Shekara mańyndaǵy aýdandardy damytý – ýaqyt talaby

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Býrabaıda ótken Ulttyq quryltaıdyń tórtinshi otyrysynda osy máselege qatysty oıyn bildirip, eldiń sheti, shekaranyń ótindegi eldi mekenderdi damytýǵa qatysty jańa zańdy jan-jaqty saralaýdy usyndy.

Altaı men Atyraýdyń ara­syndaǵy ulan-ǵaıyr atyrap­ty en jaılaǵan elimizdiń qur­lyqtaǵy shekarasy 13 394 sha­qyrymǵa sozylyp jatyr. Kaspıı teńizindegi she­kara syzyǵynyń ózi 2 myń shaqyrymnan asady. Reseı­men – 7 591, Qytaımen – 1 782, Túrikmenstanmen – 426, О́z­bekstanmen – 2 354, Qyrǵyz­stanmen 1 241 shaqyrym ortaq shekaramyz bar.

Osy shekara boıyn jaǵalaı qonystanǵan 65 aýdanǵa qarasty 1 293 aýylda 3,5 mln halyq turady. Onyń ishinde shekaranyń túbinde, ıaǵnı shekaradan 50 shaqyrymdyq aralyqta 1,7 mln adam ómir súrip jatyr. El halqynyń nebári 8,5 paıy­­zy ǵana shekara mańyna qonystanǵan. Ol 8,5 pa­ıyz halyqtyń basym bóligi ońtústik óńirlerde ómir súrip jatqanyn eskerseńiz, keıingi otyz jyldyqta shekara mańy jalańash qalǵanyn ańǵarý qıyn emes. Táýelsizdikten keıingi jyldarda memleketimiz eldiń shegin halyqaralyq sharttarmen shegendep, delımıtasııa, demarkasııa úrdis­terin sátti júzege asyryp, terrıtorııalyq daý-damaıdyń jolyn birjola kesti. Dese de, «Edildiń boıy en toǵaı, el qondyrsam dep edim» dep Mahambet jyr­laǵandaı, el qaýipsizdigi úshin shekaradaǵy halyqtyń sany­nyń óskeni, buqara áleýetiniń aıaqqa nyq turǵany kerek.

Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulttyq quryltaıdyń tórtin­shi otyrysynda: «Meniń tapsyrmam­men Abaı jáne Shyǵys Qa­zaq­stan oblystarynda sheka­ra mańyndaǵy birneshe aýdan ­qal­pyna keltirildi. Muny jurt óte jaqsy qabyldady. Jańa aýdandarda tirshilik jan­­dandy, ınfraqurylym jaq­sara bastady. Aýyldy damytý tujyrymdamasynda shekaralyq aýmaqtarǵa qatysty jumystyń negizgi baǵdary aıqyndalǵan. Shetkeri jatqan eldi mekenderdiń ahýaly el irgesiniń bekem bolýyna tikeleı áser etedi. Bul – strategııalyq mańyzy bar másele. Sondyqtan osy baǵyttaǵy jumysty bel­sendi túrde jalǵastyrý kerek. «Amanat» partııasy shekara mańyndaǵy aýdandardy damy­týǵa qatysty jańa zań qabyl­daýdy usynyp otyr. Úkimet­ke depýtattarmen birge bul bas­tamany jan-jaqty qaras­tyrýdy tapsyramyn», deýi bul máseleniń qanshalyqty ózekti ekenin bildiredi.

Prezıdent bastamasymen qabyl­danatyn ol zańda qan­daı máseleler qamtylýy kerek? Dál qazir shekaraly aýdan­dardaǵy halyq sanynyń azaıýy, ınfraqurylymnyń jetkiliksizdigi, ekonomıkalyq belsendiliktiń tómendigi sekildi problemalardy sheshý­diń qandaı joldary bar?

Álem elderiniń shekara mańyn­daǵy eldi mekenderi eko­nomıkalyq turǵydan úlken múmkindikterge ıe. Damy­ǵan elder shekara jaǵalaı qo­nys­tanǵan óńirlerdi halyq­aralyq saýda, logıstıka jáne aýyl sharýashylyǵy salalary úshin qolaı­ly aımaqtarǵa aınaldyrǵan. Ulttyq quryltaı múshesi, zańger Qazybek Dáýit­áli shekara mańyndaǵy aýdandardy damytýdyń negizgi joly osy baǵytta bolýy qajettigin aıtady.

«Táýelsizdikten keıingi jyldary ekonomıkalyq ahýalǵa qatysty birqatar oblystar men aýdandardy biriktirý saıasaty júrdi. Bul saıasat elimizdegi shekaraly aýdandarǵa salqynyn tıgizip, shekara mańyndaǵy halyqtyń sanyn kemitip, teris demografııalyq áser týǵyzdy. Qazir sol qatelikterdi túzeýge bet aldyq. Qasym-Jomart Toqaev Memleket basshysy bolǵaly elimizdegi úsh oblys qaıta qurylyp, jeti oblystyń ákimshilik-aýmaqtyq mártebesi ózgerdi. Iаǵnı Qazaq­stannyń 30 paıyzdan kem emes jeriniń ákimshilik aýmaǵynda ózgeris boldy degen sóz. Shekaralyq eldi mekenderge basa kóńil bólý bas­tamasy sol ózgeristerdiń zańdy jalǵasy», deıdi Q.Dáýitáli.

