Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Jumyssyzdardy, halyqtyń áleýmettik álsiz toptaryn, aýyl turǵyndaryn qoldaý baǵytynda ár jyldary qabyldanǵan baǵdarlamalar keshendi sharalardan, maqsatty mejelerden kende bolmady. Álbette, qurylymy men basymdyqtary ózgerip otyratyn ekonomıkalyq jaǵdaı men eńbek naryǵynyń qajettiligin eskerýmen olar júıeli túrde qaıta qaralady. Degenmen jumyspen qamtýdyń tujyrymdamalyq tásili ózgergen joq. Oqytý men qaıta daıarlaý, isin jańa bastaǵan kásipkerlerge shaǵyn nesıe berý, eńbek resýrstarynyń utqyrlyǵyn arttyrý, ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrý jolymen ýaqytsha jumys oryndaryn qurý syndy negizgi quraldar burynǵysha qaldy. Baǵdarlamalardyń tıimdiligi negizinen jumysqa ornalastyrylǵan qatysýshylardyń sanyn baıandaıtyn qysqamerzimdi kórsetkishtermen baǵalanady. Olardyń jumyspen qamtýǵa, qatysýshylardyń tabysy men ál-aýqatyna uzaqmerzimdi áserin baǵalaıtyn zertteýler jetkiliksiz. Jumyspen qamtý sharalaryna eń kóp muqtaj adamdar qol jetkize bermeıdi. Esesine baǵdarlamalarǵa onsyz da jumys tabýǵa jaqsy múmkindigi bar adamdar qatysatyn jaǵdaılar kezdesedi.
Keıingi jyldary júzege asyrylǵan «Eńbek» baǵdarlamasy birinshi kezekte jumyspen qamtýdyń mańyzdy kózi sanalatyn shaǵyn jáne orta bızneske baǵyttalyp, keıinnen mundaı jumys oryndarynyń (ásirese kásipkerlik belsendiligi shekteýli aýyldyq jerlerde) turaqsyzdyǵyna, eńbekaqynyń tómendigine baılanysty sáıkessizdikke tap boldy. Kásipkerlerdi shaǵyn nesıeler men sýbsıdııalar túrinde qoldaýǵa qyrýar qarajat bólinse de, isin jańa bastaǵan azamattar bilikti kadrlardyń jetispeýshiliginen, bastapqy shyǵystyń kóptiginen, naryqty ıgerýdiń kúrdeliliginen bıznesin aıaqtandyrý barysynda kóp qıyndyqqa jolyqty. Sondaı-aq baǵdarlama jumys kúshiniń aýysýyn yntalandyrǵanymen, shalǵaı óńirlerde ınfraqurylym men áleýmettik jaǵdaıdyń jetispeýshiligi azamattarǵa eńbek resýrstarynyń oryn aýystyrýyn tartymsyz etetini esepke alynbady.
Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Kadrlardy oqytý men qaıta daıarlaý baǵytyna kelsek, usynylǵan kýrstar men baǵdarlamalardyń jumys berýshilerdiń naqty qajettigine sáıkes kelmeýine baılanysty problemalar jıi týyndaıdy. Baǵdarlama biliktilikti arttyrýǵa, jańa mamandyqtarǵa oqytýǵa baǵyttalǵanyna qaramastan, kýrstarda usynylatyn daǵdylar eńbek naryǵynda árdaıym talap etilmeıdi. Múmkindikti paıdalanǵandardyń kópshiligi alǵan bilimderi men daǵdylary naqty jumys ortasynda qoldanyla bermeıtinin aıtady. Bul bilim mekemeleri, bıznes, memlekettik organdar arasyndaǵy úılestirýdiń jetkiliksizdigin, sondaı-aq oqytýǵa degen tásilderde ıkemdiliktiń joqtyǵyn kórsetedi. Iаǵnı tez ózgeretin eńbek naryǵy jaǵdaıynda oqytý baǵdarlamasy eskirgen nemese ekonomıkanyń qazirgi talaptaryna jaýap bermeıtin bolyp shyǵady.
