Dúbirge toly dúnıe
Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn Iemende bitimgershilikke qol jetkizý jóninde kelissózder bastalǵanyn habarlady. Sonymen birge, ol shıeleniske qatysýshy eki jaqty da aldymen gýmanıtarlyq kelisimge shaqyrdy.
Osynyń aldynda ǵana Saýd Arabııasy bas bolǵan Parsy shyǵanaǵyndaǵy elder koalısııasynyń kúshteri Iemenniń astanasy Sanany bombalaýǵa alǵan bolatyn. BUU Bas hatshysy osyǵan baılanysty bylaı dedi: «Búgin Iemenniń budan ári ómir súrýiniń ózi qaýip ústinde. Eki jaq daýlasý ústinde, al Iemen órtenip jatyr». Daýdyń basylar túri joq.
Araǵa álemdegi eń basty uıym, onyń basshysy júrse, bularǵa endi odan artyq ne kerek deısiń? Bitimge olar nege júrmeıdi? Oǵan Iemen syrtqy ister mınıstri Rııad Iаsın mynadaı ýáj aıtady: «Hýsıtter basyp alǵan jerinde beıbit halyqty óltirýden tanbaıdy. Mundaı jaǵdaıda atysty toqtatý jóninde sóz bolýy múmkin be?» – deıdi. Ishinara bitimge barý úshin, Iаsınniń pikirinshe, hýsıtter barlyq qalalardan, onyń ishinde Aden men Taızdan ketip, alty myńnan astam tutqyndy bosatýy kerek eken.
Oǵan baraıyn dep otyrǵan hýsıtter joq. Tipti, olar buryn da talaı kelisimderin oryndamaı, sózderinde turmaǵan. Bularmen kelisim jasaý da qıyn. Jalpy, hýsıtterdiń, ıaǵnı búgingi oppozısıonerlerdiń bas kóterýi osydan on jyldan asa buryn bastalǵan. О́zin ımam dep jarııalaǵan Álı Hýseın ál-Hýsı 2004 jyly úkimetke qarsy kóterilis ashty. Onyń jaqtastary ózderin sodan da hýsıtter dep atady. Olardyń maqsaty negizinen súnnıtter basym elde musylman-shııtterdiń quqyn keńeıtý boldy.
О́tken jyldyń tamyz aıynda olar belsendi áreketterge kóshti. El úkimeti qarsylastardy kelissózge shaqyryp, birshama talaptaryn da oryndaýǵa ýáde berdi. Tipti, konstıtýsııaǵa ózgeris te engizbek bolǵan. Biraq hýsıtter úkimet oryndarynyń bosańdyǵyn paıdalanyp, qarsylyǵyn kúsheıte tústi. Aqyry bıylǵy qańtarda el astanasy Sanaǵa basyp kirdi. Parlamentti taratyp, úkimetti ketýge májbúrledi. Eldiń barlyq aımaǵyn basyp alýǵa kiristi.
Saýd Arabııasy bastaǵan koalısııa solardy toqtatý maqsatynda naýryz aıynda qurylǵan edi. Al BUU Qaýipsizdik Keńesi sáýirde hýsıtterge basqalardyń qarý berýine tyıym salǵan sheshim qabyldady. Álemniń kóptegen elderi kóterilisshi-hýsıtterdiń áreketterin aıyptaıdy. Qazir kóptegen elder bul elden óz elshilikterin alyp ta ketti. Elde jappaı turaqsyzdyq. Áskerı qaqtyǵys etek alyp otyr.
Jasyrmaı, ashyq aıtatyn bir jaı: bul qaqtyǵystyń negizinde ıslamnyń negizgi eki tarmaǵy – shıızm men súnnızmniń arasyndaǵy qaıshylyq jatyr. Olardy syrttan kimderdiń qoldaıtyny da aıdan anyq. Shııtterdi áskerı jáne qarjylaı Irannyń qoldaıtyny, mundaı qoldaýsyz hýsıtterdiń alysqa barmaıtyny da belgili. Al koalısııadaǵylar súnnızm jaǵynda. Qarapaıym tilge aýdarsaq, soǵys shıızm men súnnızm arasynda júrip jatyr. О́lip jatqandar – tek musylmandar. Sonda olardyń kimdi qyryp jatyrmyz dep oılaıtynyn qudaı bilsin.
Satylatyn bedelden jaqsylyq izdemes bolar
Qyrǵyz aǵaıyndar saıasatta belsendi. Ásirese, saıası naýqandar qarsańynda olar atqa minedi. Daýystary da qatty shyǵady. Alda elde parlamenttik saılaý bolmaq. Kúres bastalyp ketti. Aramyz alys emes, sol kúrestiń dabyry Alataýdan asyp, bizge de jetip jatyr.
