Marat Qarabaev, Kólik mınıstri: Torǵaıda bastalǵan jobalar tutas óńirdiń damýyna serpin beredi

– Marat Kárimjanuly, jurt­shylyq Torǵaıda jol salynatyny jónindegi jańalyqty qýana qabyldap, osynyń arqasynda óńir eńsesin tikteıdi dep senip otyr. Osy joba týraly keńirek aıtyp ótseńiz.

– Quryltaıda Memleket bas­shysy elimiz úshin mańyzy zor jobanyń júzege asatynyn aıtty. Keńes odaǵy kezeńinen beri san márte kóterilgen, alaıda naqty sheshimin tappaǵan máselege núkte qoıyldy. Arqalyq, Amangeldi, Jangeldın, Torǵaı, Yrǵyz sııaqty shalǵaı aýdandardy Astanamen baılanystyratyn bul jol – ınfraqurylymdyq joba ǵana emes, tutas óńirdiń damýyna serpin beretin mańyzdy bastama. Jaqynda Torǵaı óńiriniń halqymen kezdesip, «Ortalyq – Batys avtojoly» jobasynyń mán-mańyzyn túsindirip, etene áńgime qurdyq. Jurtshylyq bastamaǵa úlken rızashylyǵyn bildirip, zor úmit artyp otyr.

О́kinishke qaraı, qazir Torǵaı óńirinde jol máselesi óte kúrdeli. Yrǵyzǵa Aqtóbe jaǵynan birshama jol bolǵanymen, Amangeldi men Jangeldın aýdandarynyń joly nashar.

Aldymen strategııalyq mańy­zyna toqtalsaq. Qazir Yrǵyzǵa barý úshin shamamen 1500 shaqyrym jol júrý qajet. Al jańa jol bul qashyqtyqty 560 shaqyrymǵa qysqartady. Astanadan Janteke, Arqalyq, Torǵaı arqyly Yrǵyz­ǵa deıingi jańa baǵyttyń uzyn­dyǵy shamamen 865 shaqyrym bolady. Qazir jobany júzege asyrý­ǵa qa­jetti qujattardy ázirleýdi bas­tadyq. Eki jolaqty, ekinshi sanat­taǵy, eni 9 metr jol salynady.

Endi jobanyń kólik salasyn­daǵy mańyzyn atap óteıik. Birin­shiden, bul jol Astanany Yr­ǵyzben tikeleı baılanystyrady. Sonymen qatar Torǵaı, Amangeldi jáne Jangeldın aýdandarynyń turǵyndary úshin batysqa da (Aqtóbe baǵytyna), ortalyqqa da (Astanaǵa) bir kúnde jetýge múmkindik beretin tıimdi ári qysqa jol bolmaq.

Ekinshiden, bul – «Batys Qytaı – Batys Eýropa» halyqaralyq kólik dálizine parallel bolatyn, Transkaspıı halyqaralyq kólik dálizine qosylatyn asa mańyzdy jáne iri ınfraqurylymdyq jo­balardyń biri. Qazir Kaspıı te­ńizine deıingi joldyń (Astanadan Aqtaý portyna deıin) qashyqtyǵy – shamamen 3000 shaqyrym. Jańa jol iske qosylǵan jaǵdaıda eki ara 700 shaqyrymǵa qysqaryp, jalpy qashyqtyǵy shamamen 2300 shaqyrym bolady. Iаǵnı bul jol jalpy óńirdi halyqaralyq kólik-logıstıkalyq jáne tranzıttik dálizdermen baılanystyratyn iri strategııalyq bastama sanalady.

Áleýmettik mańyzy týraly aıtsaq, birinshiden, bul óńirde shamamen 7 mıllıon gektar ja­ıylym jer bar. Alaıda qazir ol ýchaskeler paıdalanylmaı otyr. Sebebi halyq qansha mal ósir­genimen, ónimdi tasymaldaýǵa qajetti ınfraqurylym joq. Jol bolmasa, aýyl men qala arasynda qarym-qatynas ornamaıdy. Bul – óte ózekti másele.

