Kópten kútken qonystoı: Jurtshylyq jańa zańnyń ıgiligin kóre bastady

Jańa zań arqyly turǵyn úıge esepke qoıý júıelenip, kezekke turý jeńildetildi. Endi úıi joq kez kelgen adam páter kezegine tura alady. Tabysy tómenderdiń úı jaldaý aqysynyń bir bóligi sýbsı­dııa­lanady, keıbir azamat­tarǵa jeńildetilgen ıpoteka beriledi.

О́zgeristiń eń úlkeni – kóptegen azamatty ýaıymǵa salyp kelgen másele sheshildi. Turǵyn úı qorynan jalǵa alǵan úıdi jekeshelendirý­ge quqyq berildi. Osynyń arqasynda qazirdiń ózinde 396 adam páterin jekeshelendirip úlgerdi (1-ınfografıka). Jańa zań kimge qandaı jeńildik berip otyr? Ony qalaı paıdalanýǵa bolady? Osy máseleni kópshi­likke jiktep-jiliktep jetkizý maqsatynda О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi men Májilistegi jumys toby­nan jáne «Otbasy bankinen» aq­parat ala otyryp, eń ózek­ti máse­lelerge toqtalyp otyrmyz.

Endi úı kezegine barlyq azamat tura alady

Turǵyn úıge qatysty bu­rynǵy zań boıynsha baspana kezegine kópbalaly otbasy­­­l­ar, jetim balalar,  I, II top­taǵy múgedek jandar, memle­ket­tik qyzmetshiler, bıýdjet­tik uıymdardyń qyzmetkerleri sııaqty belgili bir sanattaǵy adamdar tura alatyn edi.

Jańa zań kámeletke tolǵan azamattarymyzdyń bárine bas­pana kezegine turýǵa múmkin­dik berip otyr. Negizgi talap –  keıingi 5 jylda baspanań bol­maýy qajet. Al  Astana, Almaty, Shymkent qalalarynda kezekke turǵyńyz kelse, joǵarydaǵy talappen birge bul shaharlar­da keıingi 3 jylda tirkeýde turǵanyńyzdy rastaýǵa tıissiz.

Tizimnen oryn alý reti qalaı?

Buryn kezekke tirkeý men úıdi bólýdi jergilikti ákimdikter atqardy. Jańa zań boıynsha bul qyzmet endi «Otbasy bankine» berildi. Osylaısha, onda baspanaǵa muqtaj azamattardyń barlyǵyn qamtıtyn Turǵyn úımen qamtamasyz etý ortalyǵy quryldy. Qazir bank 8 memlekettik derekter bazasyn ıntegrasııalap, biryńǵaı aqparattyq baza qalyptastyryp jatyr. Bul – turǵyndardyń jyljymaıtyn múlki bar-joǵy, otbasylyq jaǵdaıy avtomatty túrde tekseriledi, páterge muqtaj adamnyń mártebesi men sanaty rastalady degen sóz.

Endi «turǵyn úıge muqtaj» mártebesin rastaý, kezekke turý, sodan keıin bankten nesıe alý úshin birneshe organǵa júginýdiń qajeti joq. Kezekke onlaın turasyz. Ári qaraıǵy jumysty ortalyq retteıdi. Sonymen qatar jumystyń ashyqtyǵy qamtamasyz etilmek. «Otbasy banktiń» ınternet-resýrsynda tirkelgen azamattardyń, sondaı-aq keıingi eki jylda memlekettik qoldaýǵa ıe bolǵan azamattardyń tizimderi aı saıyn jarııalanady. Iаǵnı kezek únemi kóz aldyńyzda bolady. О́zińizdi ǵana emes, ózgelerdi qadaǵalaı alasyz.

Kimniń múmkindigi mol?