Aldymen qazir negizinen saılaýdy qalaı ótkizemiz degen máselege mán berýde. Partııalardyń parlamentke ótý tabaldyryǵyn 7 paıyzdan 9 paıyzǵa kóterý jónindegi másele biraz talqylaýdan keıin parlamentte maquldandy. Bul máselege sonshalyqty mán berýdiń ne qajeti bar deýge de bolar. Sóıtsek, onda úlken syr bar eken. Depýtat bolyp saılaný qıyndaı túsedi eken de, onyń baǵasy artady eken.
Bul máseleni aldymen «Ar-Namys» partııasynyń kósemi Felıks Kýlov kóterip, 10 paıyzdy usynǵan. Sonan soń basqalardyń pikirin eskerip, 9 paıyzǵa kelisip, ony kópshilik qoldady. Shaǵyn partııalar 7 paıyzdyq tabaldyryqtan óte almaı, syrtta qalyp qoıatyn, áıtpese basqa bir partııaǵa jarmasyp, olarǵa daýystaryn ótkizip, bir-eki oryn alyp jatar edi. Endi tabaldyryq 9 paıyzǵa jetken soń, shaǵyn partııalarǵa qaqpa jabyldy.
Munyń mánin jurt partııalardyń parlamentke ótý tabaldyryǵyn kóterý jóninde zań qabyldaǵan soń anyq ańǵardy. Depýtat bolyp saılaný baǵasy sharyqtap, 500 myń dollarǵa jetipti. Sonda depýtattyq oryn satylatyn bolǵany ma?! Solaı eken. Ony «Atajurt» partııasynyń parlamenttegi fraksııasynyń jetekshisi Jyldyzqan Joldoshova plenarlyq otyrysta ashyq aıtty – bir depýtattyq mandattyń baǵasy 350-500 myń dollarǵa jetti dedi. Buryn 200 myń bolǵan eken. Al partııalar saılaýǵa qatysý úshin 5 mıllıon som kepil aqsha salýǵa tıis. Ony da úmitkerler tóleıdi.
Buryn munyń barlyǵy jabyq bolsa, endi ashyq aıtyla bastaǵany, rasynda, soraqylyq ekeni daýsyz. Belgili partııanyń bir jetekshi qaıratkeri aıtyp otyrǵan soń, senbeske sharań joq. Ras, mundaı shynshyldyǵy úshin Joldoshova «taıaq ta jedi», ol ornynan bosap, «Atajurt» partııasy fraksııasyna ýaqytsha jetekshi bolyp Dastanbek Jumabekov saılandy. Joldoshovanyń qýylýyn shyndyqty aıtýdyń baǵasy dese bolar.
Depýtattyq orynnyń satylýy jónindegi faktiler basqa partııalardan da keltiriledi. Saıasatker Bekbosyn Borýbashev depýtat О́mirbek Abdrahmanovtyń saılanǵany úshin «Atamekenniń» kósemine 100 myń dollar tólegenin ashyq aıtatynyn keltiredi. Sirá, endi bul baǵa áldeqaıda joǵarylaıtyn bolsa kerek. Mandat satý burynyraq, prezıdent Qurmanbek Bakıevtiń kezinde bastalǵany, sonda «Aq jol» partııasynyń bir qujatynda sol oryndardyń baǵasy kórsetilgeni jýrnalısterge málim bolypty. Áńgime mynada: partııa jınaǵan daýysyna saı oryn alady, sol oryndardy kimge berý partııa basshylarynyń qolynda, solar jasaǵan tizimde. Sol tizimge kirý satylady. Sóıtip, saılaý da úlken bızneske aınalǵan.
Qısynǵa qaraǵanda, aqshań kóp bolsa, parlamentke ótesiń. Ol – úlken bedel. Bedel bolǵanda, sózińdi ótkizesiń, sol sózińe qaraı seniń qaltańa aqsha da túsýi múmkin. Partııalar arqyly Jogorgý Keneshke ótkenderden burynǵy partııalaryn tastap, jeke top qurǵandar da bar eken. Qazir sondaı úsh top paıda bolypty. Olar óz maqsattaryn kózdeıdi. Olarǵa el taǵdyry emes, ózderiniń jeke múddeleri qymbat.
Parlament bızneske aınalsa, oǵan aldymen aqshalylar umtylatyny zańdy. Sol qaltalylar óz partııasyn da quryp jiberipti. «Qyrǵyzstan» partııasynyń tusaýy kesilip, basshysy saılanǵan. Qanatbek Isaev soǵan basshy bolý úshin gýbernatorlyqtan da ketipti. Osy partııanyń tóńiregine basqa partııalardan da biraz qaltalylar aýysypty. Tańdanbasqa sharań joq.
