Bıyl jartyǵasyrlyq mereıtoıyna mýzeı atyn jamylǵan mekeme qalpynda emes, mýzeı qandaı bolýy kerek ekenin, mýzeı jumysy qalaı júrýi kerektigin dáleldeı jetti. О́lkeniń ǵana emes, ulttyń murasyn túgendep, tórine tutastyra jınady, alys-jaqynnan kelgen qonaqtarǵa uıalmaı aıtar, qysylmaı kórseter ótkeni bar halyq ekenimizdi dáleldep keledi. Mýzeıdi uzaq jyl basqaryp, talaı nátıjeli iske qol jetkizgen tájirıbeli, isker basshy, búginde sala ardageri T.Qalmyrzaevanyń basshylyǵymen kıiz úı IýNESKO tizimine engizilip, qazaq mártebesin aspandatty. О́ńirdiń tarıhy, óndirisi, sharýashylyǵy, baılyǵy, qolóneri, aıtýly azamattary týraly qanyqtyrar qasıetti orynǵa aınaldy. 2019 jyly Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Qazaqstannyń Eńbek Eri, Halyq jazýshysy Ábish Kekilbaıulynyń 80 jyldyǵyna oraı jazýshynyń esimi berilip, Aqtaý qalasynyń 19 «a» shaǵyn aýdanynan arnaıy mýzeı ǵımaraty ashyldy. Mańǵystaý oblysynyń mýzeıleri degende, quramynda 1932 jyly qurylǵan Taras Shevchenko memorıaldyq mýzeıi, 1984 jyly ashylǵan Etnografııalyq mýzeı, 1991 jyly ashylǵan M.Seńgirbekulyna arnalǵan mýzeı úıi kiretin Túpqaraǵan aýdandyq fılıaly «Murajaı kesheni», 1992 jyly ashylǵan Jańaózen qalalyq, 1993 jyly ashylǵan Beıneý aýdandyq, sondaı-aq 1997 jyly ashylǵan Mańǵystaý aýdandyq fılıaldar bar. Qorynda ólkemizdiń arǵy-bergi tarıhynan syr shertetin 80 myńǵa jýyq jádiger saqtalǵan mýzeılerde ólkeniń arheologııasy men etnografııasyn, tarıhy men tabıǵatyn nasıhattaıtyn ekspozısııalar jáne qor saqtaıtyn bólimder men ekskýrsııa-kópshilik jumys bólimi bar. Mýzeı jumysy negizinen 5 ǵylymı zertteý baǵytynda júrgiziledi.
Mysaly, Mańǵystaýdaǵy Altynqazǵan dinı-ǵuryptyq jerleý kesheninen tabylǵan kúmispen áshekeılenip, altynmen shaıylǵan jylqy ábzelderi – mýzeı baǵasyn arttyratyn, ǵylymı baǵytta júrgizgen jumysynyń nátıjesi. Bul jıyntyqtyń tabylýy elimiz tarıhshylaryn ǵana emes, álem arheologterin de eleń etkizgen bolatyn. Baǵaly metaldan jasalǵan eksponat kóshpeliler tarıhyndaǵy ǵundar kezeńiniń sońǵy III–VI ǵasyrlaryna jatady.
«Álemdik mańyzǵa ıe jıyntyq – dala mádenıetiniń ǵundar kezeńindegi salt-dástúrdiń jarqyn kórinisi. Jıyntyqtyń negizgi bóligin quraıtyn júgen ǵundar stıli nemese polıhromdyq stılde bezendirilgen. At ábzeli jıyntyǵy ata-babalarymyz – ǵun taıpalarynyń metall óńdep, ıgergenin, erekshe talǵam, estetıkalyq mádenıetiniń bolǵanyn, sheberlerdiń zergerlik ónerdiń shyńyna jetkenin dáleldeıtin birden-bir eksponat ekeni daýsyz. Mańǵystaýdyń aspan astyndaǵy murajaı eli ekenin taǵy bir aıqyndaıtyn qundy eksponat 2014 jáne 2017 jyldary arheologter A.Astafev pen E.Bogdanovtyń júrgizgen qazba jumysy kezinde tabylǵan bolatyn», deıdi tarıhı-ólketaný mýzeıi tarıh bóliminiń meńgerýshisi Baqytjan Qudaıbergenuly.
