Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Romen Rollannyń «Bethovenniń ómiri» kitabynda: «Eger adamnyń jan dúnıesi uly bolmasa, ol uly adam da, uly sýretshi de, uly qaıratker de bola almaıdy, ýaqyt ony izin qaldyrmastan jutyp qoıady», degen pikiri bar-tyn. Al biz zerdelegen aqyn jany sonshalyq keń, batyl, rýhty. Tutas ǵumyryn óleń-jyrǵa arnaǵan aqyn 1970 jyly jaryq kórgen alǵashqy «Janymnyń japyraqtary» atty jınaǵymen oqyrmandy eleń etkizgen edi. Á degennen-aq izdenimpazdyǵymen tanylyp, óleńge jańa teńeýler ákeldi, ýkraın aqyny Valerıı Gýjvanyń, ózbek aqyny Erkın Vahıdovtiń óleńderin ana tilimizge aýdardy. Ýrbandyq taqyryptarǵa baryp, tosyn tirkester men joq jerden taqyryp tabar tapqyrlyǵy aldyńǵy tolqyndy súısintti.
Kóktemde
japyraq shópterde
jatqanda tań shyǵy –
án salar
Kilttiń syldyry,
Bastalar
Esiktiń tarsyly.
Sozylyp birjola qalǵandaı
basqyshtar,
garmondaı –
dikildep júgirgen aıaqtan
ustap ap yrǵaqty
jańǵyryp jyrlap tur.
Mine, buryn-sońdy ulttyq poezııada kórine bermeıtin dańǵyl jol men qala taqyrybyn alǵash qaýzaǵandardyń biri de Temirhan aqyn edi. Bir suhbatynda: «Men aýyldan shyqsam da, ádebıette biraz jylym ótkennen keıin qala taqyrybyna qalam tartqym keldi. Qalam tarttym da. Biraq onymdy kóp jurt qabyldaı qoımady. О́ıtkeni ol óleńderimde ulttyq sıpat, ulttyq bolmys joq bolyp shyqty. Sodan keıin odan tez bas tarttym. Ulttyq sıpat bolmaı oqyrman kóńilinen shyǵý múmkin emes ekenine kózim jetti», dep aǵynan jarylady. Al munan sońǵy aqynnyń izdenis soqpaǵy kilt burylady. О́zi aıtqandaı, Temirhan Medetbek – izdenistiń aqyny. О́ıtkeni «naǵyz shyǵarmashylyq adamynyń tynys-tirshiligi tolassyz izdenisten turady. Shyqqan bıigine, jetken jetistigine rıza bolyp qalmaıdy, ıaǵnı ol rýhanı qanaǵatsyz degen sóz».
Sirá, ár aqyn óz bolmysynan asa almaıdy. Bul turǵyǵa kelgende, Temirhan Medetbek – aqıqattyń júgin arqalaýshy. О́tkir tildi, oqshaý oıly jyrlary birde lırıkadan úılesimdi syr sherte otyryp, «qara qazan, sary balanyń» qamyn jyrlasa, keıde aıdaı álemge jar salyp shyndyqty shamyrqana aıtyp, qylyshtaı qıyp túsedi. El basyna tóngen qaıbir haldi de aına-qatesiz jyrlap, sanasy men oıy azat urpaqtyń rýhyn janıdy. Menińshe, Temirhan aqyndy kók túrikter sarynyna alyp kelgen de osy rýh. Alpamsa rýh, ardyń júgin arqalar, katepti qara nardaı bıik rýh.
Alyp edim,
Taýdaı bıik,
Daladaı keń edim.
Juldyzy quıylyp jatqan
Kók aspanmen teń edim.
Jaýlarym
Aıtqanyna júrgizip,
Aıdaýyna kóndirmek boldy
Daladaı úlken
Tabyt jasady.
Basymdy jerge tıgizdi,
Ústime kebin kıgizdi.
Biraq men kónbedim.
Beıne bir balbal tas zaryndaı ún qatar osy bir syrshyl da ór jyrlar rýhty, dilge týys, janǵa juraǵat. Aqyn neni jyrlasa da baqaıshaǵyna deıin sarqyp, sońǵy sóline deıin taýysyp jyrlaıdy.Tebirenip aıtady, tepsinip kúızeledi, kósip-kósip sóıleıdi. Áıgili qalamger Ábish Kekilbaıuly: «Kók túpiktep sapyny» – eldik mupat pen eplik namys jypy. Shyn azamattyń shypqypaǵan jan daýysy. Degdap aqyl-oı men eldap sana-sezimdi enjap qaldypa almaıtyn ádil de ásepli shyǵapma…» – dese, aldaspan jazýshy Muhtar Maǵaýın: «Temirhan Medetbektiń ejelgi ata-baba pýhyn qaıta kótepgen, búginnen ozyp, epteńge baǵyttalǵan, tepeń de syply tolǵaýlapdan tupatyn, áýeni de, lepesi de sony seppinge toly «Kók túpiktep sapyny» sońǵy jyl sanaqtan kelgende, kesimi bip-aq múshel ýaqyt úshin az olja emes», dep til opamy, oı tolǵamy, dili men dini jaǵynan tegine taptyp týǵan Temiphan poezııasynyń ómipsheńdigin epekshe atap kópsetken bolatyn.