Sonda aıaǵy ne bolmaq? Keıin kórermiz degende, Alataýdyń ar jaǵynan jaqsylyq estigimiz keledi ǵoı bizdiń.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn Iemende bitimgershilikke qol jetkizý jóninde kelissózder bastalǵanyn habarlady. Sonymen birge, ol shıeleniske qatysýshy eki jaqty da aldymen gýmanıtarlyq kelisimge shaqyrdy.
Osynyń aldynda ǵana Saýd Arabııasy bas bolǵan Parsy shyǵanaǵyndaǵy elder koalısııasynyń kúshteri Iemenniń astanasy Sanany bombalaýǵa alǵan bolatyn. BUU Bas hatshysy osyǵan baılanysty bylaı dedi: «Búgin Iemenniń budan ári ómir súrýiniń ózi qaýip ústinde. Eki jaq daýlasý ústinde, al Iemen órtenip jatyr». Daýdyń basylar túri joq.
Araǵa álemdegi eń basty uıym, onyń basshysy júrse, bularǵa endi odan artyq ne kerek deısiń? Bitimge olar nege júrmeıdi? Oǵan Iemen syrtqy ister mınıstri Rııad Iаsın mynadaı ýáj aıtady: «Hýsıtter basyp alǵan jerinde beıbit halyqty óltirýden tanbaıdy. Mundaı jaǵdaıda atysty toqtatý jóninde sóz bolýy múmkin be?» – deıdi. Ishinara bitimge barý úshin, Iаsınniń pikirinshe, hýsıtter barlyq qalalardan, onyń ishinde Aden men Taızdan ketip, alty myńnan astam tutqyndy bosatýy kerek eken.
Oǵan baraıyn dep otyrǵan hýsıtter joq. Tipti, olar buryn da talaı kelisimderin oryndamaı, sózderinde turmaǵan. Bularmen kelisim jasaý da qıyn. Jalpy, hýsıtterdiń, ıaǵnı búgingi oppozısıonerlerdiń bas kóterýi osydan on jyldan asa buryn bastalǵan. О́zin ımam dep jarııalaǵan Álı Hýseın ál-Hýsı 2004 jyly úkimetke qarsy kóterilis ashty. Onyń jaqtastary ózderin sodan da hýsıtter dep atady. Olardyń maqsaty negizinen súnnıtter basym elde musylman-shııtterdiń quqyn keńeıtý boldy.
О́tken jyldyń tamyz aıynda olar belsendi áreketterge kóshti. El úkimeti qarsylastardy kelissózge shaqyryp, birshama talaptaryn da oryndaýǵa ýáde berdi. Tipti, konstıtýsııaǵa ózgeris te engizbek bolǵan. Biraq hýsıtter úkimet oryndarynyń bosańdyǵyn paıdalanyp, qarsylyǵyn kúsheıte tústi. Aqyry bıylǵy qańtarda el astanasy Sanaǵa basyp kirdi. Parlamentti taratyp, úkimetti ketýge májbúrledi. Eldiń barlyq aımaǵyn basyp alýǵa kiristi.
Saýd Arabııasy bastaǵan koalısııa solardy toqtatý maqsatynda naýryz aıynda qurylǵan edi. Al BUU Qaýipsizdik Keńesi sáýirde hýsıtterge basqalardyń qarý berýine tyıym salǵan sheshim qabyldady. Álemniń kóptegen elderi kóterilisshi-hýsıtterdiń áreketterin aıyptaıdy. Qazir kóptegen elder bul elden óz elshilikterin alyp ta ketti. Elde jappaı turaqsyzdyq. Áskerı qaqtyǵys etek alyp otyr.
Jasyrmaı, ashyq aıtatyn bir jaı: bul qaqtyǵystyń negizinde ıslamnyń negizgi eki tarmaǵy – shıızm men súnnızmniń arasyndaǵy qaıshylyq jatyr. Olardy syrttan kimderdiń qoldaıtyny da aıdan anyq. Shııtterdi áskerı jáne qarjylaı Irannyń qoldaıtyny, mundaı qoldaýsyz hýsıtterdiń alysqa barmaıtyny da belgili. Al koalısııadaǵylar súnnızm jaǵynda. Qarapaıym tilge aýdarsaq, soǵys shıızm men súnnızm arasynda júrip jatyr. О́lip jatqandar – tek musylmandar. Sonda olardyń kimdi qyryp jatyrmyz dep oılaıtynyn qudaı bilsin.
Satylatyn bedelden jaqsylyq izdemes bolar
Qyrǵyz aǵaıyndar saıasatta belsendi. Ásirese, saıası naýqandar qarsańynda olar atqa minedi. Daýystary da qatty shyǵady. Alda elde parlamenttik saılaý bolmaq. Kúres bastalyp ketti. Aramyz alys emes, sol kúrestiń dabyry Alataýdan asyp, bizge de jetip jatyr.
