Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Jazýshy 1957 jyly aqtalǵan sátten bastap, ol týraly jazylǵan alǵashqy maqalalarda «Beıimbet 1923 jyly Orynborda tuńǵysh óleńder jınaǵyn shyǵardy» degen derek alǵa tartylyp, keıingi birine-biri jalǵanǵan jarııalanymdar osy tujyrymdy tórden túsirmedi.
Beıimbettiń birinshi bıografy, professor Temirǵalı Nurtazınniń ózi aqynnyń 1923 jyly balalarǵa arnalǵan ertegi kitaby shyqty deı kelip, «1925 jyly jańa óleńder jınaǵy shyǵady» dep eleýsiz jazyp ótýge májbúr boldy. Al akademık Muhamedjan Qarataev Beıimbettiń tuńǵysh óleńder jınaǵy 1922–1923 jyldary shyqty dep ekiushtylaý pikir qaldyrdy.
Belgili zertteýshi Qaınekeı Jarmaǵambetov «Beıimbet 1922–1923 jyldary respýblıkamyzdyń sol kezdegi astanasy Orynborǵa bardy, ortalyqtaǵy baspasózge qatysty, óleńderiniń jınaǵyn bastyrdy» deıdi. Ol osy deregin 1958 jyly shyqqan «Qazaq sovet ádebıeti tarıhynyń ocherki» kitabyndaǵy B.Maılın týraly maqalasynda taǵy bildiredi. «Mádenıet jáne turmys» jýrnalynda jarııalanǵan «Bizdiń Beıimbet» (1965) maqalasynda «Beıimbet óleńderi» degen jınaǵy 1923 jarııalandy» dedi.
«Qazaq ádebıetiniń tarıhy» kitabyndaǵy B.Maılın týraly maqalasynda professor Seıdilda Ordalıev te osylaı jazyp, bul pikirin zertteý kitaptarynda ózgerissiz qaıtalaýǵa májbúr boldy. Aǵa zertteýshilerdiń Beıimbetke, onyń tuńǵysh jınaǵyna qatysty osyndaı sanaly qareketke jol berýiniń sebebin qazir sezemiz, árıne.
Atalǵan zertteýshi-ǵalymdardyń eńbekterine súıengen jáne óz tarapynan naqty eshteńe qospaǵan keıingi keıbir izdenýshiler, árıne daıyn nárseni ilip alyp, máseleniń mánine tereńine boılaı almady, alǵashqy jınaqtyń aqıqatyn ashýǵa umtyla qoımady.
Tuńǵysh jınaqqa qatysty sol kezde jete mán berilmegen jáne bir jaıt bar. Ol – akademık-jazýshy Sábıt Muqanovtyń esteligi edi. Sábeńniń jazýyna qaraǵanda, jalpy, Qostanaıdan Orynborǵa kelgen Beıimbet Maılınge redaktor Smaǵul Sádýaqasuly qatty kóńil bólip, «Eńbekshi qazaq» gazetine onyń óleńderin, feletondaryn, áńgimelerin jıi ári óte kóp jarııalap otyrǵan. Munymen de qanaǵattanbaı, Beıimbetke óleńder jınaǵyn jasatyp, ózi oǵan kirispe sóz jazyp, tez bastyrý úshin Aqmeshit (qazirgi Qyzylorda) baspahanasyna Beıimbetti ádeıi jibergen. «Buǵan deıin Beıimbettiń eshbir shyǵarmasy kitap bop basylǵan joq-ty» deıdi Sábıt Muqanov.
Beıimbet Maılın aqtalǵannan keıin ile-shala onyń tańdamaly shyǵarmalaryn, kóptomdyǵyn shyǵarý bastalǵanda, ókinishke qaraı, akademık-jazýshynyń osynaý túpqazyq bolatyn deregi negizge alynǵan joq. Jazýshy shyǵarmashylyǵyn zertteýshiler de, jınaqtaryn qurastyrýshylar da onyń osy tuńǵysh jınaǵy týraly áńgimeni aınalyp ótti.
