Qarjy ınstıtýtynyń dereginshe, aqsha bazasy birneshe pýnktten qalyptasady. Oǵan aınalymdaǵy qolma-qol aqsha, barlyq eseptik jáne qazirgi esepshottar, kommersııalyq bankter men basqa da qarjy uıymdarynyń depozıtteri men teńgedegi shottary kiredi.
Sarapshylar eldegi aqsha massasynyń ózgergenin durys kórip otyr. Bıyl qańtarda aqsha massasy 44,7 trln teńge bolsa, bir aıdan soń bul kórsetkish 975,9 mlrd teńgege nemese 2,1%-ǵa azaıǵan. Sarapshylardyń aıtýynsha, elde aqsha massasy Ulttyq bank pen ekinshi deńgeıli bankterdiń balanstyq shottaryn shoǵyrlandyrý negizinde anyqtalady.
Qarjyger Rasýl Rysmambettiń aıtýynsha, ishki naryq pen aınalymdaǵy aqsha massasy arasyndaǵy úılesimdiliktiń buzylýy ınflıasııany kúsheıtip jiberedi. 2020 jyldaǵy pandemııa daǵdarysy kezindegi áleýmettik tólemder álemdik naryqtardaǵy úılesimdilikti buzdy.
«Qazir ishki naryqtaǵy qarjynyń kemi 14 paıyzy suranystan artyq. Eger jaǵdaı qalypty bolsa, aldaǵy úsh-tórt jylda suranys pen usynys teńesedi degen úmit bar», deıdi ol.
2024 jylǵy jeltoqsannyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda aqsha bazasy 16,4%-ǵa, 14,6 trln teńgege deıin ulǵaıǵan. Kórsetkish aqsha massasyna qaraǵanda eki ese jyldam – 7,2%, 45,66 trln teńgege deıin ósti. Sol kezde sarapshylar bul jaǵdaı teńge baǵamyna qysym kórsetetinin, aqsha-kredıt saıasatyn qatańdatýǵa alyp kelýi múmkin ekenin aıtqan bolatyn. Qarjyger Ilııas Isaevtyń aıtýynsha, qysqamerzimdi perspektıvada aqsha bazasynyń ulǵaıýy ınflıasııalyq kútýdiń artýyna jáne teńgeniń valıýtalyq baǵamyna qysymnyń kúsheıýine jol ashady.
«Uzaqmerzimdi bolashaqta aqsha agregattarynyń ósýi ekonomıkanyń qyzyp ketýine jáne aqsha-kredıt saıasatynyń qataıýyna alyp kelýi múmkin. Sebebi IJО́-men birge ınflıasııa da ósip jatyr. Aldymen IJО́, odan keıin ınflıasııa ósip jatyr. Bizdiń elde aqsha massasynyń ósý jyldamdyǵy ónim shyǵarýdyń ósý qarqynynan 10 esege ozyp ketti. Bıyl Ulttyq banktiń kásibı biliktiligine úlken syn bolǵaly tur. Úkimet bıýdjettik mekemeniń qyzmetkerleriniń aılyǵy ınflıasııa deńgeıimen teńestireletinin aıtyp jatyr. Bul ishki naryqtaǵy aqsha aınalymynyń teńgerimine áser etedi. Eger aqsha massasyn ekonomıkalyq resýrstar teńestirmese, ınflıasııa kóteriledi. Mysaly, eldegi naryqtaǵy aqsha massasy 1 000 teńge bolsa, al óndiriletin taýarlar kólemi 1 000 dana bolsa, onda taýardyń ortasha baǵasy 100 teńge bolady. Eger taýar óndirisi burynǵy deńgeıde qalyp, Ortalyq bank aınalymǵa qosymsha 200 teńge shyǵarsa, onda ár taýardyń ádil baǵasy 100 emes, 120 bolady. Nátıjesinde, árbir teńgeniń satyp alý qabileti qosymsha aqsha shyǵarýmen birge azaıady. Aqsha jáne taýar massasy arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý úshin aqsha massasynyń ulǵaıýy óndiristiń ósýinen keıin júrýge tıis», deıdi Ilııas Isaev.
Qytaı nemese Túrkııada basy artyq qarajat keri qaıtarylmaıdy, kerisinshe bızneske baǵyttalatyn kórinedi. Eger aqsha massasy bıznesti damytýǵa baǵyttalsa, onda bıznes qosymsha ónim shyǵarady, bul naryqtaǵy taýar usynysyn arttyrady. Munyń sońy ekonomıkalyq resýrsqa áser etedi, bıznes taýardy kóp mólsherde usynyp, baǵa tómendeıdi. Al bizdiń jaǵdaıda Ulttyq bankte ondaı múmkindik joq. Sebebi ishki naryq senimdi emes, bıznestiń táýekeli joǵary. Dál qazir basy artyq qarjyny bızneste emes, Ulttyq banktiń «asqazanynda» saqtaý áldeqaıda senimdi.
«Sebebi ekonomıkaǵa quıylatyn aqsha tıimsiz paıdalanylsa aqsha massasy ósedi, al taýar sany óspeıdi. Onda taýar massasynyń ústinen aqsha «egizderi» paıda bolyp, baǵa kóterile bastaıdy. Mundaı jaǵdaıda UB-ǵa ınflıasııanyń qosarlanǵan áserimen kúresýge týra keledi», deıdi sarapshy.
ALMATY