Mańǵystaý tarıhı-sáýlet eskertkishteriniń, tarıhı-mádenı nysandardyń moldyǵyna qaramastan, ólkeniń arheologııalyq zerttelý tarıhy olqy soǵyp tur. Bul týraly gazetimizde «Mańǵystaýǵa arheolog mamandar kerek» dep másele de kótergen edik. Alaıda mýzeı mamandarynyń aıtýynsha, keıingi bes-on jyldyqta arheologter men tarıhshylar Mańǵystaý oblysy aýmaǵyndaǵy arheologııalyq eskertkishterge zamanaýı arheologııalyq zertteý ádisterin qoldana otyryp, buryn ǵalymdar arasynda ǵana aıtylyp kelgen batyl tujyrymdar men boljamdardy jarııalaı bastaǵan.
Mańǵystaý óńiriniń klımattyq júıesiniń ereksheligi tarıhy birneshe ǵasyrlarǵa sozylatyn, arheologııalyq qazba nysandaryndaǵy aımaqty meken etken birneshe etnosqa ortaq eskertkishterdiń bizdiń kezimizge mini quramaı jetýine áser etti. Mysaly, tarıhy erte temir dáýirinen bastaý alatyn tas músinderdi aıtýǵa bolady.
«Bul eskertkishterdi zertteý asa mańyzdy. Eń aldymen, atalǵan aýmaqty qandaı taıpalardyń mekendegeni, taıpalardyń áleýmettik jaǵdaıy, rýlyq bólinisi, rýhanı ári dinı tanymy, qolóneri týraly derekterdi júıeleı otyryp, arheologııalyq sıpattamasyn jasap shyǵarýǵa múmkindik óte joǵary. Sonymen qatar bul eskertkishterdiń ońtústik aımaqtardan tabylǵan tastardan aıyrmashylyǵyn, atalǵan tas qashaý óneri men tasqa jazý óneriniń batystan soltústikke qaraı nemese ońtústikten batysqa qaraı taralǵanyn anyqtaýǵa ábden bolady degen oıdamyz.
Tańbalardyń taralý aýmaǵynyń keńdigi men júıeli túrde zertteýlerdiń júrgizile bastaýy qýantady. Ol – birinshiden, eldiń arheologııalyq kartasyndaǵy jáne Ortalyq Azııadaǵy aqparattyq kemshindiktiń ornyn tezirek toltyrýǵa kómektesedi, ǵalymdarǵa ejelgi kóshpeliler men Orta ǵasyr kóshpelileriniń tańbalary men belgileriniń ornalasý arealy, olardyń ıeleriniń kóshi-qon vektoryn naqtylap, qonystaný aýmaqtary týraly senimdirek aıtýǵa septigin tıgizedi. Ekinshiden, pánaralyq zertteýler ádistemesine súıene otyryp, tańba eskertkishterin qoldaný klassıfıkasııasy, olardyń fýnksıonaldyq mindetteri men ózge nysandarmen baılanysyn ashýǵa baılanysty máselelerdi kóterý múmkindigin berip otyr», dep sholý jasaıdy Ábish Kekilbaıuly atyndaǵy Mańǵystaý oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri Túgelbaı Nurbek.
Derekterde elimiz aýmaǵyndaǵy Ústirt pen Mańǵystaý arealynda ornalasqan tas músinderde er kisiniń tulǵasy belgili bir qaǵıdamen beınelengen, ıaǵnı adamnyń oń qoly tómen túsirilip, al sol qoly shyntaǵynan búgilip, ishin basyp tur. Tas beıneniń tómengi jaǵynda: beldiginiń sol jaǵyna – qoramsaq, qyny bar semser aldyńǵy jaǵyna ilingen, qanjar oń jaqqa bekitilgen. Músinderde bir nemese kóp órim shıratylǵan qalypta – moıynǵa taǵatyn alqa beınelengen. Ol skıf, saqtarda joǵarǵy áleýmettik dáreje men bılik belgisi bolǵan. Mamandar tastardyń belgili bir dárejede taptyq, áleýmettik-saıası málimetter usynyp otyrǵandyǵyn, olardyń ǵylymı hımııa, bıologııalyq úrdisterden jetkilikti habardar bolǵandyǵyn, áıtpese qatardaǵy jaı qolónershi ólkeniń klımaty men aýa raıyn eskere otyryp, mundaı óte uzaq merzimge saqtalatyn eskertkishterdi jasaı almaıtyndyǵyn aıtady.