S.Muqanov joǵaryda atalǵan eńbeginde: «Men Qyzylordaǵa 1926 jyldyń jazynda kelgenimde Beıimbettiń baspadan eki kitaby shyqqan eken: birinshisi – 150 bettik óleńderi men poemalarynyń jınaǵy, ekinshisi «Kúlpash» atty áńgimeler jınaǵy» deıdi. Bul «óleńderi men poemalarynyń jınaǵy» dep otyrǵany – «Beıimbettiń óleńderi» dep atalǵan tuńǵysh kitaby bolatyn.
Al Beıimbettiń Úpi medresesindegi synyptasy, bashqurttyń klassık jazýshysy Saıfı Qudash óz esteliginde: «Meniń hatym men kitabymdy alǵannan keıin Beıimbet 1927 jyly 2 fevralda maǵan arnaýly hat jazyp, óziniń «Beıimbettiń óleńderi» degen jınaǵy men «Shuǵanyń belgisi» kitabyn jiberdi» deıdi.
Alǵashqy jınaqtyń ashylmaı qalǵan (kelgen) shyndyǵy, anyǵynda, jazýshy zerthanasynyń, belgisiz týyndylarynyń shyǵarmashylyq tarıhyn tarazylaýdyń qaǵıdatty máselesi edi. Munyń anyq-qanyǵyn bilmeı turyp, jazýshynyń kózi tirisinde shyqqan kitaptaryn saralap shyǵý múmkin emes-ti.
Beıimbet Maılınniń tuńǵysh jınaǵyna keshegi keńestik qoǵamnyń múlde nazar aýdarmaı kelýiniń eń basty sebebi – onyń kórnekti memleket, saıası jáne mádenıet qaıratkeri Smaǵul Sádýaqasulynyń (1900–1933) alǵysózimen («Sóz basy») jarııalanýy edi. Goloshekınniń «Kishi qazan» saıasatyna qarsy shyǵyp, qazaq elindegi naqty jaǵdaıdy dál kórsete bilgen, elin súıgen, ultjandy, jıyrma bes jastaǵy kemeńger Smaǵul Sádýaqasulyna «ultshyl-ýklonıst» dep aıyp taqqan keńestik-partııalyq Qazaqstandaǵy qaharly qońyraýdyń daýsy tólbasy jınaqtyń tórkinin tanýǵa múmkindik bermedi. Saıası ómir men baspasóz betterinde «sádýaqasovshyldyq» termıni paıda bolyp, bul basqalarǵa qubyjyq retinde kórsetildi.
Al «halyq jaýlary» saıası turǵyda aqtala bastaǵan 1957 jyldan keıin Beıimbettiń ádebı murasyna qaıta oralý múmkindigi týǵan kezde, aǵa býyn zertteýshilerde ultshyl Smaǵul Sádýaqasulymen baılanystyryp, Beıimbetten taǵy da aıyrylyp qalarmyz degen orynsyz qaýip, ásire saqtyq bolǵan sııaqty.
Smaǵuldyń tumsa jınaqqa jazǵan «Sóz basy» – beıimbettanýdyń bastaýynda turǵan, shyn máninde, beıimbettaný ǵylymynyń negizin qalaǵan shyǵarma. Ádebıet álemine Beıimbet (shyn aty Bımuhamet) esimdi qalamgerdiń kirip kele jatqanyn jáne qazaqtyń bolashaq kórkemsóz óneriniń týyn ustaıtyn tulǵanyń biri osy otyz jastaǵy Beıimbet bolatynyn jıyrma bestegi jas Smaǵul jazbaı tanydy (Smaǵuldyń jınaqqa jazǵan alǵysózi 1925 jylǵy qyrkúıekte «Jas qaırat» gazetinde de jarııalandy).