Osy jobany iske asyrý arqy­ly atalǵan jaıylymdar ekono­mıkalyq aınalymǵa engizilip, halyqqa jańa kásip kózderi ashylady. Bul jol Torǵaı, Jangeldın jáne Amangeldi óńirlerinde mal sharýashylyǵynyń damýyna serpin berip qana qoımaı, bolashaqta bul aımaqtardy respýblıkadaǵy aldyńǵy qatarly óńirlerdiń birine aınaldyrady dep senemiz.

Ekinshiden, jol boıynda túr­li ınfraqurylymdyq jáne ser­vıstik qyzmet kórsetý nysandary boı kóteredi. Mysaly, «Batys Qytaı – Batys Eýropa» dálizi bo­ıyndaǵydaı jańa jol mańynda da kafe, janarmaı quıý beketteri, shaǵyn dúkender salynady. Bul – qosymsha jumys orny kóbeıip, kásipkerliktiń damýyna yqpal etedi degen sóz.

Halyqpen kezdesýdiń bir sáti oıymda erekshe qaldy. Arqalyqta jol salynady degen jańalyqty Qostanaı oblysynyń qurmetti azamaty, 88 jastaǵy Kákimjan Kár­bozov erekshe qýanyshpen qabyl­daǵanyn aıtyp, alǵysyn bil­dirdi. Ol kisi: «Osy joldyń máse­lesin Táýelsizdikke deıin san ret kó­tergenbiz. Odan beridegi otyz jylda da talaı talqyladyq. Úmit úzil­di me degen kezde osyndaı she­shim qabyldaǵan el bas­shysyna alǵysymyz sheksiz. Osyny jetkizińiz» dep aǵynan jaryldy.

– Prezıdent Arqalyq áýe­jaıynyń qurylysy týraly da aıtty. Bul baǵyttaǵy jumys qashan bastalady?

– Qostanaı oblysyna issapa­rymyz barysynda Arqalyq áýe­jaıynyń jaǵdaıymen de ta­nystyq. Jobalyq-smetalyq qu­jattama bıyl aıaqtalyp, qurylys ju­mystary da osy jyly bas­talady. Kelesi jyly tolyq paı­dalanýǵa beriledi dep josparla­nyp otyr. Bul – Astana men Almatyǵa jaqyn ornalasqan óńir. Infraqurylymy nashar bolsa da, búginde bul jaqqa ańshylyq týrızmmen aınalysatyn otandyq, sheteldik týrıster kelip jatyr.

Áýejaıdyń iske qosylýy jáne jańa joldyń salynýy – Arqalyq, Amangeldi jáne Jangeldın aýdan­daryn Astanamen baılanystyratyn jańa týrıstik baǵyttyń negizin qalaıdy. Bul – ańshylyq týrızmine baǵyttalǵan, aýyl tur­ǵyndary úshin jańa kásip túrlerin damytýǵa múmkindik beretin joba.

Jalpy, bul jol men áýe­jaı­dyń qaıta jańǵyrtylýy – osy úsh óńirdegi 67 myń turǵynǵa jańa múmkindik beretin iri ınfra­qurylymdyq bastama. Memleket basshysynyń Úkimetke júkte­gen basty mindetiniń biri – halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý. Biz bul jobalardy iske asyrý arqyly óńir turǵyndarynyń ómir sapasy men tabysyn arttyrýdy kózdeımiz.

Avtokólik joly týraly aıt­saq, Memleket basshysy Atyraý­daǵy Ulttyq quryltaıda «ortasha jóndeý» baǵdarlamasyn erekshe atap ótip, respýblıka boıynsha 10 myń shaqyrym avtojoldy ortasha jóndeýden ótkizýdi tapsyrǵany belgili. Elimizdegi res­pýblıkalyq mańyzy bar jol­dardyń jalpy uzyndyǵy – 25 myń shaqyrym. Sonyń 10 myń shaqyrymyn jóndeý arqyly jaqsy jáne qanaǵattanarlyq kúıdegi joldardyń úlesin 95 pa­ıyzdan asyrýǵa múmkindik týady.