«Ábish Kekilbaıuly atyndaǵy Mańǵystaý oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi – ólke tarıhynan syr shertetin rýhanı-mádenı qundylyqtardy, óńirdiń baǵa jetpes baılyǵy – asyl muralary men tanymal tulǵalary týraly derekterdi jınaqtap, zerttep-zerdelep, nasıhattaıtyn birden-bir tarıhı-ǵylymı mádenıet oshaǵy. Jańa ǵımaratymyzda 8 kórme zalyn jasaqtaý josparlanǵan bolatyn, ázirge Á.Kekilbaıulynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan jáne «Qazirgi Qazaqstan», «Mańǵystaýdyń munaı óndirisi», «Arheologııa», «Aqtaý qalasynyń tarıhy» jáne «Tarıh» kórme zaldary jumys istep tur. Bıyl «Tabıǵat» jáne «Etnografııa» zaldaryn iske qosý mejelenip otyr.
Qazirgi tańda mýzeı qorynan jasaqtalǵan barlyq sanattaǵy kelýshiler úshin qyzyqty «Ejelgi tetıs qupııasy» atty paleontologııalyq kórme kelýshiler tarapynan oń baǵalanyp jatyr. Osy oraıda kórmeni tamashalap, ekskýrsııa tyńdaýǵa kelgender mol rýhanı baılyq jınap keterine senimdimin», degen mýzeı dırektory, tarıhshy ǵalym E.Ablanova mýzeı mamandarynyń Naýryz merekesine oraı óskeleń urpaqqa ulttyq oıyndardy nasıhattaý maqsatynda asyq atý, toǵyzqumalaq, bes tas, arqan tartys, aýdaryspaq syndy oıyndar oınatyp, ulttyq oıyndardy nasıhattaıtynyn aıtty.
Sondaı-aq mýzeıde arnaıy balalar úshin shaqtalyp jasalǵan kıiz úı qańqasy bar. Osy maketti paıdalanyp, jastar arasynda «Kıiz úı – ulttyq qundylyqtar qazynasy» atty kıiz úı tigýden jarys ótkizedi. 18 mamyr – Halyqaralyq mýzeıler merekesine oraı jylda «Mýzeı túni» sharasy uıymdastyrylyp, túrli ulttyq oıyndar, etnografııalyq kórmeler, saıystar, sheberler jármeńkesi, sheberlik dárister ótkizilse, «Qazaq analary – dástúrge jol» RQB Mańǵystaý oblysy fılıalynyń uıymdastyrýymen mýzeı alańynda jas kelinderdiń jáne ájelerdiń «Álemniń jaryǵyn syıladym men saǵan» atty «Besikarba» sherýi ótti.
Mýzeı – ulttyń, óńirdiń ótkeni men búgininiń shaǵyn jıyntyǵy. Týrısterdiń ár eldiń mádenıeti men tarıhyn, dúnıetanymyn mýzeıine qarap baǵalaıtyny tegin emes. Sondyqtan qazaqtaı ejelgi eldiń, Mańǵystaýdaı myń qatparly óńirdiń ótkenin túgendep, búginin baıandap, deregin jınaqtap, jádigerin joǵaltpaımyn, salty men dástúrin saqtaımyn, dáleldeımin dep aýyr da qıyn jaýapkershilikti moınyna alǵan mýzeıdiń áli de jasanyp, jańǵyra túskenin qalaımyz jáne ol ýaqytpen birge alǵa ozyp, jasampazdana túsedi dep senemiz.
Mańǵystaý oblysy