«Sóz basynda» sol tustaǵy kórkem ádebıettiń kóbi óleń ekenin, synshylardyń aqynnyń zatyn synamaı, atyn synap júrgenin, jalpy kez kelgen aqyn shyǵarmashylyǵyna birer óleńmen «tolyq syn» berýge bolmaıtynyn eskerte kelip, Smaǵul bylaı deıdi:
«Beıimbettiń bul basylyp otyrǵan óleńderi – 1915 jyldan beri jazǵandary. Árıne, bul óleńderdiń ishinde nashary da bar, jaqsylary da bar, tipti jaqsylary da bar. Beıimbetti tolyq bilý úshin, onyń aqyndyǵyn tolyq sıpattaý úshin onyń óleńin túgel oqyp shyǵý kerek».
Smaǵul alǵash ret Beıimbetti aýyl aqyny retinde baǵalaı kelip, «bizde shyn jumysker ómirin jazǵan aqyn áli shyqqan joq. Ondaı aqynnyń aıaǵy aspannan salbyrap túspeıdi. Ondaı aqyn Qazaqstannyń týyp kele jatqan kásip sharýasymen birge týady. Beıimbet sııaqtylar sol bolashaqtyń uıytqysy» dep kóregendikpen jazdy.
«Búgingi kúnsiz erteń joq, – deıdi, Smaǵul budan ári. – Tarıhtyń ilgeri basqan adymyn jyldamdatýǵa shamamyz kelse de, tarıhty múldem óshirip tastaı almaımyz. Olaı bolsa, Beıimbet qazirgi tarıhtyń eń aldyńǵy qatarly aqyndarynyń biri». Bul sózder Beıimbetke arnalyp otyrsa da, jalpy alǵanda, sol tustaǵy ádebıettiń estetıkalyq muratyn tańdaýǵa tarazy bola alatyn edi.
Tuńǵysh jınaqqa jazǵan dáıektemesinde S.Sádýaqasuly ózi ustanǵan baǵyttyń durystyǵyn Beıimbettiń alǵashqy óleńderinen tapty. Azamat soǵysyna soqtyratyn eksproprıasııadan góri aýyldy bilim-ǵylym jolymen jańartýdyń mańyzdy ekenin Beıimbet jazǵan jyrlardan ańǵardy.
Jas aqyn óz óleńderi arqyly el-jurty haqynda naqty kórip-bilip, túısingen topshylaýyn bildirdi. Beıimbet aýyldyń ǵasyrlar boıy ornyqqan ishki-syrtqy kelbetin, saıası bolmysyn eńbek pen bilim arqyly jańartý jolyn tańdady, bul joldyń ózine jat emestigin jyrlady. Sondyqtan Smaǵul: «Beıimbet aýyldyń aqyny, biraq ol ózgerip, túrlenip kele jatqan aýyldy biledi... Beıimbettiń aýyly – eńbekshi aýyl. Munyń aýylynyń kisileri burynǵydan basqasha nurdyń adamdary... Beıimbettiń aýyldyń ǵana aqyndyǵy bolǵandyǵy onyń óleńderiniń baǵasyn joımaıdy...» degen qorytyndyǵa keldi.
Jas qalamger boıynan Smaǵul tap basqan talant tabıǵatyn, jazýǵa qumar qalamynyń ózine tán erekshelikterin («Beıimbet ilgeri órlep, ósip kele jatqan aqyn; Beıimbet – aýyl aqyny; Beıimbet – qalyń buqaranyń bel balasy; Beıimbettiń bir táýir minezi: tanys emes nársesine umtylmaıdy. Joqtan bar ǵyp, kúshenip qyzarmaıdy; Beıimbettiń aýyly – soqaly-saımandy aýyl; Aqynnyń aqyndyǵy ras bolsa, aıtqany da ras bolady; Beıimbet – anyq aqyn. Onyń aıtqany ótirik emes», t.b.) jalpy jurtshylyq kúni keshege deıin estı almaı keldi. Shyndap kelgende, osy jınaqtaǵy alǵysózi arqyly Smaǵul birinshi ret Beıimbetti elge tanystyrdy; onyń shyǵarmashylyǵyn zerdeleý men zertteýdiń, taldaý men tanýdyń bolashaq baǵytyn kórsetip berdi.