Buǵan deıin qarjynyń basym bóligi halyqaralyq dáliz­derge – Astana–Almaty nemese Taldyqorǵan – О́skemen baǵyt­taryna jumsaldy. Al jańa baǵ­darlama aıasynda biz negizinen aýdan­dyq deńgeıdegi, halyq kúnde­likti paıdalanatyn joldardy jóndeýge nazar aýdara bastadyq.

Bul jobanyń eki negizgi erek­sheligi bar. Birinshiden, ortasha jóndeý jumystary jobalyq-smetalyq qujattamasyz, tek sala­lyq saraptamadan ótkizilip júzege asyrylady. Ekinshiden, buryn­ǵy tájirıbede eski as­falttyń ústiń­gi 5 sm qabaty qy­rylyp, ornyna jańa qabat tóse­le­tin. Al qazirgi ádis boıynsha as­falt tolyq kúıinde saqtalyp, arnaıy hımııalyq qospa qosy­lyp, onyń ústine 5 jáne 7 sm bolatyn eki qa­bat asfalt tóseledi. Bul – kúr­deli jóndeýge para-par tásil. Iаǵnı ­bul ádis kúrdeli jóndeýge qara­ǵanda jeti ese arzan jáne eki ese jyldam oryndalady. Osylaısha, biz 10 myń shaqyrym joldy 3-4 jyl ishinde tolyq jóndep bitirýdi kózdep otyrmyz. Bıyldyń ózinde bul baǵyttaǵy naqty jumystar 7600 shaqyrym joldy qamtıdy.

Atalǵan jobanyń basty tıim­diligi – jyldam ári únemdi tásil qol­daný ǵana emes, sonymen qa­tar sońǵy 30–50 jylda jóndeý kór­megen joldardy qalpyna kel­tirýinde. Máselen, Petropavl men Qostanaı arasyndaǵy nemese Kókshetaýdan Ombyǵa baratyn jol sońǵy ret 70-jyldardyń sońynda jóndelgen. Bizdiń mindetimiz – Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, osy joldardy sapaly jóndep, qaıta jańǵyrtý.

Basty maqsat – jol sapasyn arttyryp qana qoımaı, olardy ýaqtyly kútip-ustap otyrý arqyly eshqandaı túıtkil týyn­damaıtyndaı jaǵdaı jasaý. Aldaǵy ýaqytta elimizdegi joldar sapaly ǵana emes, boıynda servıstik nysandary damyǵan, halyqaralyq standarttarǵa saı keletin ınfraqurylymǵa aınalýǵa tıis.

– Naýryz aıynyń sońynda Shyǵys Qazaqstan oblysynda Zaısan jáne Katonqaraǵaı áýe­jaılarynyń qurylysyn bastadyńyzdar. Endi osy eki joba týraly aıtyp ótseńiz.

– Biraz jyl buryn Shyǵys óńirine qatysty mańyzdy sheshim qabyldandy. Bul – Buqtyrma sý qoımasyna kópir salý jobasy. 2019 jyly Memleket basshysy «Egemen Qazaqstan» gazetinde kó­terilgen osy máselege toqtalyp, Úkimetke kópir qurylysyn bas­taýdy tapsyrǵan edi. Sodan beri qarqyndy jumys júrgizilip, ótken jyly elimizdegi eń uzyn 1316 metrlik kópir paıdalanýǵa berildi. Kópshilik «Bul jobany 30 jyl boıy kúttik» dedi. Alaı­da bul másele 50–60 jyldan beri talqylanyp kelgenin bile­miz. Keńes odaǵy kezinde de osy sý qoımasynan kópir salý jospar­lanǵanymen, júzege aspaǵan.

Buǵan deıin bul óńir halqy tek parommen qatynaıtyn. Ol kún­diz ǵana jumys istep, keshkisin baılanys úziletin. Qysta jurt muz ústimen ótýge májbúr edi. Birneshe ret jolaýshylardyń kólikpen sýǵa batyp ketken kezi de boldy. Osyndaı qaýip-qaterdi ótkergen halyq kópir salynýyna rııasyz qýandy.