Aldymen qazir negizinen saılaýdy qalaı ótkizemiz degen máselege mán berýde. Partııalardyń parlamentke ótý tabaldyryǵyn 7 paıyzdan 9 paıyzǵa kóterý jónindegi másele biraz talqylaýdan keıin parlamentte maquldandy. Bul máselege sonshalyqty mán berýdiń ne qajeti bar deýge de bolar. Sóıtsek, onda úlken syr bar eken. Depýtat bolyp saılaný qıyndaı túsedi eken de, onyń baǵasy artady eken.
Bul máseleni aldymen «Ar-Namys» partııasynyń kósemi Felıks Kýlov kóterip, 10 paıyzdy usynǵan. Sonan soń basqalardyń pikirin eskerip, 9 paıyzǵa kelisip, ony kópshilik qoldady. Shaǵyn partııalar 7 paıyzdyq tabaldyryqtan óte almaı, syrtta qalyp qoıatyn, áıtpese basqa bir partııaǵa jarmasyp, olarǵa daýystaryn ótkizip, bir-eki oryn alyp jatar edi. Endi tabaldyryq 9 paıyzǵa jetken soń, shaǵyn partııalarǵa qaqpa jabyldy.
Munyń mánin jurt partııalardyń parlamentke ótý tabaldyryǵyn kóterý jóninde zań qabyldaǵan soń anyq ańǵardy. Depýtat bolyp saılaný baǵasy sharyqtap, 500 myń dollarǵa jetipti. Sonda depýtattyq oryn satylatyn bolǵany ma?! Solaı eken. Ony «Atajurt» partııasynyń parlamenttegi fraksııasynyń jetekshisi Jyldyzqan Joldoshova plenarlyq otyrysta ashyq aıtty – bir depýtattyq mandattyń baǵasy 350-500 myń dollarǵa jetti dedi. Buryn 200 myń bolǵan eken. Al partııalar saılaýǵa qatysý úshin 5 mıllıon som kepil aqsha salýǵa tıis. Ony da úmitkerler tóleıdi.
Buryn munyń barlyǵy jabyq bolsa, endi ashyq aıtyla bastaǵany, rasynda, soraqylyq ekeni daýsyz. Belgili partııanyń bir jetekshi qaıratkeri aıtyp otyrǵan soń, senbeske sharań joq. Ras, mundaı shynshyldyǵy úshin Joldoshova «taıaq ta jedi», ol ornynan bosap, «Atajurt» partııasy fraksııasyna ýaqytsha jetekshi bolyp Dastanbek Jumabekov saılandy. Joldoshovanyń qýylýyn shyndyqty aıtýdyń baǵasy dese bolar.
Depýtattyq orynnyń satylýy jónindegi faktiler basqa partııalardan da keltiriledi. Saıasatker Bekbosyn Borýbashev depýtat О́mirbek Abdrahmanovtyń saılanǵany úshin «Atamekenniń» kósemine 100 myń dollar tólegenin ashyq aıtatynyn keltiredi. Sirá, endi bul baǵa áldeqaıda joǵarylaıtyn bolsa kerek. Mandat satý burynyraq, prezıdent Qurmanbek Bakıevtiń kezinde bastalǵany, sonda «Aq jol» partııasynyń bir qujatynda sol oryndardyń baǵasy kórsetilgeni jýrnalısterge málim bolypty. Áńgime mynada: partııa jınaǵan daýysyna saı oryn alady, sol oryndardy kimge berý partııa basshylarynyń qolynda, solar jasaǵan tizimde. Sol tizimge kirý satylady. Sóıtip, saılaý da úlken bızneske aınalǵan.
Qısynǵa qaraǵanda, aqshań kóp bolsa, parlamentke ótesiń. Ol – úlken bedel. Bedel bolǵanda, sózińdi ótkizesiń, sol sózińe qaraı seniń qaltańa aqsha da túsýi múmkin. Partııalar arqyly Jogorgý Keneshke ótkenderden burynǵy partııalaryn tastap, jeke top qurǵandar da bar eken. Qazir sondaı úsh top paıda bolypty. Olar óz maqsattaryn kózdeıdi. Olarǵa el taǵdyry emes, ózderiniń jeke múddeleri qymbat.
Parlament bızneske aınalsa, oǵan aldymen aqshalylar umtylatyny zańdy. Sol qaltalylar óz partııasyn da quryp jiberipti. «Qyrǵyzstan» partııasynyń tusaýy kesilip, basshysy saılanǵan. Qanatbek Isaev soǵan basshy bolý úshin gýbernatorlyqtan da ketipti. Osy partııanyń tóńiregine basqa partııalardan da biraz qaltalylar aýysypty. Tańdanbasqa sharań joq.
Sonda aıaǵy ne bolmaq? Keıin kórermiz degende, Alataýdyń ar jaǵynan jaqsylyq estigimiz keledi ǵoı bizdiń.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
