Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Tasqyn sý 2-3 kún buryn habarlanady
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaevtyń aıtýynsha, búginde el aýmaǵynyń 71%-y qar jamylǵan. Muny ótken aptamen salystyrsaq 15%-ǵa az. Naýryzdaǵy jylýdyń sebebinen batys pen ońtústik óńirde qar erip jatyr. Temperatýra taǵy kóterilse, erigen qar sýynyń áserinen tasqyn júrýi yqtımal. Al ortalyq pen soltústikte qar áli jınalyp jatyr. Onyń ústine osy aıda qar normadan eki ese kóp túsedi dep boljanyp otyr.
Bıyl kún erte jylynatyndyqtan, birqatar aımaqta tasqyn sý júrýi múmkin. Qaýpi joǵary óńirler qatarynda Aqtóbe, Qostanaı, Ulytaý, Abaı, Qaraǵandy, Aqmola, Soltústik Qazaqstan jáne Shyǵys Qazaqstan oblystary bar. Osy jyly «Qazgıdromet» alǵash ret ár oblys boıynsha egjeı-tegjeıli anyqtama daıyndapty. Onda gıdrologııalyq beketter boıynsha sý deńgeıiniń jáne aǵysynyń kútiletin eń joǵary máni, aǵyn kólemi, sondaı-aq qaýip aımaǵynda ornalasqan eldi mekenderdi belgilep, boljamdy bastalý kúnderi kórsetiledi.
Este bolsyn, ótken aptadan bastap «Qazgıdromet» apta saıynǵy gıdrologııalyq boljamdardy shyǵara bastady. Gıdrometeorologııalyq ahýal kúrt ózgergen jaǵdaıda «Qazgıdromet» daýyldy eskertýdi 2-3 táýlik buryn habarlaıtyn bolady.
Biryńǵaı ýaqyt beldeýi ózgermeıdi
Májilistiń «Amanat» fraksııasynda biryńǵaı ýaqyt máselesin talqylaý qorytyndysy boıynsha medısına, neıroǵylym, bıofızıka, genetıka, astrofızıka, fızıologııa salalaryndaǵy ǵylymı zertteý ınstıtýttary, salalyq sarapshylardy, barlyq deńgeıdegi máslıhat depýtattary jáne múddeli tulǵalardyń qatysýymen, biryńǵaı ýaqyt beldeýiniń halyq densaýlyǵyna, energııa tutyný jáne eńbek ónimdiliginiń áserine monıtorıng júrgizildi.
«Jumys barysynda derekterdi zertteý, saýalnama nátıjeleri men ýaqyt beldeýi ózgerýine deıingi jáne odan keıingi kórsetkishterdi salystyratyn keshendi tásil qoldanyldy. Qyryqtan astam metrıka men kórsetkishterdi qamtıtyn ýaqyt beldeýiniń ózgerýi halyqtyń densaýlyǵyna, energııa tutynýǵa, eńbek tıimdiligine, oqýshylardyń úlgerimine, jol kólik oqıǵalary kórsetkishine, qylmysqa jáne basqa aspektilerge áserin baǵalaý boıynsha zertteý ádistemesi bekitildi. Naqty derekterge negizdelgen nátıjeler ýaqyt beldeýiniń ózgerýi halyq ómiriniń negizgi kórsetkishterine teris áseri bolmaǵanyn aıqyndaıdy», dedi Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Arman Shaqqalıev.
Negizgi bes baǵyt
Otyrysta ǵylymdy damytý men sıfrlandyrý máseleleri týraly Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek baıandama jasady. Ol Memleket basshysynyń salaǵa qatysty tapsyrmasyna keńinen toqtaldy. Prezıdent 2022 jyly Ǵylym akademııasy sessııasynda ǵylymnyń ekonomıkaǵa áserin arttyryp, óndirispen úılestirip, ǵylymnyń qoldanbaly modeline kóshý boıynsha naqty tapsyrma mindettedi. Soǵan oraı 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan Joǵary bilim men ǵylymdy damytý tujyrymdamasy men «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» jańa zań negizin qalady. Tujyrymdama aıasynda 5 negizgi baǵyt anyqtaldy. Ol – ǵylymdy basqarýdyń jańa modeli, zııatkerlik áleýetti nyǵaıtý, ýnıversıtet ǵylymyn damytý, qoldanbaly zertteýler men onyń nátıjelerin kommersııalandyrý, ınfraqurylym men sıfrlandyrý isi.
«Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zańdy iske asyrý aıasynda 71 normatıvti quqyqtyq akti qabyldandy. Ǵylymı ázirlemeni jetildirý men barlyq kezeńde qoldaý úshin «Tehnologııalyq daıyndyq deńgeıin» (TRL) anyqtaýdyń halyqaralyq ádistemesin engizdi. Ǵylymdy kommersııalandyrý ekojúıesin damytý quraly qarastyrylyp, Ǵylym qoryna jańa fýnksııalar berildi: ǵylymı jobany jedeldetý, tehnologııalyq bıznes-ınkýbasııalaý, tehnologııalyq brokerlik jáne venchýrlyq qarjylandyrý», dedi S.Nurbek.
Onyń aıtýynsha bıylǵy qańtardan bastap óńirlik ǵylymnyń róli kúsheıedi. Jergilikti atqarýshy organdar ǵylymı-tehnologııalyq saıasatty iske asyrýǵa ókilettik aldy. Bıznesti ǵylymı zertteý men ázirlemeni qarjylandyrýǵa yntalandyrý úshin salyqtyq jeńildik, jobalardy sýbsıdııalaý men qosa qarjylandyrý tetigi engizildi. Memlekettik qarjylandyrýdan jeke ınvestısııalardy tartýǵa kóshý júrip jatyr. Al ǵylymǵa arnalǵan memlekettik tapsyrys óndiristik sektordyń qatysýymen qalyptastyrylýda. Ulttyq ǵylym akademııasynyń mártebesi kúsheıip, jas ǵalymdy materıaldyq yntalandyrý men qoldaý sharasy kózdelgen.
Startaptarǵa arnalǵan venchýrlyq qor
Kommersııalandyrýdy granttyq qarjylandyrý joǵary suranys pen memlekettik ınvestısııanyń mańyzdy ekenin kórsetti. Bul konkýrstyń qarjylandyrý kólemi keıbir óńirlik jáne makroóńirlik venchýrlik qordyń ortasha kórsetkishinen asyp tústi. Nátıjesinde, Ǵylym qory deep tech jobalaryn turaqty qoldaıtyn ınstıtýt retinde qalyptasýǵa múmkindik aldy.
«Osy baǵytta Ǵylym qory kezeń-kezeńimen transformasııalanyp, venchýrlik tetikterdi ázirleýdi bastady. Bul jeke kapıtaldy tartyp, venchýrlyq qorlarǵa, sonyń qatarynda halyqaralyq qorlarǵa ınvestısııa salýǵa múmkindik beredi. Bul tásil táýekelderdi memleket pen jeke ınvestorlar arasynda bólýge, tehnologııalar transfertin jedeldetýge jáne ǵylymdy qajetsinetin salalardaǵy startaptar úshin ekojúıe qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Osy maqsatta Ǵylym qory tehnologııalyq brokerlik tetikti iske qosady», dedi mınıstr.
Stýdentter men oqytýshylar JI-di meńgeredi
Jańa baǵdarlama 100 myń stýdent pen 600 oqytýshyny JI jáne kásipkerlik daǵdylaryn damytýǵa tartady. Erekshe nazar Deep Tech-startaptardy qurýǵa baǵyttalady. Baǵdarlama Stenford joǵary bilim berý mektebiniń bas tehnologııalyq dırektory Pol Kımniń qatysýymen ázirlendi. «AI-Sana» startap-ult ıdeologııasyn qalyptastyrýdyń negizgi draıveri bolady. Baǵdarlama adamı kapıtaldy damytýǵa, joǵary tehnologııalyq sheshimderdi engizýge jáne tehnologııalyq kásipkerlikti qoldaýǵa yqpal etedi.
Sondaı-aq ǵylym salasyndaǵy derektiń sıfrlyq ekojúıesi qurylýda. «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań aqparatty jınaý, óńdeý jáne taldaý úshin biryńǵaı sıfrlyq ınfraqurylymdy qalyptastyrýdy kózdeıdi. Bul ekojúıe sandyq ǵylymı portalǵa negizdelgen. Ol ǵalymdar, ǴZI, JOO, memlekettik organ men sarapshyǵa biryńǵaı tereze bolady.