Týrızm salasyna kelsek, ót­ken jyly Memleket basshysy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda elimizdiń týrızm áleýetin damytý maqsatynda Kendirli, Zaısan, Katonqaraǵaı áýejaılaryn salýdy tapsyrdy.

Árqaısysynyń týrıstik ále­ýeti joǵary. Máselen, Kendir­liniń bas­ty ereksheligi – teńiz jaǵalaýynyń qumdy bolýy. Osyǵan baılanys­ty sýdyń temperatýrasy Aqtaýǵa qaraǵanda jylyraq. Bul týrıstik maýsymdy 6–8 aıǵa deıin uzartýǵa múmkindik beredi. Demek, Kendirli bolashaqta elimizdiń Antalııasyna aınalýy múmkin.

Qazir sol aýmaqta jol da salynyp jatyr. Jyl sońyna deıin áýejaı men jol qurylysy tolyq aıaqtalady. Jańa áýejaı Astana­dan 80 oryndyq «Bombardier» ushaqtarymen tikeleı qatynaý­ǵa beıimdeledi. Sonymen qatar Baký men Irannan keletin týrıs­ter úshin halyqaralyq reıs­terdi qabyldaýǵa daıyn bolady. Bizdiń basty maqsat – tikeleı áýe qatynasyn ashý. Jol men áýejaı daıyn bolǵan soń, kezek – kásipkerlerde. Olar týrıstik ınfraqurylymdy damytyp, qonaqúıler men demalys orynda­ryn salyp, óńir ekonomıkasyna serpin berýi qajet.

Shyǵys óńirine kelsek, byltyr Buqtyrmada kópir salynsa, bıyl bes temirjol vokzaly tolyq jóndeýden ótedi. Olar – Altaı, О́skemen, Kúmistaý, Shemonaıha, Rıdder vokzaldary.

Sonymen qatar Katonqaraǵaı men Marqakólge aparatyn joldar tolyq jóndeledi. Osylaı­sha, Shyǵys Qazaqstannyń kólik ınfra­qurylymy keshendi túrde jańǵyrtylady.

Memleket basshysynyń tap­syrmasyna sáıkes, bıyl Zaısan men Katonqaraǵaıda jańa áýe­jaılar salynady. Katon­qara­ǵaı О́skemennen 450 shaqyrym qa­shyqtyqta. Munda buǵynyń qany­men emdeý baǵytyndaǵy týrızm qarqyndy damyp keledi. Bola­shaqta bul aımaqqa Astana men Alma­tydan, Qytaı qala­larynan tikeleı reıster ashý kózdelip otyr.

Katonqaraǵaıda bes jul­dyz­dy qonaqúıler salyp, jazǵy ǵana emes, qysqy týrızmdi de damytýdy kózdep otyrmyz. Muz­taý baǵytymen taý týrızmin damy­týdyń úlken múmkindigi bar.

Zaısannyń mańyzy da erekshe. 415 shaqyrymdy quraı­tyn Qalbataý – Maıqapshaǵaı tas jo­lynyń bir bóligi aıaqtaldy. Qal­ǵan bóligi bıyl jóndelip bitedi. Qazirdiń ózinde Qytaıdan týrıster jeńil kólikpen kelip jatyr.

Zaısanǵa jaqyn ornalas­qan Marqakól kóli – asa tartymdy týrıstik nysan. Mysaly, Qytaı­daǵy Qanas kóline jylyna 20 mıllıon týrıst keledi. Biz de Mar­qakólge aparatyn 60 shaqy­rym joldy respýblıkalyq teńgerim­ge alyp, bıyl tolyq jóndeý­den ótkizemiz. Qytaı tarapymen birlesip týrısterge arnalǵan jańa shekaralyq ótkizý beketin ashý ­josparda bar.