Táýelsizdik tańy atqan kezde biz «Smaǵul Sádýaqasulynyń dáıektemesi qosyldy» degen taqyrypshasy bar, alty bólimge bólingen, arab qarpimen basylǵan «Beıimbettiń óleńderi» dep atalatyn tuńǵysh jınaqty óz úıirine qosyp, ádebı-ǵylymı aınalymǵa engizdik.
Jınaqta Beıimbettiń 1915 jyldan bastap 1925 jylǵa deıingi on jyl ishinde jazylǵan 58 óleńi bar. «Aspan bult», «Jazǵy kesh», «Muqtajdyq», «Bultty kúni», «Kedeı», «Bı», «Nan», t.b. sııaqty alǵashqy óleńderinen bastap, «О́tirikke báıge», «Baıdyń qyzy», «Rázııa qyz», «Qashqan kelinshek» sekildi tanymal týyndylaryna deıin birinshi ret osy alǵashqy jınaqta toptastyryldy. Bulardyń deni (eki-úsh óleńnen basqasy) keıingi jyr jınaqtaryna qosylyp, oqyrman nazaryna tolyq jetti.
Erkin dáýir týǵanda ǵana keńestik zamannyń qalyptasqan qursaýynan sytylyp shyqqan «Beıimbettiń óleńderi» dep atalatyn, 1925 jyly Qyzylorda qalasynda basylyp shyqqan atalǵan tuńǵyshtan tábárik dep, soǵan engen, biraq budan keıin qaıta jarııalanym kórmegen, jazýshynyń keıingi birde-bir jınaǵynda joq, 1922 jyly jazylǵan «Ekeý edik» óleńin oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz (О́leńniń úshinshi shýmaǵyndaǵy sońǵy eki jolǵa kitaptaǵy nusqasynda kóp núkte qoıylǵan; bul ádis arqyly aqyn áldebir ádemi sáttiń tilmen aıtyp jetkizip bolmaıtyn jaı-kúıin beınelegisi keldi me, álde baspa tarapynan jasalǵan áreket pe, ol jaǵy belgisiz jáne de avtor osynaý mahabbat lırıkasyna qaıta oralmaǵan, jınaqtaryna qosýdy maqsat tutpaǵan). Mine, sol óleń:
Ekeý edik
Ekeý edik biz shyqqanda dalaǵa,
Qybyrlaǵan mal jatyr ed dalada.
Tútinmenen jerdiń júzi munartyp,
Kún batyp aı týdy ol, eki arada.
Ekeý edik, ońashada syrlastyq,
Sybyrlastyq, jybyrlastyq, syrdy ashtyq.
Ekeýmizdi baılap-matap eriksiz,
Qushaqtatyp súıistirgen bir jastyq.
Ekeý edik ujmaq jeli eskende,
Bir bolaıyq, birge óleıik deskende,
.........................................................
........................................................
Ekeý edik syr aıtylyp turǵanda,
Aldaǵy iske aıqyn pylan qurǵanda.
Sert baılasyp, qol alysyp, anttasyp,
Jar jolyna jandy qurban qylǵanda.
Ekeý edik shyn qumardan shyqqanda,
Kóńil syryn, júrek sherin uqqanda.
Meń-zeń pishin, surǵylt túsi bııazy,
Ne aıtpap edi, kóp sóz bar ed uqqanǵa.
Búgin jalǵyz ne ekenim bile almaı,
Oınap kúlip burynǵydaı júre almaı,
Sherli júrek, keldi júdep tomsaryp,
Bir jubanbaı, jubatqanǵa til almaı.
Búgin jalǵyz kózge elestep ótken kún,
Bir qaıyrylmaı aldy-artyna ketken kún.
Baldaı tátti sý ornyna ý berip,
Opasyzdyq ýádege jetken kún.
* * *
Ekeý edik biz shyqqanda dalaǵa,
Qara qurym mal jatyr ed dalada.
Búgin jalǵyz malsyz, jansyz qaıǵyram,
Kim tuz sepken qandy júrek jaraǵa?
Serikqalı BAIMENShE,
beıimbettanýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory
