Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
2022 jyldyń 9 qarashasynda talantty satırık, kýrstasymyz Kópen Ámirbek ómirden ozdy. Sodan beri úsh jylǵa taıaý ýaqyt ótipti. Kópenmen alǵash ret 57 jyl buryn tanysqan edim. 1968 jyldyń qońyr kúzinde Almatydaǵy S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetine 52 jas oqýǵa tústik. Shelek aýdanynyń «Qazaqstan» keńsharyna júzim terýge barǵan kezde bir-birimizben jaqyn tanystyq. Keshki astan soń stýdentter keń klýbtyń ishinde kýrstastarymyz óleńderin oqıdy, keıbiri áńgimelerin talqyǵa salady. Sonyń biri – Otyrar aýdanynan kelgen Kópen Ámirbek.
Oqý bastaldy. Ol kezde birinshi kýrstaǵylar sport seksııasyna jazylýy kerek bolatyn. Káken Hamzın ekeýmiz aýyr atletıkaǵa jazyldyq. Kópen erkin kúres úıirmesin tańdapty. Joǵaryda aıtqanymdaı, kúrespen mektepte júrgende jattyqqan Kópen bozkilemde qarsylastarynyń aıaǵyn kókten keltirip, Almatydaǵy joǵary oqý oryndarynyń jastary arasyndaǵy jarystarda júlde tere bastapty.
Birde ýnıversıtet sport zalynda qala jastary arasynda birinshilik ótti. Fınalǵa shyqqandar sport sheberligine úmitker atanbaq. Taıly-tuıaǵymyzben Kópenniń saıysyn kórýge bardyq. Erkin kúrestiń tásilderin erkin meńgerip alǵan kýrstasymyz fınalǵa deıin erkin jetti. Aqtyq synda Kópen az ǵana upaı sanymen utyldy.
Stýdent kezdiń ózinde Kópenniń syqaq óleńderi gazet-jýrnaldarǵa shyǵa bastady. Ýnıversıtettegi «Qyzǵaldaqtar» ansambliniń beldi múshesi boldy. О́leńderin oqýmen birge konsertti erekshe júrgizetin. Onyń tapqyr sózderi kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp jatatyn. Birde Masanshy kóshesindegi ýnıversıtettiń akt zalynda fakýltet ónerpazdarynyń qorytyndy konsertin júrgizdi. Jýrnalıstıka fakýlteti atynan kúıshi, aqyn Tileýmurat Qojabekov sahna tórine kóterildi. Sol mezette Kópen mıkrofondy ala salyp, «Tóremurattyń kúıi «Tóremurat», oryndaıtyn Tileýmurat», dep sart etkizdi. Jınalǵandar dý qol soqty. Bul da Kópenniń qıynnan qıystyrǵan tapqyrlyǵy edi.
Ýnıversıtet bitirgen boıda Kópen azamattyq boryshyn óteýge attandy. Elge oralǵan soń merzimdik baspasózderde qyzmet etti. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Sherhan Murtaza ashyp bergen feleton bólimin basqardy. «Ara» jýrnalynyń bas redaktory qyzmetinde júrgende ol barmaǵan oblys, aýdan qalmaǵan shyǵar. «Kópen kele jatyr» degendi estigende aýdan basshylary sasqalaqtap, kem-ketikterin jabýǵa tyrysatyn. «Ara» jýrnalynda Kópen jazǵan syn maqalalardan soń talaı basshylar qyzmetinen aıyrylǵany shyndyq. Qoǵamdaǵy keleńsizdikterge onyń jany qas bolatyn, batyl synady. Keıin «Shalqar» radıosynyń bas redaktory boldy. Kópenniń «Aty joq kitap», «Tilim qyshyp barady», «Qysyr áńgime», «Aýyzbastyryq», «Nemenege jetisip kúlesiń», «Kókemniń kózi», «Batpan quıryq», basqa da jıyrmadan astam eńbegi – oqyrman súıip oqıtyn kitaptar.
2000-jyly ol issaparmen О́skemenge keldi. Mektep oqýshylarymen kezdesti. О́skemendikter Kópen kóshede kele jatqanda kóre qalsa amandasyp, iltıpat bildirip jatatyn. Sol joly О́skemendegi Mádenıet úıinde kýrstasym qala turǵyndarymen kezdesý ótkizdi.
2020 jyldyń aqpan aıynda Sársen Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetin birneshe jyl iskerlikpen basqarǵan tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, marqum Áshimjan Ahmetov qurmetine aýdıtorııa ashyldy. Oǵan professordyń birge oqyǵan dosy Kópen Ámirbek, jubaıy Dına, kýrstastary Ǵalııa Omarhanova, osy joldardyń avtory, qalanyń zııaly azamattary, stýdentter qatysty. Kópen nebári 63 jasynda ómirden ozǵan dosy Áshimjan Ahmetovtiń qazaq eliniń bilimine ólsheýsiz úles qosqanyn atap ótip, bolashaq urpaqqa úlgi-ónege kórsetip otyrǵan ýnıversıtet rektory Muhtar Ádilbekulyna alǵys aıtty. Sol joly ýnıversıtet rektory Kópendi kele jatqan 70-ke tolatyn mereıtoıymen quttyqtap, ıyǵyna shapan jaýyp, qurmet kórsetti.