Onyń pikirinshe, birinshi­den, shekaraly aýdandarda Qa­zaqstan men Qytaı she­kara­syndaǵy «Qorǵas» halyq­aralyq shekaralyq ynty­maq­tastyq ortalyǵy sekil­di ha­lyqaralyq saýda ortalyq­ta­ryn kóptep qurý kerek. Ekin­shiden, kólik jáne logıstıka ınfraqurylymdy damytyp, avtomobıl jáne temirjol dálizderin jasaý arqyly syrt­qy saýdany jandandyrýǵa bolady. Úshinshiden, shekara mańyndaǵy eldi mekenderdiń turǵyndaryna aýyl sharýa­shy­­lyǵymen aınalysýyna jaǵdaı týǵyzyp, sýbsıdııa­lar men jeńil­detilgen nesıe berip, óz ónim­derdi eksporttaýǵa múm­kin­dik jasaý qajet.

Shekara mańyndaǵy aýyldardy damytýdy Parlament Májilisiniń minberinen depýtat Erlan Saırov jıi kóte­rip keledi. О́tken aptada ol shekaraly aýdandardaǵy qor­da­lan­ǵan problemalardy tizip, Úki­met basshysy Oljas Bek­tenovtiń atyna depýtattyq saýal joldady. Onyń aıtýyn­sha, shekaralyq aýdandarǵa qoldaý kórsetýge baǵyttalǵan mem­lekettik baǵdarlamalardy júzege asyrýshy organnyń naqty bekitilmeýi, aýdandar­dy biriktirý, klımattyń qolaı­syzdyǵy, jumyssyzdyq, kólik qatynasynyń nasharlyǵy, áleý­mettik jáne ınjenerlik ın­fra­qurylymnyń tozýy, keńes odaǵy kezinde shekara­lyq aýdandarda halyq sanyn turaqtandyrý úshin qoldanyl­ǵan jeńildikterdiń joıylýy sekildi kóptegen sebep shekara mańyndaǵy 65 aýdannyń 40-ynda halyq sanyn azaıtyp jibergen. Depý­tat bul ahýal ásirese Sol­tús­tik jáne Shyǵys Qazaq­stan aımaqtarynda aıqyn baıqa­latynyn aıta kelip, Memleket basshysynyń tikeleı bastamasymen Shyǵys Qazaqstan, Abaı oblystarynda Katonqaraǵaı, Marqakól, Tarbaǵataı, Maqan­shy aýdandarynyń ashylýy óte oryndy is bolǵanyn, bul sol aýdandardyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna oń áser etkenin tilge tıek etti.

«Qazaqta «Bos jatqan jer jaý shaqyrady» degen sóz bar. Sondyqtan bul máse­le­ge jiti nazar aýdaryp, ony tıim­di sheshý joldaryn shu­ǵyl qarastyrǵanymyz jón. Máse­len, Kanada, Norvegııa, Aýstralııa sekildi aýmaǵy úl­ken jáne halqy az elder shal­ǵaıdaǵy jáne shekara mańyn­daǵy eldi mekenderdi damy­­tý úshin jergilikti turǵyn­­dar­ǵa túrli jeńildikter (salyq­tyq, áleýmettik, nesıe­lik, ener­getıkalyq jáne t.b.) bergen. Bizdiń elge de sol táji­rıbeni paıdalaný kerek. Son­dyqtan elimizdiń shekaralyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý, shekaralyq aýdandarda halyqtyń turaqtaýyn yntalandyrý, ishki kóshi-qondy retteý jáne eńbek resýrstaryn tıimdi paıdalaný úshin shekaralyq aýdandarǵa arnaıy mártebe berýdi kózdeıtin «Qazaqstan Respýblıkasynyń shekaralyq aýmaqtaryn damytý týraly» atty arnaıy zań qabyldaý óte mańyzdy. Bul zań qabyldansa, el aýmaǵyn tıimdi paıdalaný­ǵa, shekaralyq aýdandardy mem­le­kettik qoldaý sharalaryn bir júıege túsirýge, halyq­tyń sheka­ralyq aýmaqtarda tu­raqta­nýyna, óńirdiń damýyna jáne aý­maqtyq qaýipsizdigimizdi qamta­masyz etýge zor serpin beredi dep esepteımin», dedi óz sózinde.

Shekara mańyndaǵy aýdandar áleýmettik-eko­nomıkalyq jaǵynan álsiz bolýy zańsyz kóshi-qon, kontrabanda jáne basqa da qaýipterdiń týǵyza­tyny buǵan deıin talaı aıtyl­ǵan. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń shekara mańyndaǵy aýdandardy damytýǵa qatysty pikiri sol qaýipterdi seıiltip, sheka­ralyq aımaqtarda jańa ju­mys oryndaryn ashý, jas­tar­ǵa arnalǵan arnaıy baǵ­dar­lamalar qabyl­dap, memle­kettik granttar men qoldaý kórsetý, eldiń shetindegi buqa­ra­ǵa arnalǵan turǵyn úı baǵ­dar­lamalaryn júzege asyrý sekildi jumystardy bastaı­tyn kez jetkenin ańǵartty.