Is júzinde ańǵarylǵany – baǵdarlamalar turaqty, paıdaly jumys oryndaryn qurý údesinen árdaıym shyǵa bermeıdi. 2008 jyldan beri 5 jumyspen qamtý baǵdarlamasy qabyldansa da, el eleýli nátıjelerdi áli kútip júr. Joǵary aýdıtorlyq palatanyń jumyspen qamtýdyń memlekettik baǵdarlamasy aýdıtiniń qorytyndysy jumys oryndarynyń kóbi ýaqytsha ekenin kórsetti. Mysaly, «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» baǵdarlamasy sheńberinde qurylǵan 1,5 myń jumys ornynyń 90%-y – ýaqytsha, Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2021–2025 jyldarǵa arnalǵan jobasy aıasynda qurylǵan 67 myń jumys ornynyń 81%-y – maýsymdyq. Jalpy alǵanda, jańa jumys oryndarynyń 87%-y negizinen tómen ónimdi, ortamerzimdi sektorlarda qurylǵan.
Májilis depýtaty Ashat Aımaǵambetovtiń pikirinshe, búginde tolyq kún jumys isteıtin azamattardyń kóbisiniń jalaqysy kedeılik deńgeıinen shyǵýǵa múmkindik bermeıdi. «2008–2024 jyldar aralyǵynda jumyspen qamtý sharalaryn júzege asyrýǵa memlekettik bıýdjetten ǵana 1 trln teńge jumsaldy. Ákimdikter men mınıstrlikterdiń esepterine sáıkes jyl saıyn orta eseppen 900 myńǵa jýyq adam jumysqa ornalastyryldy. Mundaı qarqynmen jumyssyzdar men ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar problemasy áldeqashan sheshilýge tıis edi. Biraq jumyssyzdyq deńgeıi keıingi 10 jylda aıtarlyqtaı ózgermegen. Sondyqtan da jumysqa ornalastyrý jónindegi statıstıkaǵa eriksiz kúmándana bastaısyń. Aıtalyq, 2023 jyldyń qorytyndysynda 963 myń adam jumysqa ornalastyrylǵan. Biraq bul rette jumyssyzdar sany nebári 445 myń adamdy quraǵan», deıdi depýtat.
Eńbek naryǵyndaǵy naqty kórinistiń burmalanýy halyqty jumyspen qamtý baǵdarlamalarynyń tıimsizdigine alyp keledi. Sol turǵyda eldegi jumyssyzdyq deńgeıin esepteý tásilderi qaıta qaralýǵa tıis. USB dereginshe, ótken jyldyń qorytyndysynda jumyssyzdyq deńgeıi úshinshi toqsannyń dınamıkasyn qaıtalaı otyryp, 4,6%-dy qurady. Jumyssyzdyq deńgeıin baǵalaý Halyqaralyq eńbek uıymynyń ádisnamasymen júrgiziledi. Anyqtamaǵa sáıkes jumyssyz – jumys izdeıtin, jumysqa kirisýge daıyn jeke tulǵa. Jumyssyzdyq deńgeıi jumys kúshi sanyndaǵy jumyssyzdar sanynyń úlesi retinde ólshenedi. Jumyssyzdyq jónindegi aqparat jınaý úı sharýashylyqtaryna ishinara tekserý júrgizý jolymen júzege asyrylady. Jumyspen qamtylǵandar qataryna qoǵamdyq jumystarǵa ýaqytsha ornalastyrylǵan maýsymdyq jumysshylar, sondaı-aq turaqty tabysy joq 2 mıllıonǵa jýyq ózin-ózi jumyspen qamtyǵan adamdar kiredi. JOO men kolledj túlekteriniń 40%-ǵa jýyǵy birinshi jyly jumys taba almaıdy, 60%-y mamandyǵyna saı jumys istemeıdi. Jalaqynyń basym bóliginiń «kóleńkede» bolýy zeınetaqy aýdarymdary men medısınalyq qamtamasyz etýde qıyndyqtar týǵyzady. 1 mıllıonnan astam turǵynnyń zeınetaqy jınaǵy joq, 3,5 mıllıonnan adam jumys orny MÁMS júıesine aýdarym jasamaıdy.
