas kelgen soń densaýlyq qolbaılaý bolyp tur, dep jaýap berdi. Degenmen, mesenattyń daýsynan negizgi sebep bul emes ekendigi, oǵan qazirgi mádenıet salasynyń kóptegen ókilderiniń paıdakúnemshildigi kedergi keltirip otyrǵandyǵy túsinikti boldy. Ondaı jylpostardyń qasynda júrip, jańa zamannyń Tretıakovy bolý óte qıyn. «Qazaqstan álemge tek munaıy jáne gazymen ǵana tanylmaýy kerek, – deıdi Quljanov myrza. – Meniń oıymsha, mádenıet arqyly, onyń ishinde Abaı men Shákárimniń mýzykasy arqyly da biz álemge tanyla alamyz. Jastar úshin de birdeńe jasaý kerek – olar qazir eýropalanǵan mýzykamen sýsyndaıdy. Olarǵa babalarynyń mýzykasy qandaı ekenin tanytyp, ony umytpaýǵa jáne alǵa jyljytýǵa shaqyrý kerek. Men qolymnan kelgendi jasadym, endi bastalǵan isti odan ári jastar jalǵastyrsyn», – dedi Medǵat Kárimuly.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