Taǵy bir mańyzdy joba – Tuǵyl aýylynda ózen portynyń qury­lysyn bastaý. Bul aımaqqa temirjol jelisin tartý da kózdelip otyr. Qazaqstan aýmaǵynda 120 shaqyrym jańa temirjol salynyp, bolashaqta Qytaıdan keletin júk Zaısan arqyly Reseıdiń Ob ózenine, odan ári Soltústik teńiz joly arqyly jóneltiletin bolady. Jol, áýejaı jáne temirjol – Zaısandy bolashaqta tek týrıstik emes, iri kólik-logıstıkalyq habqa aınaldyrýdyń berik negizi. Bul óńirge dál osyndaı strategııalyq kózqaraspen qarap otyrmyz.

– Temirjol – halyq kúndelikti jıi qoldanatyn kólik túri. Bıyl vokzaldar jóndeýden ótetini aıtyldy. Qansha vokzal jóndelmek?

– Prezıdent Ákimshiligi bekit­ken arnaıy kestege sáıkes, 2023–­2024 jyldary biz áriptesterimiz­ben birge Qazaqstannyń bar­lyq 20 óńirin tolyq aralap shyq­tyq. Sonda barlyq óńirlerge ortaq bir negizgi túıtkil anyq baıqaldy. Ol – temirjol vokzaldarynyń jaǵdaıy. Qaı aımaqqa barsaq ta, halyq osy máseleni erekshe atap ótedi. Jyl saıyn elimizde temirjol kóligimen 20-22 mıllıon jolaýshy tasymaldanady. Bul vokzaldardyń basym bóligi 1974–1979 jyldary salynǵan jáne qazirgi jaǵdaılary syn kótermeıdi. Kópshiligi jóndeýge de jaramaıdy, buzyp, qaıta salýǵa týra keledi.

Mysaly, týrızmdi damytýǵa áleýeti jetkilikti Mańǵystaý óńi­rindegi vokzal qala aýmaǵynda ornalaspaǵan. Sondyqtan ony buzyp, jańa, zamanaýı vokzal salý týraly sheshim qabyldandy. Osyǵan baılanysty Premer-mınıstrge arnaıy baıandama jasaldy. Úkimet usynysymyzdy qol­dap, qajetti qarajat bólindi. Bıyl elimiz boıynsha 125 vokzal tolyq qaıta jańǵyrtylady.

Jaqynda Premer-mınıstr ­tarapynan osy vokzaldarǵa qa­tysty naqty sheshim qabyldan­dy. Sáýir aıynyń ortasynda eli­miz­diń barlyq óńirindegi 125 vok­zaldyń qurylysy bir mezette bastalady. Jobalardy bıyl to­lyq aıaqtaý ­josparlanyp otyr. Jańartylatyn vokzaldar qa­ta­rynda týrıstik áleýeti joǵary aımaqtar da bar. Sonymen birge bolashaqta týrızm ortalyǵyna aınalýy múmkin stansalar da na­zardan tys qalmaı­­dy. Mań­ǵys­taý, Túrkistan jáne bas­qa da ob­lys ortalyqtarynyń vokzal­dary qamtylady. Sonymen qa­tar aýyl­dyq jáne shalǵaı eldi mekenderdegi vokzaldar da jóndeledi.

Mysaly, týrızmdi damytýǵa áleýeti zor Lepsi eldi mekeni bar. Mınıstrlik bul jerge ar­naıy jol salyp jatyr. Ákim­dik sý, jaryq jáne ózge de ınfra­qu­rylymdy jetkizip beredi. Balqash jaǵalaýynda iri týrıstik nysan salý jospary bar. Biz jyl basynda Lepsige baryp qaıttyq. Qazir ol jerde bir ǵana býdka vokzal retinde qyzmet kórsetip otyr. Erteń týrıster kele bastaǵanda bul jetkiliksiz bolady. Sondyqtan biz onda shaǵyn, zamanaýı jańa vokzal salyp beremiz. Úkimet qa­jetti qarajatty bólip qoıdy.

– «Elimizdiń toǵyz joldyń torabynda turýy – úlken artyq­shylyq» dep jıi aıtamyz. Osy tranzıttik múmkindikti tolyq paıdalana alyp otyrmyz ba?