Aıta keterligi, bizdegi jumyssyzdyqtyń qazirgi deńgeıi tipti keıbir damyǵan elderdegiden áldeqaıda tómen. Mysaly, EYDU elderinde byltyr jumyssyzdyq deńgeıi orta eseppen 4,9%-dy qurasa, Eýropada odan da joǵary. Bizde jumyssyzdyq deńgeıi keıingi 5 jylda turaqty túrde 5% deńgeıinde ózgerissiz qalyp otyr. Túrli zertteý naqty deńgeı resmı statıstıkadan joǵary bolýy múmkin dep sanaıdy. Mysaly, Ulttyq bank zertteýine sáıkes nátıjesiz jumyspen, ýaqytsha jumyspen qamtylǵan, ekonomıkalyq belsendi emes, biraq óz máni boıynsha jumyssyz halyqtyń bir bóligin qosqan kezde eldegi jumyssyzdyqtyń balamaly deńgeıi 7,2%-dan 8,3%-ǵa deıin ózgerýi múmkin. Damyǵan elderdegideı jumyssyzdyq problemasyn sheshý men onyń obektıvti mánin baǵalaıtyn esepke alý ádisnamasyn keńeıtý qajet. Mysaly, AQSh pen Kanadada eńbekke qabiletti halyqtyń neǵurlym keń sanatyn qamtıtyn keńeıtilgen jumyssyzdyq kórsetkishteri paıdalanylady. Fınlıandııa, Fransııa, Italııa, Ispanııa sııaqty elderde jumyssyzdyq ortasha alǵanda 7%-dan 12%-ǵa deıin. Olarda jumyssyzdyq statıstıkasy obektıvti ólshemderge negizdelip, naqty jumyssyzdyq deregi jasyrylmaıdy.
Keıingi on jyldaǵy statıstıka kórsetkendeı, kásipkerlikti damytýǵa, ındýstrııalandyrýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalardyń áseri mardymsyz. Eńbek naryǵyndaǵy ahýal salystyrmaly túrde turaqty bolǵanymen, kemshilik bar. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Svetlana Jaqypovanyń aıtýynsha, ekonomıkany yntalandyrý baǵytynda memleket qabyldap jatqan is-sharalarǵa qaramastan, jańa jumys oryndaryn qurýda jeke bıznestiń úlesi – nebári 20%. Saldarynan jumys oryndarynyń ósimin ónimdiligi tómen salalar men memlekettik sektor qamtamasyz etedi. Elimizdiń eńbek ónimdiligi jóninen EYDU elderinen úsh ese artta qalýy – osynyń janama saldary.
Ekinshi syn-qater – beıresmı jumyspen qamtýdyń joǵary deńgeıi. Máselen, 2023 jyly naqty zeınetaqy aýdarymdarynyń deregi arqyly eseptelgen eńbekaqy tóleý qorynyń kólemi 20 trln teńgeni qurady, USB baǵalaýynsha, ol 38 trln teńgeden asady. Eńbekaqy tóleý qoryna qatysty derekterdiń eń úlken aıyrmashylyǵy saýda, aýyl sharýashylyǵy, jyljymaıtyn múlik sektorlarynda baıqalady. Ulttyq jobalar aıasynda jumysqa ornalasqan árbir tórtinshi adamnyń mindetti zeınetaqy jarnasy joq. Sonymen qatar ekonomıkanyń orta kásiptik bilimdi kadrlarǵa qajettiligi ósip keledi. Osy tusta bıznes tarapynan suranys pen jumys kúshiniń usynysy arasynda sáıkessizdik týyndaıdy. Kásiptik-tehnıkalyq bilimi bar mamandarǵa suranys joǵary bilimi bar túlekterge suranystan 70%-ǵa artyq. Biraq jumys izdeýshilerdiń arasynda biliktiligi ortasha jáne joǵary deńgeıdegi mamandardyń sany birdeı. Sonymen qatar jumys kúshiniń sapasy da qanaǵattanarlyqsyz. Osyndaı túıtkilderdiń aıasynda teńgerimdi eńbek naryǵyn qurý, ıaǵnı sıfrlyq balamada ekonomıkada 3,8 mln sapaly jumys ornynyń bolýy, tabystyń ósýi (1,7 mln adamnyń ortasha jalaqysyn kóterý), beıresmı jumystyń 15%-ǵa deıin tómendeýi, áleýmettik onlaın-qyzmet kórsetý ındeksi boıynsha álemdegi úzdik ondyqqa kirý sııaqty strategııalyq maqsat qoıylǵan 2030 jyl da alys emes.