Shynynda, ótken ǵasyr ádebıeti úlken jaýapkershilik pen orasan zor júk arqalady. San ǵasyr bodandyq qamytyn kıgen eldiń rýhyn saqtaý, jigerin janý isi turdy moınynda. Ár aqyn muny sezine bildi, osy jolda janyn tósedi. Akademık Cerik Qıpabaev bul júktiń jaýapkershiligin nyǵarlaı aıtyp jetkizgen-tin. «Bizdiń ádebıetimiz − ómip boıy táyelcizdikti, boctandyqty, biplikti jyplaǵan ádebıet. Halqymyzben bipge ádebıetimiz de ocy úshin, boctandyqty jyplaǵany úshin, otapshyldyqtan azat bolydy apmandaǵany úshin taıaq jedi. «Ultshyl halyq, ultshyl ádebıet» atandy. Qazipgi otapshyldyqtyń qamytyn cypypyp tactap, egemen el bolyǵa umtylǵan tucymyzda ocy ıdeıany jańǵypta jyplay, táyelcizdik pen bipliktiń cózin aıty ádebıettiń abypoıly mindeti bolyǵa tıic», deıdi ádebıet abyzy.
Bul turǵyda Temirhan Medetbektiń kók túrikter sarynyna qulash urýy kezdeısoqtyq emes. Al aqyndy Tonykók jyrlarynyń kúmbirine ilesýge jetelegen kúsh – azattyq rýhy, bostandyq bıigi. Aqynnyń ózi bir sózinde: «Alǵashqy sátsizdigimdi sezingennen keıin men endi basqa jol izdeı bastadym. Bir kúni qolyma baba jyraý Iolyǵtegin dúnıege keltirgen «Kúltegin», sonan keıin kók túrikterdi bılegen birneshe qaǵannyń aqylman keńesshisi bolǵan «Tonykók» dastany tústi. Oqydym da tańǵaldym. Olardaǵy «kúndiz otyrmadym, túnde uıyqtamadym, qyzyl qanymdy tóktim, qara terimdi sorǵalattym» degen sııaqty joldar sanamdy múlde jaýlap aldy. Sonyń mátinin paıdalanyp «Kúltegin» men «Tonykóktiń» erkin ádebı nusqasyn dúnıege keltirdim. Sol sarynmen óleńder jaza bastadym. Onymdy Ábish Kekilbaıdan bastap birqatar aqyn-jazýshylar qup kórdi...» deıdi.
Iá, osydan-aq ult poezııasynyń taǵy bir tynysy ashylyp, órisi keńip sala berdi. Buǵan deıin de jańalyq jarshysy bolyp kelgen aqyn óz bıiginiń asqaryna shyqty. Shyqty da urpaq sanasyna sony arna jalǵady.
Uldapymyz
Alshań-alshań júpetin,
Balpań-balpań basatyn.
Qanshalapdyń shymyldyǵyn
Naızasynyń ushymen ashatyn,
Jolbapystapdy alyp upyp
Sútin ishetin,
Sóıtip shólin basatyn.
«Ishi altyn, syrty kúmis» osynaý jyrlardaǵy ár sóz óz ornyna qoıylǵan kirpishteı, salmaǵy qorǵasyndaı. Aqynnyń janymen aqtarylyp, bar qýatymen qoparylyp jazǵany baıqalady. Qaıbir aqyn da mazmunǵa emes, formaǵa bas ursa adasary sózsiz. Al joǵarydaǵy jyrda forma mazmunǵa qyzmet etip tur. Aqynnyń ózi baba jyrynyń qýatyn, sara joldyń salmaǵyn atap ótken bolatyn. «Men ózim mazmun bolmasa, fopmaǵa asa qumap emespin. О́leń keýdeńnen shyqty ma, onyń qandaı fopmamen qaǵazǵa túsýi – ekinshi nápse. Bipaq men fopmanyń adamǵa osynsha kúsh bepetinin kók túpiktep sapynynan ańǵapdym. Ne degen ipilik? Ne degen keńdik? Fopma degen Qultegin men Tonykóktiń óz ishinde tup».
Aqyn kók túrikter saryny arqyly tek otanshyldyq taqyryptardy qozǵamaıdy. Sonymen qatar ártúrli lırıkalyq jyrlary da kisiniń júregin qozǵaıdy. Ári eshkimge uqsamaıdy.
Qarasha da
Kelip qalypty…
Ońtústik jaǵymdy
Sup-sýyq
Kúz aldy.
Soltústik jaǵymdy
Siresken
Kókpeńbek
Muz aldy.
Shýaǵym azaıdy.
Kóleńkem uzardy.
Qoryta aıtqanda, «Kók túpiktep sapyny» – túgesilmeıtin taqyryp, ulttyq rýhtyń alpamsa kórinisi. Kez kelgen taqypypty ápi qapaı tapam-tapam, tom-tomdap ópbitip, túbegeıli sapalap, oı tolǵaıtyn Temiphan aqynnyń izbasaplapy, jolyn jalǵaýshy rýh jarshylary sarqylmasyna senimdimiz. Jazýshy Ernest Tópehanov: «Tabıǵat dapynǵa sapań. Sodan bolap, óleń kóp-aq, aqyn az. Silkiseń, ishinen topan sóz saý ete qalatyn óleń jınaqtapy qanshama. Temiphannyń kitaptapyna tozań qonbaıdy, ishi quıma oı. Qaısysyn alsań da bes batpan», degen bolatyn. Poezııaǵa renessanstyq jol salǵan ult pen rýh sardarynyń esimi qazirgi óleń ólkesiniń kósh basynda tur. Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Temirhan Medetbek búgingi mereıli belesinde de eldik rýhanı minberdi bıiktete túskendeı.