– Memleket basshysynyń Jol­daýynda da, Úkimet otyrystarynda da bul baǵyt birneshe ret aıtyldy. Aldymyzda Qazaqstandy Eýropa men Azııany baılanys­ty­ratyn, naǵyz iri tranzıttik hab­qa aınaldyrý mindeti tur. 2024 jy­ly elimizde 13 myń shaqyrym avto­jolda qurylys jáne jóndeý ju­mystary júrgiziledi. Buǵan qosa 2 myń shaqyrymǵa jýyq jańa temir­jol jelisi salynyp jatyr. 1,5 myń shaqyrym temirjol jelisi jón­deýden ótkizilý ústinde. Barlyq vok­zal túbegeıli jańartylady. So­ny­men qatar 400-den astam jańa vagon men lokomotıv satyp alynbaq.

Byltyr 3 áýejaı paıdalaný­ǵa berildi. Olardyń qatarynda Almaty áýejaıynyń jańa termınaly, Shymkent, Qyzylor­da áýejaılary bar. Bıyl taǵy ­4 jańa áýejaı qurylysy júrip jatyr (Zaısan, Katonqaraǵaı, Kendirli, Arqalyq). Balqash, Úsh­aral jáne basqa da áýejaılar kezeń-kezeńimen jóndelýde. Osy áýejaılardyń bazasynda kargo-habtar quryp, olardyń aınalasynda ekonomıkalyq aımaqtar qalyptastyrý josparda bar.

Sý kóligi salasyna kelsek, bıyl elimiz 7 kemeni satyp alyp jatyr. Bul osy salanyń damýyna zor serpin beredi.

Osynyń barlyǵy Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes ýaqytyly jáne sapaly oryndalýǵa tıis. Úkimettiń qarjy blogi bul bastamalardy tolyq qoldap otyr.

Basty maqsatymyz – bola­shaq urpaqqa halyqaralyq stan­darttarǵa saı, iri transulttyq kólik-logıstıkalyq hab retin­de qalyptasqan zamanaýı ınfra­qurylymdy muraǵa qaldyrý. Bul – birinshi mindet.

Ekinshi mańyzdy másele – bıýd­jetke táýelsiz, ózin-ózi qar­jy­landyratyn kólik ınfra­qury­lymyn qalyptastyrý. Osy baǵyt­ta Úkimetpen birge arnaıy kólik­tik qor qurý máselesin qarasty­ryp jatyrmyz. Qazirdiń ózinde elimizdiń áýe keńistigi arqyly ótetin halyqaralyq reıster sany eki esege artty. Bul – elge tikeleı túsetin qarjy kózi. Sonymen qatar, jańa joldarǵa aqyly júıe engizilip jatyr. Aýyr júk kólikteri joldarǵa eleýli zııan keltiretindikten, olar arnaıy ruqsatpen júrýge tıis. Bul da – qosymsha tabys kózi.

Osy qarajat kózderin birik­tirip, arnaıy qorǵa jınaý ar­qyly bolashaqta kólik ınfra­qurylymyn bıýdjetten tys qar­jylandyrý múmkindigi paıda bolady. Jańa jobalar da osy qor esebinen qarjylandyrylýǵa tıis. Memleket basshysy atap ótken­deı, biz keler urpaqqa paıda ákele­tin, ári ózin-ózi qamtamasyz ete ala­­tyn ınfraqurylym qaldyrýymyz qajet.

Qoryta aıtqanda, salynǵan ınfraqurylym elge paıda ákep, kólik salasynyń ózin-ózi qar­jylandyrýyna jol ashýǵa jáne jańa jobalardy iske asyrýǵa múmkindik berýge tıis. Memleket basshysy atap aıtqandaı, Qazaq­standy jahandyq kólik-logıs­tıkalyq júıege tolyqqandy qosyp, bolashaqqa senimdi ınfra­qurylym qaldyrý – paryzymyz.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Qambar AHMET,

«Egemen Qazaqstan»