Burynǵy zań boıynsha páterdi bólý azamattardyń belgili bir sanattary­nyń birinshi kezektegi quqyqtaryn eskere otyryp bólek tizimder sanyna proporsıonaldy júrgiziletin. Endi muqtaj jandar arasynda turǵyn úıdi bólý esepke qoıý kúnine jáne tabys deńgeıine baılanysty júzege  asady. Iаǵnı uzaq ýaqyt kezekte turǵan azamattar aldymen qamtamasyz etiledi. Sondaı-aq bólý kezinde turǵandardyń tabys deńgeıi eskeriledi eken.

Budan bólek, keıbir azamattardyń áleýmettik jaǵdaıyn eskere otyryp, segiz sanatqa keminde 70%-y jalǵa beriletin jáne kredıttik turǵyn úı usyna otyryp, birinshi kezektegi quqyq berý kózdeledi. Olar:

–  UOS ardagerleri;

– jetim balalar;

– kópbalaly analar men kópbalaly otbasylar;

– I, II toptaǵy múgedektigi bar adamdar;

– múgedek balalary bar otbasylar;

– jeńildikteri boıynsha UOS ardagerlerine teńestirilgen ardagerler;

– basqa memleketter aýmaǵyndaǵy soǵys qımyldarynyń ardagerleri;

– jesirler.

Tabys deńgeıi qalaı eskeriledi?

Joǵaryda kezekte uzaq turǵany­ńyz úı alýda sizge basymdyq bere­tinin aıttyq. Al, tabys deńgeıine qaraı eskerý qalaı júzege asady? «Tabys deńgeıine baılanysty kezekte turǵandarǵa jaldaý aqysyn, jalǵa beriletin turǵyn úıdi nemese jeńildetilgen ıpotekalyq qaryzdardy («Baqytty otbasy», «Shańyraq», «Otaý», «Naýryz» baǵdarlamalarymen) sýbsıdııalaý túrinde memlekettik qoldaý sharalary usynylady» deıdi «Otbasy bank» basqarma tóraǵasy Lázzat Ibragımova. Naqty aıtqanda, tabysy tómenderdiń jaldaý, aqysynyń bir bóligi tólenedi. Iаǵnı otbasynyń ár múshesine bólingen ortaq tabys bir kúnkóris mınımýmynan (43 407 teńge) as­pasa, onyń úıdi jalǵa alý aqy­sy­nyń bir bóligin memleket ótep beredi.

Al tabysy odan sál joǵarylarǵa jeńildetilgen ıpoteka beriledi. Iаǵnı bastapqy jarnasy eń tómen jáne jyldyq mólsherlemesi 2%-dan 9%-ǵa deıingi turǵyn úı baǵdarlamalary usynylady.

Aıta keteıik, mundaı memlekettik qoldaý sharalary tek bir ret berilmek. Memleket esebinen salynǵan jalǵa beriletin jáne kredıttik turǵyn úıdi alǵan azamattar qaıtadan esepke tura almaıdy.

Baspanańyzdy jekeshelendire alasyz

Elimizde 2017 jyldan beri muqtaj jandarǵa baspana túrli baǵdarlama aıasynda jalǵa berilip keldi. Qazir ondaı úılerde 70 myńnan astam adam turyp jatyr. Burynǵy zań boıynsha satyp alý quqyǵynsyz jalǵa beril­gen páterdi, sondaı-aq apattyq tur­ǵyn úıdiń ornyna berilgen baspanany jekeshelendire almaıtynsyz. Ol úı­lerde negizinen kópbalaly otbasylar, jetim balalar jáne t.b. áleýmettik osal top ókilderi turady.

Jańa zańnyń eń úlken ıgiligi – endi mundaı baspanany qaldyq quny boıynsha satyp alýǵa quqyq berildi. Sonymen qatar aldaǵy ýaqytta da jalǵa beriletin úılerdi satyp alý quqymen ala alasyz. Zańnyń dál osy jekeshelendirýge qatysty normalary 2024 jylǵy 4 jeltoqsannan bastap kúshine endi. Sodan beri, joǵaryda aıtqanymyzdaı, 396 adam úıin jekeshelendirip úlgerdi.