Bıznes-úderis tıimdiligi 70%-ǵa ósti
Ǵylymnyń sıfrlyq transformasııasy derek negizinde qabyldanatyn zamanaýı tehnologııa men sheshimge súıenetin ulttyq ekojúıeni qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Bul tásil ǵylymı bilimdi neǵurlym tıimdi memlekettik basqarýdy qamtamasyz etedi. Qazir ǵylym salasynda memlekettik qyzmettiń 12 túri kórsetiledi, onyń bári onlaın-formatta qoljetimdi. О́tken jyl qorytyndysy boıynsha 15 myńnan astam memlekettik qyzmet jasaldy. Onyń 95%-y elektrondyq formatta kórsetilgen.
«Sıfrlyq transformasııa sheńberinde eń kóp suranysqa ıe 19 bıznes-úderiske reınjınırıng júrgizildi. Nátıjesinde, birqatar baılanysty úderisterdi jetildirýge múmkindik týdy. Olar – ǵylymı zertteýdi qarjylandyrý, ǵylymı nemese ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet sýbektisin akkredıtteý týraly kýálik berý, ǵalymdy yntalandyrý, mysaly, ǵylym salasyndaǵy syılyqtar men stıpendııalar. Reınjınırıng nátıjesinde bıznes-úderisterdiń tıimdiligi 70%-ǵa ósti», dedi Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Jaslan Mádıev.
Endi saladaǵy barlyq úderisterdi «Ulttyq ınnovasııalyq júıeniń biryńǵaı terezesi» arqyly sıfrlandyrý usynylady. Ári qaraı naqty ýaqyt rejiminde tıimdilikti baqylaý men taldaý úshin jasandy ıntellekt agenti engiziledi.
Ǵylymdy qarjylandyrý IJО́-niń 1%-yna deıin artady
Premer-mınıstr Memleket basshysy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda ǵylym salasyndaǵy reformanyń qarqyny men sapasyn saqtaý isiniń mańyzy týraly aıtqanyn atap ótti. Keıingi jyldary otandyq ǵylymnyń damýyna ońtaıly jaǵdaı jasalyp keledi.
6 jylda ǵylymdy respýblıkalyq bıýdjet esebinen qarjylandyrý 6 esege ulǵaıyp, bıyl 252,5 mlrd teńgeni qurady.
«Ǵylymdy damytýdyń 2029 jylǵa deıingi tujyrymdamasyna sáıkes salany qarjylandyrý ishki jalpy ónimniń 1%-yna deıin artatyn bolady. Ǵylymı, ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınnovasııalyq qyzmetti salaaralyq úılestirý maqsatynda ótken jyly «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» jańa zań qabyldandy», dedi O.Bektenov.
Onyń aıtýynsha, bıznestiń ǵylymǵa ınvestısııa salýyn yntalandyrýǵa bıyl 1 qańtardan bastap salyq jeńildikteri engizildi. Ǵalymdardy áleýmettik qoldaý baǵytynda birqatar naqty shara qabyldandy. Ǵylymnyń basym baǵyttary boıynsha irgeli zertteýlermen aınalysatyn ǵalymdar tikeleı qarjylandyrýǵa ıe boldy. Jyl saıyn 250-den astam jas ǵalym álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynda taǵylymdamadan ótedi.
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine Qazaqstanǵa eń úzdik sheteldik ýnıversıtetterdi tartý jumysyn jandandyrýdy tapsyrǵan Úkimet basshysy, álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵanyndaı, ǵylymǵa negizdelgen aýmaqtardyń – ǵylymı qalashyqtardyń qurylýy ǵylymnyń, tehnologııalar men ınnovasııanyń damýyna serpin beretinin alǵa tartty.
Qoryta aıtqanda, otandyq ǵylymnyń tıimdiligin arttyryp, ınvestısııalyq tartymdylyǵyn, barlyq úderistiń ashyq ári búkpesiz bolýyn qamtamasyz etý úshin jumysty barynsha jandandyrý qajet bolady. Úkimet basshysy osyǵan baılanysty birqatar mindet júktedi.