Ásirelep aıtqanda, Kópenniń ataǵynan at úrketin. Ol Máskeý men Tashkentte ótken Búkilodaqtyq jas satırıkter baıqaýynyń júldegeri atandy. Ataq-dańqyn aıtpasa da, halqy Kópenniń talantyna bas ıdi. «Kópen kele jatyr» dese, qushaq jaıa qarsy alatyn. Qaıtys bolarynan bir jyl buryn Kópen jeti tom bolatyn «Kópen kele jatyr» atty túrli-tústi foto-albom kitabyn shyǵaryp úlgerdi. Bala kezdegi, eseıgen shaqtaǵy, shyǵarmashylyq jetistikteri, dostary, kindik qany tamǵan óńirdegi azamattar týraly kóptomdyǵy oqyrmandar tarapynan qoldaý tapty. Ulttyq akademııalyq kitaphanada tusaýkeseri de dúrkirep ótti.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Kópen sport dese ishken asyn jerge qoıatyn. Keıde ekeýimizdi jaqyndastyrǵan sport pa dep oılaımyn. О́ıtkeni ol «Qazaq sporty» gazetin úzbeı oqıtyn. Gazetti oqyp bolǵan soń maǵan telefon shalyp, qazaq sportynyń jaı-kúıin aıtatyn. Elimizde ulttyq sport túrleri báıge, aýdaryspaq, qazaq kúresi, teńge ilý, qyz qýýdy damytý úshin ne isteý keregin qozǵaıtyn.
Kópenniń basy ıdeıaǵa toly bolatyn. Astana men Almaty, Shymkent pen Aqtóbe, basqa qalalarda turyp jatqan kýrstastaryna únemi habarlasyp, hal-jaǵdaılaryn surap turatyn. Budan bes jyl buryn ýnıversıtetke oqýǵa túskenimizge 50 jyl tolýy qurmetine Almatyda bas qosý jónindegi Kópenniń bastamasyn qyzý qoldadyq. Kýrstasymyz, jazýshy, aqyn О́ris Iаshúkirqyzynyń bastamasymen «Darıǵa-aı, qaıda sol jyldar» atty 350 bettik estelik kitap jaryq kórdi. Bas redaktory – Kópen Ámirbek. Kýrstastar jaıyndaǵy jańalyqtardy Kópennen estıtinbiz. О́kinishti-aq, QazMÝ-dy bitirgenimizge jarty ǵasyr tolǵan eleýli oqıǵaǵa Kópen dosymyz qatysa almady. Bir kem dúnıe.
Áli esimde, tórt jyl buryn maǵan telefon soqty. «Endi jarty jyldan keıin 70 jasqa tolatyn mereıtoıym. Amanshylyq bolsa, qasıetti Túrkistanǵa baryp, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine, Arystanbabqa baryp, Jubanyshty súndetke otyrǵyzý oıymda. Soǵan kýrstastardy shaqyryp, qurbandyq shalsam, qarııalardyń batasyn alsam degen nıet bar», dedi. О́kinishke qaraı, aqpannyń sońynda koronavırýs degen tajal qadamymyzdy attatpaı tastady.
Kópen men Áıgerimniń súıenishi Jubanyshtyń ádebıetke, sportqa beıimi bar. Ol tipti úsh jasynan bastap fýtbol oınaı bastady. Mektepte maqal-mátelder aıtý jónindegi jarysta birinshi oryn ıelenipti. Kópen uly Jubanyshty budan úsh jarym jyl buryn karate seksııasyna ózi ertip barǵan. Jánibek О́mirzaqov degen belgili jattyqtyrýshy «Ashıhara karate» tobynda jıyrmaǵa tarta balany baptaıdy. Jubanyshtyń qadamy sátti. Taraz, Pavlodar, Qostanaı, О́skemen, Almaty qalalarynda ótken baıraqty básekelerde birinshi orynǵa ıe boldy. Altynshy kıý dárejesi bar Jubanyshtyń keleshekte chempıon atanatyny sózsiz. Kópenniń uly qazaq eliniń abyroıyn asqaqtata beredi degen oıdamyz.
Qaıran Kópen! Áli de týystaryń men kýrstastaryńnyń arasynda, jubaıyń men ulyńnyń qasynda júre turýǵa bolatyn edi. Taǵdyr degen osy. Kópen mort syndy. Aınalasy tórt-bes aıdyń ishinde ómirden ótti. О́leriniń aldynda 18 qyrkúıek kúni bizdi úıine qonaqqa shaqyrdy. Túri synyq, sharshańqy bolsa da kóńildi otyrýǵa tyrysty. Arasynda qaıta-qaıta dıvanǵa qısaıa ketedi. Munyń aldynda Kókshetaý, Aqtóbe, Almatyǵa saparlap kelgen. E, qatty sharshaǵan eken degen oıda qaldyq. Keterimde qushaqtap qoshtasty. Bul sońǵy kezdesýimiz eken. Arada bir jarym aıdan keıin, 9 qarashada qaıran dos máńgilik saparyna attanyp ketti. Kýrstastar arasynan Kamal Ábdirahman ekeýmiz Kópendi týǵan mekenine shyǵaryp saldyq.
Kópen ólgen joq. Aramyzda baıaǵysynsha áli kele jatqandaı. Sońynda rýhy myqty azamattyń qanatty sózderi, shyǵarmalary qaldy. Halyq Kópenniń ázilin saǵynyp júr...
Ońdasyn ELÝBAI,
Jazýshylar odaǵynyń múshesi