Bastapqyda qaldyq quny boıynsha jekeshelendirý 10 jylǵa deıin bólip tóleý múmkindigimen, 30 paıyz bastapqy jarnasyn tóleý shartymen berildi. Taǵy bir ilkimdi jańalyq – 2025 jylǵy 4 aqpannan bastap jekeshelendirý qaǵıdalaryna ózgeris engizildi. Soǵan saı bastapqy jarna 30%-dan 10%-ǵa deıin tómendedi, al quny 15 mln teńgeden asatyn páterler úshin bólip tóleý merzimi 10 jyldan 15 jylǵa deıin ulǵaıady. Qaldyq quny boıynsha jekeshelendirý tártibin mysalmen (2-ınfografıka) kórsetip otyrmyz.

Jekeshelendirýge qatysty jer­gilikti ákimdikterge ótinish beresiz. Degenmen turǵyn úıdi jekeshelendirý mindet emes, quqyq ekenin atap ótken jón. Jaldap turǵan úıińizdi satyp alasyz ba, joq osylaı tura beresiz be, ony ózińiz sheshesiz.

Jalǵa berilgen úıde otbasyńyz tura beredi

Burynǵy zań boıynsha turǵyn úı qorynan páter satyp alý quqyn­syz berildi. Máselen, soǵys ardageri­ne  berilgen úı ol dúnıeden ozǵan jaǵdaıda, birden turǵyn úı qory­na qaıtarylatyn. Myna zańnyń tıimdi tusy – endi negizgi jaldaýshy qaıtys bolǵan jaǵdaıda da, onyń otbasy músheleri osy úıde turýdy jalǵastyrady jáne jaldaý sharty qaıta jasalady.

Taǵy bir jaqsylyǵy – azamattar­dyń bir bóligi úılerin tolyq qunyn tólep alsa, taǵy bir bóligi qaldyq qunymen jekeshelendire alady, keıbir adamdardyń jalǵa alǵan úıin esh aqysyz tegin jekeshelendirýine múmkindik berilip otyr. Ol sanatqa I, II toptaǵy múgedek jandar, soǵys ardagerleri, Chernobl AES apatynda bolǵandar, Semeı ıadrolyq polıgony men Aral mańy ekologııalyq apatynyń zardabyn kórgender kiredi.

Jetim balalarǵa jeńildik jasalady

Joǵaryda aıtylǵannan bólek taǵy kóptegen jeńildik qarastyrylǵan. Máselen, buryn jetim balalardy úı kezegine qoıý turǵylyqty jeri boıynsha júzege asyrylatyn. Olar balalar úıinen shyǵyp, joǵary oqýǵa nemese jumys isteýge basqa qalaǵa ketkende kezegi saqtalmaı, bar­ǵan jerinde tizimniń sońynan taby­latyn. Endi jańa norma boıynsha jetim balalardyń turǵylyqty jeri ózgergende de, bastapqy orny saq­talady. Sonymen qatar olarǵa úı keze­gine turý úshin Astana, Almaty, Shymkent qalalarynda sońǵy 3 jyl­­­da tirkeýde turý talaby qoıyl­maı­­­dy. Budan bólek, kóp­balaly ot­ba­sylardyń, tolyq emes otba­sy­lar­dyń, múgedek balalary bar otba­sy­lardyń, jesirlerdiń mártebesi bala­larynyń kámeletke tolýyna baılanysty ózgergen jaǵdaıda olardyń da bastapqy kezektiligi saqtalady.

Memlekettik, áskerı mindetterin atqarý kezinde qaza tapqan adamdardyń otbasylaryna ákimdikterdiń bir jyldan keshiktirmeı turǵyn úı berýi (búginde kezekte 103 adam tur), múgedek balalardy tárbıelep otyrǵan otbasylarǵa qosymsha bólme bólý máselesi de jańa zańda talap etilgen.